Γονιμότητα, υπογεννητικότητα και δημογραφικό

Τα διαθέσιμα στοιχεία αποτυπώνουν με σαφήνεια την έκταση της πρόκλησης. Το 2024 καταγράφηκαν στην Ελλάδα 68.467 γεννήσεις, αριθμός μειωμένος κατά 4,2% σε σχέση με το 2023, ενώ οι θάνατοι ανήλθαν σε 126.916. Με άλλα λόγια, για κάθε παιδί που γεννιέται αντιστοιχούν σχεδόν δύο θάνατοι. Παράλληλα, ο δείκτης γονιμότητας κινείται περίπου στο 1,3 παιδιά ανά γυναίκα, όταν για τη φυσική αναπλήρωση του πληθυσμού απαιτούνται περίπου 2,1.

Πίσω όμως από τους αριθμούς υπάρχουν άνθρωποι. Υπάρχουν γυναίκες που αναβάλλουν τη μητρότητα, ζευγάρια που δυσκολεύονται να ανταποκριθούν στο αυξημένο κόστος ζωής και άνθρωποι που επιθυμούν να αποκτήσουν παιδιά, αλλά αισθάνονται ότι οι κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες δεν τους το επιτρέπουν.

Για τον λόγο αυτό, η γονιμότητα και η υπογεννητικότητα δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται αποκλειστικά ως ιατρικά ή οικονομικά ζητήματα. Πρόκειται για σύνθετα κοινωνικά, πολιτισμικά και βαθιά ανθρώπινα θέματα.

Ο κοινωνικός χρόνος και ο βιολογικός χρόνος

Μία από τις σημαντικότερες αλλαγές των τελευταίων δεκαετιών αφορά την ηλικία κατά την οποία οι γυναίκες επιλέγουν να αποκτήσουν το πρώτο τους παιδί. Η σύγχρονη γυναίκα σπουδάζει περισσότερο, εργάζεται περισσότερο, επιδιώκει επαγγελματική εξέλιξη και αναζητά οικονομική και προσωπική σταθερότητα πριν προχωρήσει στη δημιουργία οικογένειας.

Η οικονομική αβεβαιότητα, η στεγαστική δυσκολία, αλλά και η απουσία επαρκών υποστηρικτικών δομών μπορούν να οδηγήσουν στην αναβολή της μητρότητας. Ωστόσο, η βιολογία δεν μεταβάλλεται στον ίδιο ρυθμό με την κοινωνία.

Η γυναικεία γονιμότητα αρχίζει να μειώνεται με την ηλικία και η μείωση γίνεται πιο έντονη μετά τα 35. Με την ηλικία μειώνεται η ποιότητα των ωαρίων, αυξάνονται οι δυσκολίες σύλληψης και αυξάνεται ο κίνδυνος αποβολών και χρωμοσωμικών ανωμαλιών. Δημιουργείται, έτσι, μια κρίσιμη απόσταση ανάμεσα στον κοινωνικό χρόνο και στον βιολογικό χρόνο. Η σωστή και έγκαιρη ενημέρωση αποκτά επομένως ιδιαίτερη σημασία.

Η υπογονιμότητα αφορά εκατομμύρια ανθρώπους

Η υπογονιμότητα είναι πολύ συχνή. Περίπου ένα στα έξι ζευγάρια παγκοσμίως θα αντιμετωπίσει κάποια στιγμή δυσκολία στη σύλληψη.

Οι αιτίες είναι πολλαπλές και μπορεί να αφορούν τη γυναίκα, τον άνδρα ή και τους δύο. Η ηλικία, η ενδομητρίωση, το σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών, περιβαλλοντικοί παράγοντες και ο τρόπος ζωής αποτελούν ορισμένες από τις παραμέτρους που μπορούν να επηρεάσουν τη γονιμότητα. Παράλληλα, ο ανδρικός παράγοντας εκτιμάται ότι συμμετέχει περίπου στο 40%-50% των περιπτώσεων, γεγονός που καθιστά αναγκαία μια συνολική προσέγγιση του προβλήματος.

Η υπογονιμότητα δεν αποτελεί μια σπάνια ή ακραία κατάσταση. Αποτελεί μια πραγματικότητα που αφορά μεγάλο αριθμό ανθρώπων και απαιτεί έγκαιρη διάγνωση, επιστημονικά τεκμηριωμένη ενημέρωση και εξατομικευμένη αντιμετώπιση.

Η IVF ως επιστημονικό εργαλείο

Η εξωσωματική γονιμοποίηση δεν μπορεί από μόνη της να λύσει το δημογραφικό πρόβλημα μιας χώρας. Το δημογραφικό απαιτεί οικονομικές και κοινωνικές πολιτικές, ουσιαστική στήριξη της οικογένειας και της μητρότητας, προστασία της εργασίας και ενίσχυση των υποδομών.

Ωστόσο, η υποβοηθούμενη αναπαραγωγή αποτελεί ένα σημαντικό επιστημονικό εργαλείο για τα ζευγάρια και τις γυναίκες που αντιμετωπίζουν δυσκολίες στη σύλληψη.

Η εξέλιξη της ιατρικής τα τελευταία χρόνια έχει οδηγήσει σε καλύτερα εργαστηριακά πρωτόκολλα, γενετικό έλεγχο και μεγαλύτερη εξατομίκευση των θεραπειών.

Η σύγχρονη IVF δεν είναι η IVF του παρελθόντος. Η πρόοδος της επιστήμης έχει διευρύνει σημαντικά τις δυνατότητες παρέμβασης, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι μπορεί να εξαλείψει τους βιολογικούς περιορισμούς της αναπαραγωγής.

Η κρυοσυντήρηση ωαρίων και η διατήρηση επιλογών

Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η κρυοσυντήρηση ωαρίων. Η σύγχρονη μέθοδος της υαλοποίησης επιτρέπει την ταχεία κατάψυξη των ωαρίων και υψηλά ποσοστά επιβίωσης μετά την απόψυξη.

Η κρυοσυντήρηση μπορεί να προσφέρει σε μια γυναίκα τη δυνατότητα να διατηρήσει αναπαραγωγικές επιλογές σε μικρότερη ηλικία, όταν η ποιότητα των ωαρίων είναι καλύτερη. Ως καταλληλότερο χρονικό παράθυρο αναφέρεται συνήθως η περίοδος πριν από τα 35 έτη.

Είναι, ωστόσο, απαραίτητο να υπάρχει ρεαλιστική ενημέρωση. Η κρυοσυντήρηση ωαρίων δεν αποτελεί εγγύηση μελλοντικής μητρότητας. Αποτελεί ένα εργαλείο διατήρησης επιλογών και έναν τρόπο καλύτερου οικογενειακού προγραμματισμού, χωρίς να αναιρεί τα όρια που θέτει η βιολογία.

Η γονιμότητα είναι κοινωνική υπόθεση

Η αντιμετώπιση της υπογεννητικότητας δεν μπορεί να αφεθεί αποκλειστικά στην ευθύνη του ζευγαριού ή στη δυνατότητα της ιατρικής επιστήμης να παρέμβει εκ των υστέρων.

Χρειάζεται μια συνολική εθνική στρατηγική με έμφαση στην ενημέρωση για τη γονιμότητα, στην ευκολότερη πρόσβαση σε προληπτικό έλεγχο, στη στήριξη της μητρότητας στον χώρο εργασίας, στην οικονομική ενίσχυση των νέων ζευγαριών και στη διευκόλυνση της πρόσβασης στις θεραπείες υποβοηθούμενης αναπαραγωγής.

Παράλληλα, σημαντική είναι και η ψυχολογική υποστήριξη των ανθρώπων που αντιμετωπίζουν δυσκολίες τεκνοποίησης. Η γονιμότητα δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ένα ιδιωτικό πρόβλημα που αφορά αποκλειστικά ένα ζευγάρι. Είναι ένα ζήτημα με κοινωνικές και δημογραφικές προεκτάσεις.

Η επιστήμη σήμερα διαθέτει δυνατότητες που πριν από λίγα χρόνια δεν υπήρχαν. Η αξιοποίησή τους, όμως, προϋποθέτει ενημέρωση, έγκαιρο σχεδιασμό και ρεαλιστικές προσδοκίες. Παράλληλα, απαιτείται ένα κοινωνικό και θεσμικό περιβάλλον που να επιτρέπει στους ανθρώπους να δημιουργούν οικογένεια χωρίς να αισθάνονται ότι πρέπει να επιλέξουν ανάμεσα στην προσωπική τους ζωή, την επαγγελματική τους πορεία και την οικονομική τους ασφάλεια.

Η συζήτηση για τη γονιμότητα οφείλει, επομένως, να γίνεται με επιστημονική ακρίβεια, χωρίς φόβο και χωρίς κοινωνικές ενοχές. Η γονιμότητα δεν είναι μόνο ιατρικό θέμα. Είναι ένα βαθιά ανθρώπινο και, κατ’ επέκταση, κοινωνικό ζήτημα.

O Δρ. Παναγιώτης Ψαθάς είναι Μαιευτήρας – Γυναικολόγος