Πώς οι φωτογραφίες των 200 εκτελεσθέντων της Καισαριανής «φωτίζουν» το μήνυμα της Πρωτομαγιάς

Η θυσία των 200 πατριωτών και μάλιστα λίγες μήνες πριν οι ναζί αποχωρήσουν από την Ελλάδα είχε πάντα έναν υψηλό συμβολισμό, ήταν πάντα σημείο αναφοράς, πριν δουν το φως της δημοσιότητας τα συγκλονιστικά ντοκουμέντα. Άλλωστε πριν την αποκάλυψη των φωτογραφιών η θυσία των 200 είχε γίνει ταινία από τον Παντελή Βούλγαρη στο «Τελευταίο σημείωμα» περιγράφοντας ουσιαστικά αυτό που είδαμε να καταγράφει σε πραγματικό χρόνο ο φωτογραφικός φακός.

Οι ναζί αποφάσισαν να εκτελέσουν τους 200 σε αντίποινα για τον φόνο του Γερμανού στρατηγού Φραντς Κρεχ και των μελών της συνοδείας του, μετά από ενέδρα Ελλήνων ανταρτών στην περιοχή των Μολάων Λακωνίας. Επέλεξαν τον «εύκολο» δρόμο της εκτέλεσης ανθρώπων που ήταν ήδη κρατούμενοι, στην πλειονόητά τους κομμουνιστές. Και επέλεξαν την 1η Μαΐου, χωρίς προφανώς να έχει γι αυτούς κάποιο ιδιαίτερο βάρος η μέρα, αν και για το εργατικό κίνημα ήταν μέρα μνήμης και αγώνα. Επιλέγοντας όμως το κυριακάτικο πρωινό της 1ης Μαΐου του 1944, πέτυχαν το αντίθετο απ' αυτό που επεδίωκαν. Ενώ στόχος τους ήταν να τρομοκρατήσουν όσους αντιστέκονταν στον κατακτητή ανέδειξαν στα πρόσωπα των αγωνιστών στο θάρος και το άκαμπτο φρόνημα τους. Η έπαρση και η ανοησία του εκτελεστή μπορεί να δώσει πρόσθετο συμβολικό βάρος σε μία θυσία.

Τα ορόσημα της Πρωτομαγιάς πριν από την εκτέλεση των 200

Ποια ήταν όμως η ιστορία της Πρωτομαγιάς, πριν τον Μάιο του 1944; Τα πρώτα εργατικά κινήματα στον ελλαδικό χώρο δημιουργήθηκαν ταυτόχρονα με την ανάπτυξη της καπνοκαλλιέργειας τον 19ο αιώνα. Η πρώτη απεργία στον, τότε υπό οθωμανική διοίκηση, ελλαδικό χώρο ξέσπασε την Πρωτομαγιά του 1888 στην πόλη της Δράμας. Οι καπνεργάτες είχαν ως κύριο αίτημα τις δέκα ώρες εργασίας, καθώς εκείνη την εποχή οι εργάτες απασχολούνταν έως και δεκατρείς ώρες τη μέρα.

Το 1892 έγινε η πρώτη πρωτομαγιάτικη συγκέντρωση στο νεοελληνικό κράτος, από το Σοσιαλιστικό Σύλλογο του Καλλέργη. Το 1893 δύο χιλιάδες εργάτες διαδήλωσαν ζητώντας οκτάωρο, Κυριακή αργία και κρατική περίθαλψη στα θύματα εργατικών ατυχημάτων. Το 1894 γίνεται άλλη μια μεγάλη συγκέντρωση, με τα ίδια αιτήματα, που λήγει με 10 συλλήψεις. Τον Αύγουστο ακολουθεί η σύλληψη του σοσιαλιστή Σταύρου Καλλέργη.

Τα επόμενα χρόνια έχουμε σποραδικά στον ελλαδικό χώρο κινητοποιήσεις με τα ίδια αιτήματα, αλλά πρέπει να φτάσουμε στο 1936 όταν κορυφώθηκαν οι διαδηλώσεις από τους καπνεργάτες της Θεσσαλονίκης. Τα γεγονότα ξεκίνησαν γύρω στον Φεβρουάριο, με κατάληψη ενός εργοστασίου ύστερα από την απόρριψη των αιτημάτων των εργατών. Αυτή γνώρισε τη συμπαράσταση καπνεργατών από άλλα εργοστάσια. Εναντίον τους χρησιμοποιήθηκε τόσο η αστυνομία όσο και ο στρατός. Δεν υπήρχε κεντρική συγκέντρωση, αλλά μικρές με ομιλητές σε διάφορα μέρη της πόλης.

Οι εργατικές κινητοποιήσεις στην πόλη κορυφώθηκαν τον Μάιο του 1936, με τη μεγάλη απεργία και διαδήλωση των καπνεργατών. Η Αστυνομία προσπάθησε να διαλύσει τη διαδήλωση με τραγικά αποτελέσματα. Υπήρξαν συνολικά δώδεκα νεκροί, ανάμεσα στους οποίους και ο 25χρονος αυτοκινητιστής, Τάσος Τούσης, στη διασταύρωση Εγνατίας και Βενιζέλου. Η φωτογραφία που απαθανάτισε τη μητέρα του να τον θρηνεί μόνη στο μέσον του δρόμου δημοσιεύθηκε στον Τύπο και αποτέλεσε την έμπνευση του Γιάννη Ρίτσου για τον «Επιτάφιο» που αργότερα μελοποιήθηκε από τον Μίκη Θεοδωράκη.

Το γεγονός αυτό είναι βέβαιο ότι θα καταγραφόταν στη συλλογική μνήμη ως κορυφαία στιγμή στο εργατικό κίνημα. Ήταν όμως αυτή η εμβληματική φωτογραφία που ενέπνευσε τον ποιητή, που έκανε αυτή τη στιγμή τραγούδι που θα υπάρχει για πάντα στα χείλη των Ελλήνων.

Το σημαντικό ιστορικό υλικό από την εκτέλεση των 200 ατην Καισαριανή ήρθε στο φως με έναν τρόπο που κανείς δεν περίμενε. Ένας Βέλγος συλλέκτης έβγαλε κάποιες φωτογραφίες σε ιστότοπο πωλήσεων και δημοπρασιών και δημιούργησε απο την πρώτη στιγμή ένα σοκ, αφού κανείς δεν πίστευε ότι υπήρχαν ντοκουμέντα απ' αυτήν την κορυφαία ιστορική στιγμή. Άμεση ήταν η κινητοποίηση του ελληνικού κράτους, οι ειδικοί του οποίου αφού πιστοποίησαν την αυθεντικότητα αγόρασαν 262 φωτογραφίες που αποτυπώνουν εκείνο το πρωινό.

Το σταθερό βλέμμα των αγωνιστών που οδηγούνται στο απόσπασμα, χωρίς να φαίνεται ίχνος φόβου στα βλέμματά τους συγκλόνισε τους πάντες. Ακόμα και την στιγμή πυο τα όπλα σηκώνονται και στοχεύουν οι 200 πατριώτες δίνουν μαθήματα γενναιότητας και ελπίδας, δίνουν το μήνυμα ότι αυτοί ήταν τελικά οι νικητές της Ιστορίας.