Η Τεχνητή Νοημοσύνη και ο Ουμπέρτο Έκο

Η συζήτηση που γίνεται για τη χρήση του AI, για τις επενδύσεις σε Data Centers, τα χρηματιστηριακά παιχνίδια, το αν θα χαθούν και πόσες θα χαθούν δουλειές, είναι συζήτηση για τις συνέπειες μιας μεγάλης επανάστασης που συντελείτε τα τελευταία χρόνια και τρέχει με ρυθμούς γρηγορότερους από όσο έτρεξαν προηγούμενες επαναστάσεις για την επικοινωνία και τη γνώση, όπως το τηλέφωνο, η τηλεόραση, το ίντερνετ κ.α.

Το βασικό θέμα όμως είναι το ίδιο το ΑΙ και ο τρόπος που αλλάζει τη ζωή, τη σκέψη, και την αντίληψή μας για τον κόσμο. Ίσως κάποια στιγμή και τον ίδιο τον άνθρωπο, όχι βιολογικά, αλλά με την έννοια του ανθρωπισμού.

Πριν 16 χρόνια, ο Ουμπέρτο Έκο δημοσίευσε στο ιταλικό περιοδικό L’Espresso, ένα προφητικό - σε κάποια σημεία του - άρθρο, για τον ΑΙ. Φυσικά δεν υπήρχε ΑΙ τότε, ή αυτό που υπήρχε ήταν μόνο τα σπάργανα αυτού που βλέπουμε σήμερα. Ο Έκο φανταζόταν τότε, μια «συσκευή συνδεδεμένη, μέσω κάποιας εξέλιξης του τηλεφωνικού δικτύου, με τεράστιες ηλεκτρονικές βιβλιοθήκες, στις οποίες θα έχουν μεταφερθεί εκατομμύρια βιβλία, εφημερίδες, εγκυκλοπαίδειες και φυσικά, ανοησίες. Θα της κάνουμε μια ερώτηση και εκείνη θα κατασκευάζει μια απάντηση»… έγραφε τότε.

Η πραγματικότητα δεν απέχει και πολύ από αυτό που φανταζόταν ο Ιταλός φιλόσοφος και σημειολόγος. Φανταζόταν πως οι άνθρωποι θα περιμένουν από μια τέτοια μηχανή ότι θα μπορούσε να έχει πάθη και συναισθήματα – για σκεφθείτε πόσες φορές έχετε ζητήσει κάτι από το chat GPT, και αφού σας έδωσε την απάντηση το ευχαριστήσατε σαν να μιλάτε με κάποιον άνθρωπο – θα μπορούσε ακόμη και να σκοτώσει τους κατασκευαστές της. Ευτυχώς αυτό προς το παρόν γίνεται μόνο στις ταινίες.

Οι Έκο πίστευε ότι οι μηχανές δεν θα σκέφτονται όπως εμείς, καθώς η ανθρώπινη σκέψη είναι κάτι πολύ διαφορετικό, αλλά η μηχανή θα μπορούσε να γράφει όπως εμείς και να παράγει ακολουθίες λογικών προτάσεων με βάσει τα δεδομένα που θα συλλέγει από διαφορετικές πηγές. Αυτό όμως δεν είναι σκέψη, είναι μια τεχνική λειτουργία.

Τι γίνεται με τα ψέματα; Στο παρελθόν χρειαζόταν πολύς χρόνος για να κατασκευαστεί ένα ψέμα. Σήμερα όπως έχουμε διαπιστώσει ένα ψέμα κατασκευάζεται πολύ εύκολα διαχέεται ευκολότερα μέχρι να ασχοληθεί σοβαρά κάποιος και να το ξεσκεπάσει. Και πάλι όμως πολλοί από αυτούς που διάβασαν ή άκουσαν το ψέμα δεν θα μάθουν ποτέ για την διάψευση, οπότε θα μείνουν με την αρχική ψευδή εικόνα των πραγμάτων. Ή ακόμη και αν μάθουν για την διάψευση, κάποιοι από αυτούς θα εξακολουθούν να έχουν τις αμφιβολίες τους, για το αν το αρχικό ψέμα, ήταν τελικά ψέμα.

«Αν, λοιπόν, η μηχανή μάθει διαβάζοντας το Διαδίκτυο, αργά ή γρήγορα θα διαβάσει και κείμενα που έχουν παραχθεί από άλλες μηχανές» έγραφε τότε ο Έκο. «Μία ανοησία θα αναπαράγεται από εκατό ιστότοπους, μια άλλη θα ανακαλύπτει αυτές τις εκατό μαρτυρίες και θα συμπεραίνει ότι η ανοησία πρέπει να είναι αληθινή.

Κατά τον Μεσαίωνα χρειάζονταν χρόνια ή και αιώνες για να παράγει κανείς μια ψευδή θρησκευτική ιστορία ή μια παράδοση. Στη μηχανή μπορεί να αρκούν τρία απογεύματα.»

Όσοι χρησιμοποιούμε τις διάφορες εφαρμογές ΑΙ στη δουλειά μας, σίγουρα έχουμε βρει λάθη κάποιες φορές στις απαντήσεις. Ούτε όμως και αυτό είναι το σημαντικό καθώς μπορείς να τσεκάρεις ξανά και ξανά την απάντηση και να δώσεις στην εφαρμογή επιπλέον δεδομένα και στοιχεία για να ψάξει αυτή καλύτερες απαντήσεις. Ναι είναι σίγουρα ένα χρήσιμο εργαλείο.

«Αν, όμως, οι μηχανές καταφέρουν να κάνουν τα παραπάνω με αξιοπιστία , το πρόβλημα δεν θα είναι να διαπιστώσουμε αν σκέφτονται πραγματικά, αλλά να κατανοήσουμε τι θα συμβεί όταν συνηθίσουμε να αντιμετωπίζουμε ως σκέψη οτιδήποτε διαθέτει την εξωτερική μορφή της σκέψης.

Κάτι που, για να είμαστε δίκαιοι, δεν θα αποτελεί καινοτομία. Το κάνουμε ήδη με πολλά βιβλία. Και μάλιστα με ορισμένους ανθρώπους» κλείνει το άρθρο του ο Έκο.

Αυτό που έβλεπε ο Έκο τότε δεν ήταν μόνο ότι η μηχανή θα απαντά στις ερωτήσεις μας. Αυτό που προσπαθούσε να εξηγήσει ήταν πρώτον ότι η πειστικότητα δεν ισοδυναμεί με αλήθεια (και προς το παρόν δικαιώνεται). Δεύτερον ότι η επανάληψη μπορεί να καμουφλάρει το ψέμα (και σε αυτό δικαιώνεται. Πόσο factchecking να κάνει κανείς;) και τρίτον μας καλεί να σκεφτούμε τι θα μπορούσε να συμβεί σε εμάς αν εκλαμβάνουμε μια ψηφιακή μορφή σκέψης, ως πραγματική σκέψη.

Σήμερα αρκετοί ερευνητές από τους τομείς της φιλοσοφίας, της κοινωνιολογίας της τεχνολογίας, της γνωσιακής επιστήμης, ασχολούνται με το ερώτημα που έθετε πριν δεκαέξι χρόνια ο Έκο και έχει διαπιστωθεί ότι υπάρχει σταδιακή παραχώρηση της κρίσης μας στο ΑΙ, ατροφία της πνευματικής προσπάθειας, μεταφορά της ευθύνης, σύγχυση ανάμεσα στην επικοινωνία και την κατανόηση. Αν το ΑΙ απαντά ως άνθρωπος αυτό δεν σημαίνει ότι έχει κατανόηση και ενσυναίσθηση. Ίσως ακόμη αλλάξει η σχέση μας με τη γνώση. Όταν τα πάντα θα είναι μπροστά μας με ένα κλίκ αλλάζει και η αντίληψή μας για τι τί σημαίνει να γνωρίζουμε κάτι. Γνωρίζουμε κάτι ως αποτέλεσμα μιας γνωσιακής διαδικασίας και λειτουργίας που περιλαμβάνει μελέτη, διάλογο, αναζήτηση, συνδυασμό γνώσεων και στοιχείων κ.α.; Ή γνωρίζουμε κάτι γιατί ξέρουμε πως να ρωτήσουμε μια μηχανή ΑΙ για να μας το φέρει σε μερικά δευτερόλεπτα στην οθόνη; Και γιατί τότε να χάνουμε τα χρόνια μας λιώνοντας παντελόνια σε θρανία;

Η καθηγήτρια του Πανεπιστημίου της Λισαβώνας, Αντιάνα Πλακάνι, σε μελέτη της με τίτλο «Ο ανθρωπομορφισμός στην τεχνητή νοημοσύνη: υπερβολή και πλάνη», υποστηρίζει ότι όταν αποδίδουμε ανθρώπινες ιδιότητες στην τεχνητή νοημοσύνη αφενός υπερβάλλουμε ως προς τις πραγματικές της δυνατότητες και αφετέρου παραμορφώνουμε τις ηθικές μας κρίσεις. Μπορεί να κρίνουμε λανθασμένα αν ένα σύστημα έχει ηθική, δικαιούται ηθική προστασία, αν και κατά πόσο ευθύνεται για τις πράξεις του ή αν πρέπει να το εμπιστευόμαστε.

Ο ανθρωπομορφισμός της Πλακάνι, μπορεί να προκαλέσει υπερβολικές ελπίδες και φόβους και να διευκολύνει την χειραγώγηση της εμπιστοσύνης ή της κρίσης μας. Το έχουμε δει να συμβαίνει όχι μόνο σε ατομικό επίπεδο αλλά και μαζικά.

Δεν ξέρουμε, αν ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης στο μέλλον θα μπορούσε να αποκτήσει συνείδηση ή ανθρώπινες ιδιότητες. Αλλά με όσα γνωρίζουμε σήμερα γι αυτά τα συστήματα το ερώτημα του Έκο σε ένα βαθμό έχει απαντηθεί. Μένει να δούμε ποιες θα είναι οι επιπτώσεις στις κοινωνίες μας σε μερικά χρόνια από σήμερα.