Η εκδίκηση της Κίνας: Από την «ταπείνωση» στην υπερδύναμη

H «Χώρα του κέντρου»

Η κινεζική κοσμοθεώρηση είναι βαθιά ιστορική, στρατηγική και ιεραρχική. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι το ίδιο το όνομα της χώρας στα κινεζικά, Zhōngguó, σημαίνει «Χώρα του κέντρου». Η ονομασία αυτή αντανακλά μια ολόκληρη πολιτισμική λογική, σύμφωνα με την οποία η Κίνα υπήρξε επί αιώνες ο φυσικός πυρήνας της Ανατολικής Ασίας, με τους γύρω λαούς να κινούνται μέσα στη δική της σφαίρα επιρροής. Πρόκειται άλλωστε για έναν από τους αρχαιότερους πολιτισμούς της ανθρωπότητας, με ιστορία τουλάχιστον πέντε χιλιάδων ετών.

Ο «Αιώνας της ταπείνωσης»

Για αιώνες, η Κίνα υπήρξε το οικονομικό, πολιτισμικό και τεχνολογικό κέντρο της Ανατολής, επηρεάζοντας βαθιά όλη την περιοχή, από την Κορέα και την Ιαπωνία έως το Βιετνάμ. Ωστόσο, τον 19ο αιώνα και στις αρχές του 20ου, η αυτοκρατορία εισήλθε σε βαθιά οικονομική και πολιτική κρίση. Η περίοδος αυτή έμεινε γνωστή στην κινεζική ιστοριογραφία ως ο «Αιώνας της ταπείνωσης» (1839–1949).

Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, η Κίνα υπέστη στρατιωτικές ήττες, άνισες συνθήκες και εδαφικές απώλειες από τις δυτικές αποικιακές δυνάμεις και την Ιαπωνία, οι οποίες δεν δίστασαν να εκμεταλλευτούν την αδυναμία μιας καταρρέουσας αυτοκρατορίας. Η Συνθήκη της Νανκίνγκ το 1842 και η παραχώρηση του Χονγκ Κονγκ στη Βρετανία αποτέλεσαν την πρώτη μεγάλη ταπείνωση της αυτοκρατορίας. Ακολούθησε ο Πρώτος Σινοϊαπωνικός Πόλεμος (1894–1895), που σηματοδότησε την απώλεια της κινεζικής επιρροής στην Ανατολική Ασία, ενώ η ιαπωνική κατοχή της Μαντζουρίας το 1931 και στη συνέχεια, η βίαιη κατοχή μεγάλου μέρους της χώρας από το 1937 έως το 1945 παραμένουν ακόμη ανοιχτές ιστορικές πληγές για την κινεζική συλλογική μνήμη.

Στο ίδιο πλαίσιο, εντάσσεται και το ζήτημα της Ταϊβάν, όπου κατέφυγαν οι εθνικιστές του Τσανγκ Κάι Σεκ, το 1949, μετά την ήττα τους από τον Μάο Τσε Τουνγκ στον κινεζικό εμφύλιο πόλεμο. Για το Πεκίνο, η ύπαρξη μιας ανεξάρτητης Ταϊβάν δεν αποτελεί απλώς γεωπολιτικό πρόβλημα, αλλά διαρκή υπενθύμιση μιας περιόδου εθνικού διαμελισμού και αδυναμίας.

Η επιστροφή του δράκου

Αυτά τα γεγονότα δεν αντιμετωπίζονται στην Κίνα ως μακρινό παρελθόν, αλλά ως ζωντανό πολιτικό μάθημα, βαθιά χαραγμένο στη συλλογική μνήμη. Η Κίνα γύρισε τη σελίδα της αδυναμίας, όχι όμως και της ταπείνωσης. Στα μάτια της κινεζικής ηγεσίας, έχει πλέον έρθει η στιγμή όχι μόνο να αποκαταστήσει τη θέση της, αλλά και να επαναφέρει τη δική της ιστορική «αλήθεια» στο κέντρο του διεθνούς συστήματος.

Σε αυτό το υπόβαθρο στηρίζεται η σύγχρονη στρατηγική του Πεκίνου. Η Κίνα είναι σήμερα μια χώρα περίπου 1,4 δισεκατομμυρίων ανθρώπων και η δεύτερη μεγαλύτερη οικονομία παγκοσμίως. Παράλληλα, διαθέτει έναν από τους ισχυρότερους στρατούς στον κόσμο, τον Λαϊκό Απελευθερωτικό Στρατό, με πάνω από 2,2 εκατομμύρια ενεργό προσωπικό, ταχύτατο ναυτικό εκσυγχρονισμό και αυξανόμενη πυρηνική αποτρεπτική ικανότητα.

Αυτά τα δεδομένα δεν είναι απλώς αριθμοί. Διαμορφώνουν μια συγκεκριμένη γεωπολιτική ψυχολογία. Σε αντίθεση με μικρότερες δυνάμεις, η Κίνα δεν αντιλαμβάνεται τον εαυτό της ως έναν απλό «παίκτη ισορροπίας», αλλά ως δομικό κέντρο ενός κόσμου που μεταβάλλεται.

Στην καρδιά αυτής της αντίληψης βρίσκεται λοιπόν και η Ταϊβάν. Το Πεκίνο ουδέποτε αποδέχθηκε πραγματικά την ανεξαρτησία της. Για την κινεζική ηγεσία, δεν πρόκειται για διεθνές ζήτημα αλλά για εσωτερικό θέμα κυριαρχίας. Η «επανένωση» θεωρείται στρατηγικός και ιστορικός στόχος, ακόμη και αν απαιτηθεί χρήση στρατιωτικής ισχύος. Η ένταση στο Στενό της Ταϊβάν δεν αφορά επομένως μόνο την περιοχή. Αποτελεί πιθανό σημείο καμπής στις σχέσεις Κίνας–ΗΠΑ και ίσως μία από τις σοβαρότερες γεωπολιτικές εστίες έντασης του 21ου αιώνα. Δεν αποκλείεται μάλιστα, σε περίπτωση ενίσχυσης της αμερικανικής επιρροής στο Ιράν, το Πεκίνο να επιχειρήσει έναν ευρύτερο γεωπολιτικό συμψηφισμό: να απαιτήσει σιωπηρή αμερικανική ανοχή στις βλέψεις του για την Ταϊβάν ως αντάλλαγμα για περιορισμό της κινεζικής στήριξης προς την Τεχεράνη. Στη λογική των μεγάλων δυνάμεων, άλλωστε, οι περιφερειακές κρίσεις σπάνια παραμένουν απομονωμένες μεταξύ τους.

Ένα παγκόσμιο και ισχυρό δίκτυο

Η κινεζική ισχύς δεν εκφράζεται κυρίως μέσω στρατιωτικής αντιπαράθεσης. Η Κίνα επεκτείνει την επιρροή της μέσω οικονομικής, θεσμικής και διείσδυσης στον τομέα των υποδομών σε άλλες χώρες. Η πρωτοβουλία «Μία Ζώνη, Ένας Δρόμος» έχει επεκταθεί σε περισσότερες από 150 χώρες, με επενδύσεις που υπολογίζονται σε πάνω από 1 τρισεκατομμύριο δολάρια. Από το λιμάνι του Γκουαντάρ στο Πακιστάν, μέχρι σιδηροδρομικά και ενεργειακά έργα στην Αφρική, το Πεκίνο οικοδομεί ένα παγκόσμιο δίκτυο εμπορικών και στρατηγικών εξαρτήσεων.

Η Αφρική αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η Κίνα είναι σήμερα ο μεγαλύτερος εμπορικός εταίρος της ηπείρου, ενώ κινεζικά δάνεια προς αφρικανικά κράτη ξεπέρασαν συνολικά τα 170 δισ. δολάρια μεταξύ 2000-2022. Χώρες όπως η Ανγκόλα, η Αιθιοπία, η Κένυα και η Αίγυπτος εξαρτώνται σε σημαντικό βαθμό από κινεζική χρηματοδότηση για έργα υποδομών, λιμάνια, δρόμους και ενεργειακά δίκτυα. Η Κίνα δεν κατακτά εδάφη, αποκτά επιρροή μέσω χρέους, επενδύσεων και εμπορίου.

Το ίδιο συμβαίνει και στην Ευρώπη. Πέρα από την κυριαρχία των κινεζικών προϊόντων στις αγορές, το Πεκίνο επενδύει στρατηγικά σε κρίσιμες υποδομές. Το λιμάνι του Πειραιά αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα. Μέσω της COSCO, η Κίνα απέκτησε έναν από τους σημαντικότερους εμπορικούς κόμβους της Μεσογείου, μετατρέποντας τον Πειραιά σε βασική πύλη εισόδου κινεζικών προϊόντων προς την ευρωπαϊκή αγορά. Δεν πρόκειται απλώς για επιχειρηματική επένδυση, αλλά για γεωοικονομική παρουσία στην καρδιά της Ευρώπης.

Οι κύκλοι επιρροής

Η κινεζική γεωπολιτική σκέψη οργανώνεται σε «κύκλους επιρροής». Ο πρώτος αφορά την άμεση περιφέρειά της — Ινδία, Ιαπωνία, Κορέα, Νοτιοανατολική Ασία — όπου κυριαρχούν ζητήματα ασφαλείας και ανταγωνισμού. Ο δεύτερος περιλαμβάνει την Αφρική και τη Μέση Ανατολή, περιοχές κρίσιμες για ενέργεια και εμπόριο. Οι στενές σχέσεις με το Ιράν για παράδειγμα, εξασφαλίζουν στην Κίνα πρόσβαση σε φθηνή ενέργεια και ενισχύουν την επιρροή της στη Μέση Ανατολή. Το Πεκίνο αποφεύγει συνήθως τις άμεσες στρατιωτικές εμπλοκές. Προτιμά να επηρεάζει τις εξελίξεις μέσω οικονομικών δεσμών και διπλωματικής ισχύος.

Ο τρίτος κύκλος αφορά τη διεθνή θεσμική τάξη. Η Κίνα επιδιώκει αυξανόμενη επιρροή σε οργανισμούς όπως ο ΟΗΕ, η Παγκόσμια Τράπεζα και νέοι πολυμερείς θεσμοί, που η ίδια στηρίζει οικονομικά. Ως μία από τις μεγαλύτερες πιστώτριες δυνάμεις παγκοσμίως, γνωρίζει ότι η οικονομική ισχύς μεταφράζεται σταδιακά και σε πολιτική επιρροή.

Η λογική αυτή έχει οδηγήσει αρκετούς αναλυτές να χαρακτηρίζουν την Κίνα ως «αναθεωρητική δύναμη χωρίς άμεσο πόλεμο». Ήδη από το 1973, ο γάλλος πολιτικός και συγγραφέας Αλέν Περεφίτ είχε γράψει: «Όταν η Κίνα ξυπνήσει… ο κόσμος θα τρέμει». Σήμερα, η φράση αυτή μοιάζει λιγότερο με προφητεία και περισσότερο με περιγραφή της πραγματικότητας.

Το βασικό χαρακτηριστικό της κινεζικής κοσμοθεώρησης είναι ότι δε διαχωρίζει την οικονομία από τη γεωπολιτική. Οι επενδύσεις, οι υποδομές, το εμπόριο και το χρέος λειτουργούν ταυτόχρονα ως εργαλεία ισχύος. Και αυτή η στρατηγική δεν εκδηλώνεται με θορυβώδεις κινήσεις ή θεαματικές συγκρούσεις, αλλά με αργή, σταθερή και μεθοδική συσσώρευση επιρροής.

Η Κίνα γνωρίζει τις αδυναμίες της Δύσης: την έλλειψη ενιαίας ευρωπαϊκής στρατηγικής, την πολιτική πόλωση στις Ηνωμένες Πολιτείες και τη δυσκολία των δυτικών κοινωνιών να διαχειριστούν μακροχρόνιους ανταγωνισμούς. Και γνωρίζει επίσης ότι ελάχιστοι θα τολμούσαν μια άμεση στρατιωτική ή οικονομική σύγκρουση με μια δύναμη αυτού του μεγέθους.

Μέσα από αυτή τη λογική, το Πεκίνο δεν επιχειρεί απλώς να συμμετάσχει στο υπάρχον διεθνές σύστημα. Επιχειρεί να το αναδιαμορφώσει εκ των έσω, επαναφέροντας την Κίνα στη θέση που θεωρεί ιστορικά φυσική: στο κέντρο του κόσμου.

Ο Αναστάσιος Καράμπαμπας είναι ιστορικός, πολιτικός αναλυτής και ραδιοφωνικός παραγωγός