Μόλυβδος: Η αόρατη απειλή για τον αναπτυσσόμενο εγκέφαλο των παιδιών

Η Παγκόσμια Εβδομάδα Πρόληψης της Δηλητηρίασης από Μόλυβδο, που φέτος πραγματοποιήθηκε στις 18–24 Οκτωβρίου με μήνυμα «Από την ανίχνευση στην πρόληψη», επαναφέρει ένα ζήτημα που αξίζει μεγαλύτερη προσοχή. Η έκθεση μπορεί να παραμένει απαρατήρητη, ενώ οι συνέπειές της στον αναπτυσσόμενο εγκέφαλο ενδέχεται να διαρκέσουν μια ζωή. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας καλεί τις χώρες να περιορίσουν τις πηγές του κινδύνου πριν ο μόλυβδος φτάσει στον οργανισμό των παιδιών.

Δεν υπάρχει γνωστό ασφαλές επίπεδο έκθεσης στον μόλυβδο. Ακόμη και χαμηλές συγκεντρώσεις στο αίμα έχουν συνδεθεί με δυσκολίες στη μάθηση, στην προσοχή και στη συμπεριφορά. Τα μικρά παιδιά είναι ιδιαίτερα ευάλωτα: ο εγκέφαλός τους αναπτύσσεται, απορροφούν μεγαλύτερο ποσοστό του μολύβδου που καταπίνουν και συχνά βάζουν τα χέρια και αντικείμενα στο στόμα.

Η έκταση του προβλήματος αποτυπώνεται σε κοινή έκθεση της UNICEF και του οργανισμού Pure Earth, που δημοσιεύθηκε το 2020. Εκτιμούσε ότι περίπου ένα στα τρία παιδιά παγκοσμίως —έως 800 εκατομμύρια— είχε συγκέντρωση μολύβδου στο αίμα τουλάχιστον 5 μg/dL. Πρόκειται για εκτίμηση εκείνης της περιόδου, η οποία αναδεικνύει το μέγεθος μιας συχνά αθέατης περιβαλλοντικής απειλής.

Ο μόλυβδος μπορεί να κρύβεται πιο κοντά μας απ’ όσο φανταζόμαστε: σε παλαιά χρώματα που ξεφλουδίζουν σε τοίχους, πόρτες και παράθυρα, στη σκόνη που δημιουργείται κατά την ανακαίνιση, σε παλιούς σωλήνες και υδραυλικά εξαρτήματα που επιβαρύνουν το νερό. Μπορεί επίσης να υπάρχει στο υάλωμα ορισμένων κεραμικών σκευών, σε παλαιά ή μη ασφαλή παιχνίδια και παιδικά κοσμήματα, καθώς και σε ορισμένα επιμολυσμένα μπαχαρικά, παραδοσιακά καλλυντικά και σκευάσματα αβέβαιης προέλευσης. Μια λιγότερο γνωστή οδός έκθεσης είναι η μεταφορά μολυσμένης σκόνης στο σπίτι με τα ρούχα και τα παπούτσια εργαζομένων που έρχονται σε επαφή με μόλυβδο. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε παλιό αντικείμενο ή εισαγόμενο προϊόν είναι επικίνδυνο· σημαίνει ότι η προέλευση, η καταλληλότητα και η ασφαλής χρήση των υλικών έχουν σημασία.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα δεδομένα για τη σχέση του με τη Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας. Συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση που δημοσιεύθηκε το 2025 στο European Child & Adolescent Psychiatry, εξετάζοντας την έκθεση σε βαρέα μέταλλα σε συνολικά 31 μελέτες με 25.258 παιδιά, κατέγραψε για τον μόλυβδο λόγο πιθανοτήτων ΔΕΠΥ 1,95. Με απλούστερα λόγια, η έκθεση συσχετιζόταν με σχεδόν διπλάσιες σχετικές πιθανότητες διάγνωσης της διαταραχής.

Το εύρημα χρειάζεται σωστή ερμηνεία. Δεν σημαίνει ότι κάθε παιδί που εκτίθεται θα εμφανίσει ΔΕΠΥ ούτε ότι διπλασιάζεται ο απόλυτος κίνδυνος για κάθε παιδί. Η συσχέτιση δεν αποδεικνύει από μόνη της αιτιότητα. Η ΔΕΠΥ είναι πολυπαραγοντική διαταραχή και ο μόλυβδος αποτελεί έναν από τους περιβαλλοντικούς παράγοντες που μελετώνται — έναν παράγοντα, όμως, του οποίου την έκθεση μπορούμε να περιορίσουμε.

Αντίστοιχα ανησυχητικά είναι τα ευρήματα για τη νοητική ανάπτυξη. Διεθνής ανάλυση 1.333 παιδιών από επτά προοπτικές μελέτες έδειξε ότι η αύξηση του μολύβδου στο αίμα από 2,4 σε 10 μg/dL συσχετιζόταν με μέση μείωση του δείκτη νοημοσύνης κατά περίπου 3,9 μονάδες. Πρόκειται για πληθυσμιακή εκτίμηση, όχι για πρόβλεψη της νοημοσύνης ενός συγκεκριμένου παιδιού. Το ουσιαστικό μήνυμα είναι ότι οι επιπτώσεις δεν περιορίζονται στις περιπτώσεις βαριάς δηλητηρίασης.

Το πρόβλημα αφορά και την Ελλάδα. Νοσοκομειακή μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2015, σε 814 παιδιά ηλικίας 6–36 μηνών, κατέγραψε συγκεντρώσεις πάνω από 5 μg/dL στο 11,7% και πάνω από 10 μg/dL στο 1,8%. Η διαβίωση σε παλαιές κατοικίες και σε βιομηχανικές ή οικονομικά υποβαθμισμένες περιοχές συνδεόταν με υψηλότερα επίπεδα. Τα στοιχεία είναι παλαιότερα και δεν περιγράφουν τη σημερινή πανελλαδική εικόνα. Αναδεικνύουν, ωστόσο, την ανάγκη για σύγχρονη, αντιπροσωπευτική καταγραφή.

Στην πρόσφατη ελληνική επικαιρότητα, το Προεδρικό Διάταγμα 65/2026 (ΦΕΚ Α΄ 169/19.10.2026) θεσπίζει αυστηρότερο πλαίσιο προστασίας από την επαγγελματική έκθεση στον μόλυβδο και ενισχύει την παρακολούθηση της υγείας των εργαζομένων. Πρόκειται για σημαντική θεσμική εξέλιξη, η οποία όμως δεν υποκαθιστά την ανάγκη ειδικών δράσεων για την προστασία του παιδικού πληθυσμού.

Ως παιδίατρος, θεωρώ σημαντικό η πρόληψη να περιλαμβάνει και τις συνθήκες μέσα στις οποίες μεγαλώνει ένα παιδί. Το ιστορικό της κατοικίας, πιθανές ανακαινίσεις και άλλες πηγές περιβαλλοντικής έκθεσης μπορούν να προσφέρουν χρήσιμες πληροφορίες. Όταν υπάρχουν παράγοντες κινδύνου, ο παιδίατρος αξιολογεί την ανάγκη μέτρησης μολύβδου στο αίμα και παρακολούθησης της ανάπτυξης. Τα αμερικανικό CDC χρησιμοποιει την τιμή των 3,5 μg/dL ως τιμή αναφοράς για την ανάληψη δράσης, όχι ως όριο ασφάλειας.

Για τους γονείς, η ενημέρωση μπορεί να μεταφραστεί σε πρακτικές κινήσεις: συχνό πλύσιμο χεριών και παιχνιδιών, καθαρισμό της σκόνης με υγρό τρόπο και προσοχή σε εργασίες που διαταράσσουν παλαιά χρώματα. Εφόσον εντοπιστεί πηγή μολύβδου, χρειάζεται ασφαλής αντιμετώπισή της και διακοπή της έκθεσης.

Οι δυσκολίες συγκέντρωσης ή μάθησης δεν πρέπει να αποδίδονται αυτόματα στον μόλυβδο. Ούτε, όμως, πρέπει να παραβλέπουμε έναν περιβαλλοντικό κίνδυνο που μπορεί να προληφθεί.

Η προστασία του αναπτυσσόμενου εγκεφάλου αρχίζει πολύ πριν από την εμφάνιση μαθησιακών δυσκολιών: αρχίζει από ένα ασφαλέστερο περιβάλλον για κάθε παιδί.

* H Αννα Παρδάλη είναι Παιδίατρος, Αντιπρόεδρος της Ένωσης Ελευθεροεπαγγελματιών Παιδιάτρων Αττικής