Στα όρια ανθρώπου και συστήματος: Tα Ίμια 30 χρόνια μετά

Σπάνια όμως στρέφεται εκεί όπου τελικά κρίνονται όλα – στον άνθρωπο, στα όριά του και στις συνθήκες υπό τις οποίες καλείται να λειτουργήσει.

Υπηρέτησα επί τρεις δεκαετίες ως ιπτάμενος του Πολεμικού Ναυτικού και γνώριζα προσωπικά τους αδικοχαμένους συναδέλφους — όχι ως σύμβολα, αλλά ως ανθρώπους. Η εμπειρία αυτή, σε συνδυασμό με την ιδιότητά μου ως νευροψυχολόγου και διερευνητή ατυχημάτων, διαμόρφωσε τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνομαι την ανθρώπινη απόδοση σε συνθήκες κόπωσης, αϋπνίας και έντονης ψυχολογικής πίεσης. Γι’ αυτό η αναφορά σε εκείνη τη νύχτα δεν γίνεται για να αναζητηθούν ευθύνες, αλλά για να κατανοηθεί πώς και γιατί άνθρωποι οδηγήθηκαν να επιχειρήσουν πέρα από τα φυσικά και ψυχολογικά τους όρια.

Η κόπωση που δεν φαίνεται

Όσοι δεν έχουν βρεθεί στο παγωμένο cockpit ενός ελικοπτέρου στην θάλασσα μέσα στη νύχτα, μετά από αϋπνία ημερών, δύσκολα μπορούν να αντιληφθούν τι σημαίνει επιχειρησιακή κόπωση. Δεν πρόκειται για απλή κούραση. Πρόκειται για μια κατάσταση όπου ο οργανισμός συνεχίζει να λειτουργεί, αλλά ο νους αρχίζει να υστερεί – και το πιο επικίνδυνο, χωρίς να το αντιλαμβάνεται.

Το πλήρωμα του μοιραίου ελικοπτέρου βρισκόταν σε συνεχή εγρήγορση για περισσότερες από 48 ώρες. Χωρίς ουσιαστικό ύπνο. Χωρίς αποφόρτιση. Σε ένα περιβάλλον κρίσης που εξελισσόταν ώρα με την ώρα, με συνεχείς αλλαγές αποστολών, σήματα, πληροφορίες και αντιφατικές ενδείξεις.

Η ανθρώπινη απόδοση, όμως, δεν καταρρέει με θόρυβο. Δεν προειδοποιεί. Καταρρέει αθόρυβα. Και η αϋπνία δεν σε κάνει να νιώθεις λιγότερο ικανός. Σε κάνει να νομίζεις ότι είσαι το ίδιο ικανός. Αυτό είναι το σημείο όπου τα όρια έχουν ήδη ξεπεραστεί, χωρίς κανείς να το καταλάβει.

Το ύψος, οι εντολές και η πραγματικότητα

Σε τέτοιες συνθήκες, κάθε πρόσθετη απαίτηση βαραίνει δυσανάλογα. Η διατήρηση συγκεκριμένου ύψους πτήσης σε νυχτερινή αποστολή, πάνω από θάλασσα, χωρίς να διαχωρίζεται ο ορίζοντας με σεληνιακό ή έτερο φωτισμό, δεν είναι μια απλή τεχνική παράμετρος. Είναι καθοριστικός παράγοντας ασφάλειας.

Τα επιχειρησιακά όρια για τις πτήσεις των ελικοπτέρων την περίοδο εκείνη ήταν σαφή. Το κατώτατο ασφαλές ύψος πτήσης σε τέτοιο περιβάλλον καθοριζόταν έως τα 300 πόδια. Όταν ζητείται, υπό συνθήκες κρίσης και κόπωσης, να διατηρηθεί σε ύψος πέραν αυτών των ορίων, ο κυβερνήτης καλείται να ισορροπήσει ανάμεσα σε εντολές, περιβάλλον και φυσικούς περιορισμούς – σε πραγματικό χρόνο, χωρίς περιθώριο λάθους.

Στο χαρτί, όλα φαίνονται διαχειρίσιμα. Στον αέρα, μέσα στη νύχτα, η πραγματικότητα είναι αμείλικτη.

Άοπλος, στο σκοτάδι, απέναντι σε εχθρό

Υπάρχει όμως και μια διάσταση που σπάνια περιγράφεται δημόσια.

Η ψυχολογική πίεση όταν προσεγγίζεις άοπλος, μέσα στη νύχτα, μια βραχονησίδα κατειλημμένη από εχθρικούς καταδρομείς, είναι τεράστια. Δεν πρόκειται για θεωρητικό σενάριο. Πρόκειται για την επίγνωση ότι εκείνοι μπορεί να σε βλέπουν, να σε ακούσουν, ενώ εσύ δεν τους βλέπεις καν. Ότι εσύ δεν μπορείς να απαντήσεις, ενώ εκείνοι μπορούν να δράσουν.

Αυτή η πίεση δεν καταγράφεται σε διαταγές. Δεν αποτυπώνεται σε εγχειρίδια. Αλλά υπάρχει. Και βαραίνει τη σκέψη, την κρίση, τον χρόνο αντίδρασης. Προστίθεται στην κόπωση και την εντείνει. Ακόμη και η εμφάνιση της ένδειξης ‘MASTER CAUTION’ η οποία έχει διαρρεύσει στα ΜΜΕ ότι επανερχόταν και έσβηνε, και πιθανότατα θα μπορούσε να σχετίζεται με το «τρεμόπαιγμα» από την μη σωστή ασφάλιση της οπίσθιας θύρας του ελικοπτέρου και την ένδειξη DOOR LOCK, θα μπορούσε να είχε αξιολογηθεί εάν υπήρχε χρόνος και λιγότερο πτητικό φορτίο εντός του κόκπιτ του ελικοπτέρου.

Το αόρατο φορτίο της νυχτερινής πτήσης

Υπάρχουν και παράγοντες που δεν χαρακτηρίζονται ποτέ ως «σφάλματα», αλλά εξαντλούν αθόρυβα τα πληρώματα.

Η συνεχής κίνηση των υαλοκαθαριστήρων μέσα στη νύχτα, σε συνθήκες υγρασίας ή ψιλόβροχου, δημιουργεί ένα επαναλαμβανόμενο οπτικό ερέθισμα. Ένα μοτίβο που δεν σε αποπροσανατολίζει άμεσα, αλλά δεν σου επιτρέπει ποτέ να ξεκουραστείς οπτικά. Σε φθείρει σταδιακά.

Το ίδιο ισχύει και για το φαινόμενο flicker vertigo: η αντανάκλαση των φώτων του ελικοπτέρου στο στροφείο, φαινόμενο που επιδεινώνεται σε συνθήκες υγρασίας ή βροχής, δημιουργεί ένα παλλόμενο, μη σταθερό οπτικό περιβάλλον. Ο εγκέφαλος αναγκάζεται να επαναπροσδιορίζει συνεχώς αυτό που βλέπει. Δεν προκαλεί πανικό. Προκαλεί εξάντληση.

Σε συνθήκες αϋπνίας, κόπωσης και αυξημένης ψυχολογικής πίεσης, τέτοια ερεθίσματα λειτουργούν αθροιστικά. Δεν μπορεί να μετρηθεί με ακρίβεια πόσο επιδεινώνουν τη φυσική και ψυχική αντοχή των πληρωμάτων — αλλά όποιος έχει πετάξει νύχτα, γνωρίζει ότι τη μειώνουν δραστικά.

Η διαχείριση μετά την κρίση

Ένα φαινόμενο που επανεμφανίζεται σχεδόν μετά από κάθε σοβαρό στρατιωτικό δυστύχημα ή κρίση, είναι η μεταγενέστερη πολιτική ή προσωπική αξιοποίηση της απώλειας. Όταν ο θάνατος μετατρέπεται σε πεδίο συμβολικής, επικοινωνιακής ή πολιτικής εκμετάλλευσης, η ουσιαστική διερεύνηση των αιτίων υποχωρεί και τα πραγματικά διδάγματα θολώνουν.

Η εμπειρία δείχνει ότι η διαρκής προβολή της τραγωδίας, η προσωποποίησή της και η μετέπειτα δημόσια ή πολιτική δραστηριοποίηση που ενίοτε τη συνοδεύει, μπορεί να λειτουργήσει ως υποκατάστατο θεσμικής αυτοκριτικής, μεταθέτοντας τη συζήτηση από το «πώς και γιατί συνέβη» στο «πώς παρουσιάζεται». Το φαινόμενο αυτό δεν αφορά μεμονωμένες περιπτώσεις, αλλά εκτιμώ πως συνιστά διαχρονική παθογένεια της δημόσιας ζωής έως τις μέρες μας.

Για τις Ένοπλες Δυνάμεις, όμως, η ουσιαστική τιμή στους ανθρώπους που χάθηκαν δεν βρίσκεται στη διαρκή αναπαραγωγή της απώλειας ούτε στη δημόσια αντιπαράθεση, αλλά στη σιωπηλή, συστηματική και θεσμική ενσωμάτωση των συμπερασμάτων, με αποκλειστικό γνώμονα την ασφάλεια του προσωπικού και τη διαρκή βελτίωση της επιχειρησιακής ετοιμότητας.

Όχι ήρωες. Άνθρωποι.

Οι άνθρωποι που βρίσκονταν στο ελικόπτερο εκείνη τη νύχτα δεν χρειάζονται να τους αποκαλούμε ήρωες για να τιμηθούν. Ήταν επαγγελματίες στρατιωτικοί. Στελέχη που λειτούργησαν στα όρια - και πέρα από αυτά - επειδή το σύστημα, η στιγμή και η πίεση τους έφεραν εκεί.

Η ουσιαστική τιμή δεν βρίσκεται στα μεγάλα λόγια, ούτε στις επετειακές αναφορές. Βρίσκεται στην ειλικρίνεια να παραδεχτούμε ότι εκείνη τη νύχτα ζητήθηκαν από ανθρώπους, πράγματα που ξεπερνούσαν τα φυσικά και ψυχολογικά όρια της ανθρώπινης αντοχής. Και αυτό είναι το δίδαγμα που δεν πρέπει να χαθεί.

Τελικό σημείωμα

Αυτό το κείμενο δεν γράφτηκε για να κατηγορήσει. Γράφτηκε για να θυμίσει ότι πίσω από κάθε κρίση υπάρχουν άνθρωποι — και ότι όταν τα όρια ξεπερνιούνται, το τίμημα είναι πάντα ανθρώπινο.

* Ο Μανούσος Τραχαλάκης είναι Αντιπλοίαρχος (ε.α.) του Πολεμικού Ναυτικού, ιπτάμενος επί τρεις δεκαετίες, με εμπειρία στη διερεύνηση αεροπορικών ατυχημάτων και την ασφάλεια πτήσεων. Είναι δικαστικός πραγματογνώμονας σε αεροναυτικά ατυχήματα και νευροψυχολόγος, με ειδίκευση στην ανθρώπινη απόδοση σε συνθήκες κρίσης.