Ιράν: Από την Αρχαία Περσία στη θεοκρατία

6ος – 4ος αι. π.Χ.: Οι Αχαιμενίδες και η δύναμη της Περσίας

Η πρώτη μεγάλη αυτοκρατορία του Ιράν ιδρύεται γύρω στο 550 π.Χ. από τον Κύρο τον Μέγα. Η επικράτειά της εκτείνεται από την Ινδία έως την Αίγυπτο και τη Μικρά Ασία. Ο Κύρος ξεχωρίζει για την ανεκτικότητά του. Όταν κατακτά τη Βαβυλώνα το 539 π.Χ., επιτρέπει στους κατοίκους να διατηρήσουν τις θρησκείες και τα έθιμά τους και στους εξόριστους σκλάβους Εβραίους να επιστρέψουν στην Ιερουσαλήμ. Ο περίφημος «Κύλινδρος του Κύρου» θεωρείται ένα από τα αρχαιότερα κείμενα στην ιστορία που καταγράφουν αρχές θρησκευτικής ελευθερίας και σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Ο διάδοχός του Δαρείος Α’ (550–486 π.Χ.) οργανώνει την αυτοκρατορία σε σατραπείες και δημιουργεί την «Βασιλική Οδό», που συνδέει τα Σούσα (σημερινό Ιράν) με τις Σάρδεις (σημερινή Τουρκία), επιτρέποντας γρήγορη επικοινωνία και εμπορική ανάπτυξη. Πόλεις, όπως η Περσέπολη, τα Εκβάτανα, τα Σούσα και οι Πασαργάδες, μετατρέπονται σε μεγάλα κέντρα διοίκησης, εμπορίου και πολιτισμού, με εντυπωσιακά ανάκτορα, ναούς, κήπους και μεγάλες πλατείες.

Τον 5ο αι. π.Χ. οι Έλληνες, με τους στρατηγούς Μιλτιάδη και τον Κίμωνα, περιορίζουν τις περσικές επιρροές στην Ανατολική Μεσόγειο.

4ος αι. π.Χ. – 7ος αι. μ.Χ.: Ελληνιστική επιρροή και Σασσανίδες

Μετά την κατάκτηση της Περσίας από τον Μέγα Αλέξανδρο το 331 π.Χ., η ελληνική γλώσσα, τέχνη και φιλοσοφία εμφανίζονται στην περιοχή, δημιουργώντας μια πολιτιστική σύνθεση μεταξύ ελληνικού και περσικού κόσμου.

Οι Πάρθοι (247 π.Χ.–224 μ.Χ.) εδραιώνουν την αυτονομία της χώρας και διατηρούν στρατιωτική ισχύ, ελέγχοντας τους εμπορικούς δρόμους που συνδέουν Κίνα, Ινδία και Μεσόγειο. Οι Σασσανίδες (224–651 μ.Χ.) αναζωογονούν τον ζωροαστρισμό, χτίζουν ανάκτορα, ναούς και ενισχύουν την επιστήμη και τις τέχνες. Η Κτησιφών (στο σημερινό Ιράκ), το Ισφαχάν, η Φιρουζαμπάντ και η Ρέι γίνονται κέντρα εμπορίου, μάθησης και διοίκησης, οι δημόσιες βιβλιοθήκες, τα σχολεία και η αστρονομία δείχνουν την πολιτιστική άνθηση της εποχής ενώ η Περσία διαμορφώνεται σε σταυροδρόμι πολιτισμού Ανατολής και Δύσης, στην καρδιά του Δρόμου του Μεταξιού, που θα συνδέσει για αιώνες την Κίνα με τη Μεσόγειο.

Κατά την ίδια περίοδο, η Περσία εμπλέκεται σε συγκρούσεις με τη Ρώμη και αργότερα με το Βυζάντιο.

7ος – 16ος αι.: Αραβική κατάκτηση και Σαφαβίδες

Το 651 μ.Χ., οι Άραβες κατακτούν την Περσία και επικρατεί το Ισλάμ. Οι μεγάλες πόλεις όπως το Ισφαχάν, το Σιράζ και η Ρέι γίνονται και πάλι κέντρα επιστήμης, εκπαίδευσης και εμπορίου αλλά με έντονο πλέον το ισλαμικό στοιχείο . Οι Σαμανίδες (9ος–10ος αι.), οι Σελτζούκοι (11ος–12ος αι.) και κυρίως οι Τιμουρίδες (14ος–15ος αι.), με τον τουρκο-μογγόλο Ταμερλάνο, ιδρύουν σχολεία, βιβλιοθήκες ενώ ενισχύουν την αρχιτεκτονική, την ποίηση και την αστρονομία.

Το 1501 οι Σαφαβίδες, με ηγέτη τον Σαχ Ισμαήλ Α’, καθιερώνουν το Σιιτικό Ισλάμ ως κρατική θρησκεία και δημιουργούν την εθνική ταυτότητα. Το Ισφαχάν γίνεται πολιτιστική πρωτεύουσα με μεγάλα τζαμιά, πλατείες και παζάρια ενώ το Σιράζ ξεχωρίζει για την ποίηση και τις τέχνες. Η δυναστεία των Σαφαβιδών διατηρείται μέχρι το 1736, όταν φθίνει λόγω εσωτερικών συγκρούσεων και εισβολών.

18ος – 20ός αι.: Κατζάρ, Παχλαβί και εκσυγχρονισμός

Μετά την πτώση των Σαφαβιδών, η χώρα διέρχεται περιόδους αναταράξεων, ώσπου οι Κατζάρ έρχονται στην εξουσία το 1789 και σταθεροποιούν την κεντρική διοίκηση, αντιμετωπίζοντας όμως πιέσεις από τη Ρωσία και Βρετανία. Η Τεχεράνη γίνεται πρωτεύουσα και διοικητικό κέντρο ενώ το Ισφαχάν και το Μασχάντ παραμένουν πολιτιστικά και θρησκευτικά κέντρα.

Η Συνταγματική Επανάσταση του 1906 φέρνει Σύνταγμα και κοινοβούλιο, δίνοντας στους πολίτες περιορισμένη συμμετοχή στη διακυβέρνηση. Το 1908, ανακαλύπτονται τα πρώτα κοιτάσματα πετρελαίου που αυξάνουν ακόμα περισσότερο το ενδιαφέρον των μεγάλων δυνάμεων. Το 1925, με πραξικόπημα, αναλαμβάνει την εξουσία ο Ρεζά Σαχ Παχλαβί.

Οι Παχλαβί (1925–1979) εκσυγχρονίζουν τη χώρα, δημιουργώντας σχολεία, πανεπιστήμια και υποδομές, και δίνοντας έμφαση στη βιομηχανία και τον αστικό τρόπο ζωής.

Το 1951, ο πρωθυπουργός Μοχάμεντ Μοσαντέκ, ο οποίος δεν έχει καλές σχέσεις με τον Μοχαμάντ Ρεζά Παχλαβί (που ανέλαβε το 1941), εθνικοποιεί τον πετρελαϊκό τομέα για να ανακτήσει την οικονομική κυριαρχία. Η κυβέρνηση Μοσαντέκ ανατρέπεται όμως το 1953 με παρέμβαση Ηνωμένων Πολιτειών και Βρετανίας.

Από εκεί και μετά, το Ιράν των Παχλαβί συνεχίζει να αναπτύσσεται οικονομικά, ακολουθώντας τον δυτικό τρόπο ζωής και προσπαθώντας να περιορίσει τον σιιτικό κλήρο. Ωστόσο, οι κοινωνικές ανισότητες και η πολιτική καταπίεση δημιουργούν ένταση που προετοιμάζει το έδαφος για την ισλαμική επανάσταση του 1979.

Από το 1979 : Θεοκρατία και πολυδιάστατη κοινωνία

Η επανάσταση του 1979 ανατρέπει τον Σάχη και ιδρύει την Ισλαμική Δημοκρατία με ηγέτη τον Αγιατολάχ Χομεϊνί. Οι Μουλάδες καθορίζουν τη ζωή των πολιτών, περιορίζοντας την ελευθερία λόγου και την πολιτική συμμετοχή. Οι μεγάλες πόλεις, όπως η Τεχεράνη, το Ισφαχάν και το Μασχάντ, παραμένουν οικονομικά και πολιτιστικά κέντρα αλλά η καθημερινή ζωή διέπεται από αυστηρούς θρησκευτικούς κανόνες.

Ο πόλεμος με το Ιράκ (1980–1988) προκαλεί τεράστιες απώλειες, οικονομική δυσπραγία και μετακινήσεις πληθυσμού. Παράλληλα, το Ιράν γίνεται σταδιακά «μητέρα» ισλαμιστικών οργανώσεων σε ολόκληρη την περιοχή.

Μετά το θάνατο του Χομεϊνί το 1989, η εξουσία περνά στον Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, έναν σκληροπυρηνικό ηγέτη που βασίζεται στους Φρουρούς της Επανάστασης, τη ραχοκοκαλιά του θεοκρατικού καθεστώτος. Πρόκειται για ένα καθεστώς απόλυτου ελέγχου, που στο όνομα του Αλλάχ κατασκοπεύει τους πολίτες, καταπνίγει κάθε διαμαρτυρία, φυλακίζει και εκτελεί εκατοντάδες αντιφρονούντες κάθε χρόνο, καταδιώκει γυναίκες που διεκδικούν την ελευθερία τους.

Από τις αρχές της δεκαετίας του 2000, οι μουλάδες προσπαθούν επίσης να αναπτύξουν το πυρηνικό του πρόγραμμα, προκαλώντας έντονες διεθνείς αντιδράσεις και ακόμα περισσότερη απομόνωση.

Παρά το σκοτάδι των Μουλάδων, η ιρανική κοινωνία παραμένει ζωντανή και πολυδιάστατη. Πρόκειται για μια χώρα μεγάλη, σχεδόν 13 φορές η Ελλάδα, με ερήμους και οροσειρές, με την Κασπία Θάλασσα στα βόρεια και τον Ινδικό Ωκεανό στα νότια. Μια κοινωνία πολυπολιτισμική, όπου συνυπάρχουν Πέρσες, Άραβες, Αζέροι, Κούρδοι, Αρμένιοι και Εβραίοι, που κρατούν ζωντανή την πλούσια ιστορία, τον πολιτισμό και τη μοναδική κληρονομιά της χώρας.

Ο Αναστάσιος Καράμπαμπας είναι ιστορικός-πολιτικός αναλυτής