Guardian για τις φωτογραφίες των 200 στην Καισαριανή: «Τώρα μπορούμε να δούμε το θάρρος τους»

Με το αφιέρωμα υπό τον τίτλο «Τώρα μπορούμε να δούμε το θάρρος τους», ο Guardian αναδεικνύει τη διεθνή διάσταση μιας ανακάλυψης που έχει αφήσει ισχυρό συγκινησιακό, ιστορικό και πολιτικό αποτύπωμα στην Ελλάδα: τις άγνωστες έως σήμερα φωτογραφίες της 1ης Μαΐου 1944, που αποτυπώνουν τους μελλοθάνατους να βαδίζουν με το κεφάλι ψηλά προς το εκτελεστικό απόσπασμα

Οι εικόνες, οι οποίες εμφανίστηκαν αιφνιδιαστικά προς πώληση στο διαδίκτυο και πλέον βρίσκονται σε διαδικασία απόκτησης από το ελληνικό κράτος, θεωρούνται τεκμήρια υψίστης ιστορικής σημασίας.

Δεν καταγράφουν απλώς ένα από τα πιο εμβληματικά εγκλήματα της ναζιστικής Κατοχής, αλλά επαναφέρουν με οπτική αμεσότητα μια στιγμή που έχει χαραχθεί βαθιά στη συλλογική μνήμη.

Αναλυτικά το άρθρο του Guardian

Στο γεμάτο βιβλία γραφείο του, ο Βαγγέλης Σακκάτος επεξεργάζεται τις εικόνες με τους άνδρες παραταγμένους μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα. Οι εκτελέσεις της Πρωτομαγιάς του 1944 τον στοιχειώνουν από τότε που ήταν παιδί. «Ο ηρωισμός τους ήταν θρυλικός», λέει ο βετεράνος της Aριστεράς, καρφώνοντας το βλέμμα του στις φωτογραφίες που κυριαρχούν τις τελευταίες ημέρες στον ελληνικό Τύπο, προκαλώντας οργή αλλά και δέος. «Τα χρόνια μπορεί να πέρασαν, αλλά δεν έχω ξεχάσει».

Στα 96 του χρόνια, ο Σακκάτος δεν φανταζόταν ποτέ ότι θα ερχόταν η στιγμή που θα μπορούσε να «δώσει πρόσωπο» στους πρωταγωνιστές μιας τραγωδίας που έμελλε να καταγραφεί ως μία από τις πιο φρικτές θηριωδίες της ναζιστικής Κατοχής. Οι 200 κομμουνιστές, που εκτελέστηκαν με ριπές πολυβόλων στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, σε απόσταση μικρότερη των 2 χλμ από το διαμέρισμά του στον πρώτο όροφο πολυκατοικίας, έχασαν τη ζωή τους σε αντίποινα για τη φονική ενέδρα κομμουνιστών ανταρτών σε Γερμανό στρατηγό λίγες ημέρες νωρίτερα.

Οι φωτογραφίες δείχνουν τους άνδρες να βαδίζουν προς το σημείο εκτέλεσης στην Αθήνα, με το κεφάλι ψηλά και να κοιτούν ευθεία στον φακό, φαινομενικά ατρόμητοι. Σύμφωνα με τις ιστορικές μαρτυρίες, προχωρούσαν προς τον θάνατο τραγουδώντας αντάρτικα τραγούδια, σε μια ύστατη πράξη αντίστασης. «Αυτό ακούγαμε πάντα», λέει ο Σακκάτος, ο οποίος επί χρόνια αγωνίστηκε μαζί με άλλους αριστερούς για την ανέγερση μνημείου προς τιμήν τους. «Και τώρα μπορούμε να δούμε το θάρρος τους με τα ίδια μας τα μάτια».

Μέχρι την περασμένη εβδομάδα, όταν οι φωτογραφίες αναρτήθηκαν προς πώληση στο eBay από τον Τιμ ντε Κρεν, Βέλγο συλλέκτη που ειδικεύεται σε αντικείμενα του Τρίτου Ράιχ, δεν ήταν γνωστό αν υπήρχαν αυτά τα ντοκουμέντα.

Ελλείψει οπτικών τεκμηρίων, οι τελευταίες στιγμές των κομμουνιστών είχαν καταγραφεί κυρίως μέσα από τα χειρόγραφα σημειώματα που είχαν πετάξει από τα φορτηγά, καθώς μεταφέρονταν προς την εκτέλεση από το Μπλοκ 15, το διαβόητο στρατόπεδο του Χαϊδαρίου, στα δυτικά προάστια της Αθήνας, όπου κρατούνταν πολιτικοί κρατούμενοι.

Την Παρασκευή, ύστερα από ημέρες έντονων αντιδράσεων που προκάλεσε η δημοσιοποίηση των φωτογραφιών, το υπουργείο Πολιτισμού ανακοίνωσε ότι υπέγραψε προκαταρκτική συμφωνία με τον Ντε Κρεν για την αγορά τους, αφού ο συλλέκτης τις απέσυρε από την πλατφόρμα. Τα αντίτυπα, τα οποία φέρεται να έχουν ληφθεί από τον Χέρμαν Χόιερ, υπολοχαγό της Βέρμαχτ, συνιστούν «μνημείο εξαιρετικής ιστορικής σημασίας», όπως επισημαίνεται στην ανακοίνωση.

Ελάχιστα γεγονότα στη συλλογική μνήμη μιας χώρας που υπέμεινε περισσότερα από τρία χρόνια γερμανικής κατοχής έχουν ασκήσει τόσο ισχυρή επιρροή. Οι εκτελέσεις της Πρωτομαγιάς – που θεωρούνται κορυφαία στιγμή της κομμουνιστικής αντίστασης κατά των ναζί – ενέπνευσαν μερικούς από τους σημαντικότερους σύγχρονους Έλληνες δημιουργούς. Ποιητές, στιχουργοί, ζωγράφοι και κινηματογραφιστές έχουν αντλήσει έμπνευση από ένα επεισόδιο που έκτοτε έχει χαραχθεί βαθιά στη λαϊκή συνείδηση.

«Είναι άλλο να ακούς για τη γενναιότητά τους και άλλο να τη βλέπεις», δήλωσε ο Γιάννης Έρης, εθελοντής του Κομμουνιστικού Κόμματος που ξεναγεί επισκέπτες στο Σκοπευτήριο και στο Μουσείο Εθνικής Αντίστασης της Καισαριανής. «Τώρα γνωρίζουμε ότι στάθηκαν μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα όχι μόνο με τεράστια υπερηφάνεια, αλλά υψώνοντας και τις γροθιές τους. Το προηγούμενο βράδυ είχαν φροντίσει να πλυθούν και να ξυριστούν. Δεν φοβήθηκαν αυτό που επρόκειτο να συμβεί. Το αντιμετώπισαν ως τιμή».

Οι εκτελέσεις σημειώθηκαν μερικούς μήνες πριν από την αποχώρηση των ηττημένων πλέον δυνάμεων του Χίτλερ από την Ελλάδα, τον Οκτώβριο του 1944, περισσότερο από τρία χρόνια μετά την είσοδο της Βέρμαχτ στην Αθήνα και τέσσερα χρόνια αφότου ο Μπενίτο Μουσολίνι διέταξε την εισβολή στην Ελλάδα από την κατεχόμενη από τους Ιταλούς Αλβανία.

Ο Χέρμαν Χόιερ, που υπηρετούσε στην Ελλάδα από το 1943, εκτιμάται ότι ανήκε σε μονάδα που είχε αποσταλεί από το υπουργείο Διαφώτισης και Προπαγάνδας του Γιόζεφ Γκέμπελς, με αποστολή την καταγραφή της καθημερινής ζωής στα κατεχόμενα εδάφη. «Οι εικόνες μάς επιτρέπουν να πλαισιώσουμε το δράμα της κατεχόμενης Ελλάδας και μέσα από το βλέμμα του κατακτητή», ανέφερε σε δήλωσή της η υπουργός Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη.

Η συλλογή εκτιμάται ότι περιλαμβάνει συνολικά 262 φωτογραφίες, ορισμένες από τις οποίες φέρουν τη χειρόγραφη ένδειξη «Aten 1.5.44» – την ημερομηνία της σφαγής.

Έλληνες ιστορικοί, οι οποίοι επί χρόνια επισημαίνουν τη φτωχή αρχειακή τεκμηρίωση της περιόδου, χαρακτηρίζουν τις εικόνες εξαιρετικής σημασίας, τονίζοντας ότι η απρόσμενη ανακάλυψή τους δεν θα ενισχύσει μόνο την έρευνα γύρω από τα εγκλήματα της ναζιστικής εποχής, αλλά θα «δημιουργήσει» χώρο για ευρύτερη συζήτηση σχετικά με τον αιματηρό Εμφύλιο Πόλεμο του 1946-49 που ακολούθησε την απελευθέρωση της χώρας.

Για δεκαετίες, το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας (ΚΚΕ) ήταν εκτός νόμου και η μνήμη γεγονότων όπως οι εκτελέσεις της Πρωτομαγιάς παρέμενε απαγορευμένη, εν μέρει επειδή η πρόσβαση σε χώρους όπως το Σκοπευτήριο της Καισαριανής ήταν περιορισμένη. Μέχρι την κατάρρευση της στρατιωτικής δικτατορίας το 1974, διαδοχικές δεξιές κυβερνήσεις περιθωριοποιούσαν τον ρόλο που διαδραμάτισε η αριστερά στην Αντίσταση κατά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο.

Τις τελευταίες ημέρες, συγγενείς θυμάτων που αναγνώρισαν προγόνους τους στις φωτογραφίες έχουν βγει δημόσια, ζητώντας να αναγνωριστούν επιτέλους τα γεγονότα αυτής της τραυματικής περιόδου.

«Επιτέλους, έχουμε οπτική επιβεβαίωση αυτού που στοιχειώνει την ελληνική αριστερά εδώ και δεκαετίες», δηλώνει ο Κωστής Καρπόζηλος, καθηγητής Ιστορίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο. «Οι εικόνες αυτές θα ανοίξουν τον δρόμο για μια αναγκαία συζήτηση γύρω από την πολιτική της μνήμης στη σύγχρονη Ελλάδα, η οποία για πολύ καιρό επισκιαζόταν από τις διαιρέσεις του Εμφυλίου».

Ενδεικτικός του κλίματος έντασης ήταν ο βανδαλισμός της μαρμάρινης πλάκας που τιμά τη μνήμη των 200 από ακροδεξιούς μέσα σε λίγες ώρες από τη δημοσιοποίηση των φωτογραφιών το περασμένο Σαββατοκύριακο.

Την Παρασκευή, το μνημείο μπροστά στον τοίχο όπου εκτελέστηκαν οι άνδρες είχε καλυφθεί από σωρό κόκκινων γαρυφάλλων, ένδειξη –όπως σημειώνουν αρμόδιοι– της αυξημένης προσέλευσης πολιτών που θέλησαν να αποτίσουν φόρο τιμής.

«Υπήρξε τεράστια συναισθηματική ανταπόκριση σε αυτές τις εικόνες», εξηγεί ο Αναστάσης Γκίκας από το Τμήμα Ιστορίας της Κεντρικής Επιτροπής του Κομμουνιστικού Κόμματος. «Δεχόμαστε καταιγισμό τηλεφωνημάτων από απογόνους των νεκρών συντρόφων μας που ζητούν να επιστρέψουν οι φωτογραφίες στην Ελλάδα. Εδώ ανήκουν και εδώ πρέπει να εκτεθούν δημόσια, ώστε να μπορούν όλοι να τις δουν».