Η περίπλοκη Ιστορία που ενώνει - και διχάζει - τη Ρωσία και την Ουκρανία

Ήταν τότε που το Κίεβο, η τωρινή πρωτεύουσα της Ουκρανίας, ήταν το κέντρο του πρώτου σλαβικού κράτους.

Η ονομασία του ήταν ρωσικό κράτος του Κιέβου και εκτεινόταν στη σύγχρονη Λευκορωσία, την Ουκρανία και σε τμήμα της Ρωσίας.

Είναι από αυτό το χρονικό σημείο και μετά που «Ρώσοι και Ουκρανοί έγιναν ένα» για τον Βλαντιμίρ Πούτιν ο οποίος συχνά πυκνά χρησιμοποιεί αυτό το επιχείρημα για να δικαιολογήσει την απόφασή του να εισβάλει στην Ουκρανία και να ξεκινήσει τον πόλεμο.

Μάλιστα είναι ένα μάθημα ιστορίας που φρόντισε να κάνει και στον Αμερικανό πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ κατά τη συνάντησή που είχαν τον περασμένο Αύγουστο στην Αλάσκα.

Εξάλλου, «ο Ρώσος πρόεδρος αρέσκεται να χρησιμοποιεί την ιστορία ως όπλο για να κάνει τους αντιπάλους του να γνωρίσουν την ήττα» λέει η Φρανσουάζ Τορν, Γαλλίδα ιστορικός που ειδικεύεται στην ιστορία της Σοβιετικής Ένωσης.

«Για αυτόν η ιστορία είναι μια σειρά από προσβολές που υπέστησαν οι Ρώσοι από την εχθρική Δύση από την εποχή του Βυζαντίου», προσθέτει η ίδια.

Πώς φτάσαμε στην Ουκρανία του σήμερα

Η ιστορία βέβαια είναι λίγο διαφορετική, καθώς τους τελευταίους 10 αιώνες, η Ουκρανία γνώρισε πολλούς ηγεμόνες. Μογγόλοι πολεμιστές κατέκτησαν τους Ρώσους του Κιέβου τον 13ο αιώνα.

Τον 16ο αιώνα, Πολωνοί και Λιθουανοί εισέβαλαν από τα δυτικά.

Τον 17ο αιώνα, ο πόλεμος μεταξύ της Πολωνολιθουανικής Κοινοπολιτείας και του Τσαρικού Κράτους της Ρωσίας έφερε τα εδάφη ανατολικά του ποταμού Δνείπερου υπό τον ρωσικό αυτοκρατορικό έλεγχο.

Η ανατολή έγινε γνωστή ως Ουκρανία της «Αριστερής Όχθης».

Τα εδάφη δυτικά του Δνείπερου, ή «Δεξιάς Όχθης», ήταν υπό τον έλεγχο της Πολωνίας.

Η επανάσταση του 1917, οδήγησε στο ξέσπασμα εμφυλίου πολέμου στην Ουκρανία για να ενταχθεί τελικά στους κόλπους της Σοβιετικής Ένωσης το 1922.

Τότε δημιουργήθηκαν τα ρήγματα που είναι ορατά μέχρι και σήμερα και εξηγούν τους λόγους για τους οποίους Ουκρανοί και Ρώσοι εξακολουθούν να χάνουν τη ζωή τους στο πεδίο της μάχης.

Επειδή η ανατολική Ουκρανία τέθηκε υπό ρωσική κυριαρχία πολύ νωρίτερα από τη δυτική, οι άνθρωποι στα ανατολικά έχουν ισχυρότερους δεσμούς με τη Ρωσία και είναι πιο πιθανό να υποστηρίξουν ηγέτες με ρωσικές τάσεις. Επίσης ο πληθυσμός τείνει να είναι περισσότερο ρωσόφωνος και ορθόδοξος.

Αντίθετα, η δυτική Ουκρανία πέρασε αιώνες υπό τον έλεγχο διαφορετικών ευρωπαϊκών δυνάμεων όπως η Πολωνία και η Αυστροουγγρική Αυτοκρατορία.

Αυτός είναι ένας λόγος για τον οποίο οι Ουκρανοί που ζουν εκεί τείνουν να υποστηρίζουν πολιτικούς που έχουν το βλέμμα τους στραμμένο προς τη Δύση.

Επίσης τα δυτικά τμήματα της Ουκρανίας είναι περισσότερο ουκρανόφωνα και καθολικά.

Τι έγινε μετά την ανεξαρτητοποίηση της Ουκρανίας

Με την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης το 1991, η Ουκρανία έγινε ανεξάρτητο κράτος.

Αλλά δημιουργία μιας ενωμένης Ουκρανίας αποδείχθηκε δύσκολο στοίχημα.

Οι λόγοι πολλοί με κυριότερο ότι «η ιδέα του έθνους δεν είναι τόσο βαθιά στην ανατολή όσο στη δύση», όπως λέει ο Αμερικανός πρώην πρέσβης στην Ουκρανία, Στίβεν Πάιφερ.

Επιπλέον η μετάβαση στη δημοκρατία και τον καπιταλισμό ήταν επώδυνη και χαοτική, με αποτέλεσμα πολλοί Ουκρανοί, ειδικά στα ανατολικά, να λαχταρούν τη σχετική σταθερότητα που πρόσφερε το γεγονός ότι ήταν υπό την σκέπη της Σοβιετικής Ένωσης.

«Το μεγαλύτερο χάσμα είναι μεταξύ εκείνων που βλέπουν την ρωσική αυτοκρατορική και σοβιετική κυριαρχία με μεγαλύτερη συμπάθεια έναντι εκείνων που τις βλέπουν ως τραγωδία», λέει ο Άντριαν Καρατνίτσκι, Ουκρανός αναλυτής και πρώην συνεργάτης στο think tank Ατλαντικό Συμβούλιο των Ηνωμένων Πολιτειών.

Αυτές οι ρωγμές αποκαλύφθηκαν κατά τη διάρκεια της Πορτοκαλί Επανάστασης του 2004, κατά την οποία χιλιάδες Ουκρανοί διαδήλωσαν για να υποστηρίξουν την ενδυνάμωση των σχέσεων με την Ευρώπη.

Η κατάληψη και προσάρτηση της Κριμαίας από τη Ρωσία το 2014, ακολουθούμενη λίγο αργότερα από μια αυτονομιστική εξέγερση στο Ντονμπάς που είχε ως αποτέλεσμα την ανακήρυξη των υποστηριζόμενων από τη Ρωσία Λαϊκών Δημοκρατιών του Λουχάνσκ και του Ντόνετσκ έβαλε τις βάσεις για το πόλεμο που ξεκίνησε τον Φεβρουάριο του 2022. O Πούτιν δηλώνει τέσσερα χρόνια αργότερα ότι δεν μπορεί να δεχθεί τίποτα λιγότερο από την παραχώρηση του Ντονμπάς για να αποδεχθεί τον τερματισμό των εχθροπραξιών.

Το εγχειρίδιο του Πούτιν

Ήδη από το 2021 ο Ρώσος πρόεδρος είχε «προφητικά» βγάλει ένα μικρό ιστορικό εγχειρίδιο στο οποίο εξηγούσε πώς οι ξένοι έσπειραν τη διχόνοια ανάμεσα στους Ουκρανούς και τους Ρώσους. Οκτώ μήνες μετά ξέσπασε ο πόλεμος στην Ουκρανία.

Είχε προηγηθεί η ανεπιτυχής προσπάθεια από τον φιλορώσο Βίκτορ Γιανουκόβιτς να φέρει την Ουκρανία στο άρμα της Μόσχας.

Κοινή εκτίμηση είναι ότι αν είχε περισσότερο χρόνο, μπορεί να είχε πετύχει και στη συνέχεια να «παραδώσει» την Ουκρανία στον Πούτιν χωρίς την ανάγκη στρατιωτικής επέμβασης.

Αυτός ήταν ενδεχομένως ο λόγος που ο Πούτιν εισέβαλε τελικά στην Κριμαία καθώς δεν μπόρεσε να δεχθεί ποτέ την απόφαση του Νικίτα Χρουστσόφ η κατοχή της να περάσει από τη Ρωσία στην Ουκρανία.

Τότε κανείς δεν μπορούσε να διανοηθεί ότι σε λιγότερο από 40 χρόνια, η ΕΣΣΔ δεν θα υπήρχε πλέον, η Ουκρανία θα κέρδιζε την ανεξαρτησία της και η Ρωσία θα έχανε ένα από τα κύρια λιμάνια της με ιδιαίτερη στρατηγική σημασία, με αποτέλεσμα να αναγκάζεται να νοικιάζει, κατόπιν αδείας του Κιέβου, μια ναυτική βάση εκεί.

Εμμονικός ο Ρώσος πρόεδρος με την Ουκρανία

Αν κάτι είναι γνωστό για τον Πούτιν είναι ότι ποτέ δεν ξεχνά και η περίπτωση της Ουκρανίας δεν αποτελεί εξαίρεση.

Για προσπάθεια να νομιμοποιήσει τον πόλεμο κατά της Ουκρανίας κάνει λόγο ο Ουκρανός ιστορικός Σερχίι Χρομένκο ενώ ο Γιάροσλαβ Χριτσάκ καθηγητής το πανεπιστήμιο του Λβιβ χαρακτηρίζει τους ισχυρισμούς του Πούτιν ότι Ρώσοι και Ουκρανοί είναι ένα ως ανοησίες καθώς αγνοεί τις αλλαγές που διέρχεται ένα έθνος στο πέρασμα των αιώνων.

Ακόμη και ο Ρωσοβρετανός ιστορικός Σεργκέι Ραντσένκο, ειδικός στη σοβιετική και ρωσική ιστορία παραδέχεται ότι η «εμμονή του Πούτιν με την Ουκρανία είναι περίεργη».

«Αν κοιτάξει κανείς πίσω θα δει πώς αν και όλοι οι Σοβιετικοί και οι Ρώσοι ηγέτες ξαναέγραψαν την ιστορία, αλλά κανείς δεν είχε την εμμονή του Πούτιν» τονίζει.

Γιατί ο Πούτιν θέλει το Ντομπάς

Συλλογικά γνωστές ως Ντονμπάς, οι δύο πλούσιες σε άνθρακα περιοχές της ανατολικής Ουκρανίας, το Ντόνετσκ και το Λουχάνσκ, είναι η βιομηχανική καρδιά της Ουκρανίας.

Επίσης η περιοχή συνδέεται με την Αζοφική Θάλασσα μέσα από ποτάμια και τεχνητά κανάλια. Είναι επίσης γνωστή για το εύφορο γεωργικό έδαφος και τα πλούσια κοιτάσματα ορυκτών.

Ιστορικά το Ντονμπάς ήταν το πιο «ρωσικό» τμήμα της Ουκρανίας, με σημαντικό ρωσόφωνο πληθυσμό. Και ήταν στο Ντονμπάς που ξεκίνησε η προσπάθεια του Πούτιν να αποσταθεροποιήσει και να κατακτήσει την Ουκρανία το 2014.

«Το Ντονμπάς ήταν εξαιρετικά βιομηχανοποιημένο στα μέσα του 20ου αιώνα, αν και έγινε κάτι σαν την αμερικανική Ζώνη της Σκουριάς μετά τον Ψυχρό Πόλεμο», δηλώνει ο Μαρκ Φ. Κάνκιαν, ανώτερος σύμβουλος στο τμήμα άμυνας και ασφάλειας στο Κέντρο Στρατηγικών και Διεθνών Σπουδών.

«Έχει επίσης ορυκτούς πόρους και η γη «είναι από τις καλύτερες στον κόσμο για καλλιέργειες», προσθέτει.

Η περιοχή είναι πλούσια σε ακατέργαστα ορυκτά, όπως λίθιο, ουράνιο, τιτάνιο και σπάνιες γαίες, αλλά πολλά από αυτά παραμένουν αναξιοποίητα λόγω του πολέμου, γεγονός που έχει προκαλέσει μεγάλο ενδιαφέρον από τις ΗΠΑ.

Σημαντική η πρόσβαση στη Μαύρη Θάλασσα

Μεγάλη είναι και η στρατηγική αξία της περιοχής. Το λιμάνι της Μαριούπολης παρέχει πρόσβαση στη Μαύρη Θάλασσα και είναι ένα πλεονέκτημα το οποίο και οι δύο πλευρές δεν θα ήθελαν να εγκαταλείψουν, τονίζει με τη σειρά του ο Έρικ Χέρον, πολιτικός επιστήμονας του Πανεπιστημίου της Δυτικής Βιρτζίνια.

Ο Πούτιν θα μπορούσε να δει τον έλεγχο του Ντονμπάς ως έναν τρόπο για να «προωθήσει τη Δύση και να δημιουργήσει όλεθρο», δήλωσε ο Ρίτσαρντ Άρνολντ, πολιτικός επιστήμονας του Πανεπιστημίου Muskingum.

Η Ρωσία υποστηρίζει ότι η Ουκρανία ήταν μέρος της «μεγάλης Ρωσίας» για 500 χρόνια. Ωστόσο, αυτή η περίοδος έληξε το 1994 όταν η Ρωσία, η Ουκρανία, οι ΗΠΑ και το Ηνωμένο Βασίλειο υπέγραψαν το Μνημόνιο της Βουδαπέστης.

«Η Ουκρανία τήρησε το μέρος της συμφωνίας, αλλά η Ρωσία την παραβίασε το 2014» όταν κατέλαβε την Κριμαία, λέει ο Χέρον.

Τι σημαίνει τυχόν απώλεια του Ντονμπάς για την Ουκρανία

Η απώλεια του Ντονμπάς θα έκανε επίσης την Ουκρανία πολύ πιο ευάλωτη σε οποιαδήποτε μελλοντική ρωσική επιθετικότητα. Αυτό γιατί στην περιοχή βρίσκονται οι βιομηχανικές πόλεις, οι σιδηρόδρομοι και οι δρόμοι που αποτελούν τη ραχοκοκαλιά της άμυνας της Ουκρανίας και τροφοδοτούν την πρώτη γραμμή.

Το Κίεβο έχει περάσει χρόνια οχυρώνοντας αυτήν την περιοχή και η απώλεια της θα άφηνε την υπόλοιπη ανατολική Ουκρανία στο στόχαστρο της Μόσχας.

«Θα άνοιγε την πύλη για μια μελλοντική βαθύτερη εισβολή στην Ουκρανία», τονίζει ο Αντρέας Ούμλαντ, αναλυτής από το Κέντρο Μελετών Ανατολικής Ευρώπης της Στοκχόλμης με έδρα το Κίεβο.

Επιπλέον το έδαφος και το επίπεδο τοπίο στα σύνορα της περιοχής δεν είναι κατάλληλα για οχυρώσεις, σύμφωνα με το Ινστιτούτο για τη Μελέτη του Πολέμου (ISW).

Ο ίδιος ο Ζελένσκι περιέγραψε τη στρατηγική φύση του Ντονμπάς για την Ουκρανία με έξι λέξεις. «Είναι θέμα επιβίωσης της χώρας μας».

Ο ρόλος της Δύσης

Καθοριστική για την τροπή των εξελίξεων για πολλούς αναλυτές ήταν η στάση της Δύσης.

Σύμφωνα με την οπτική τους θα μπορούσε να είχε περιορίσει τη Ρωσία νωρίτερα - αν όχι μετά την εισβολή στη Γεωργία το 2008 - τότε μετά την εισβολή στην Κριμαία το 2014.

Αυτό θα μπορούσε να είχε αποτρέψει τον Πούτιν από το να ξεκινήσει μια ολοκληρωτική εισβολή το 2022 στην Ουκρανία. Αλλά η υποχωρητικότητα της Δύσης και το γεγονός ότι συνέχισε να συνεργάζεται στενά με τη Ρωσία, αντί να αποτρέψει τον Πούτιν τον ενθάρρυνε με τις γνωστές συνέπειες.

Τέσσερα χρόνια μετά οι Ευρωπαίοι στέκονται στο πλευρό της Ουκρανίας στηρίζοντάς τη οικονομικά και πολεμικά, χωρίς να έχουν το ειδικό βάρος που χρειάζεται για να επιβάλουν όρους στη Μόσχα που θα μπορούσαν να οδηγήσουν στον τερματισμό του πολέμου.

Οι ΗΠΑ, υπό τον Τραμπ, πάλι αναδύονται σε ένα παιχνίδι ισορροπιών ανάμεσα στη Μόσχα και το Κίεβο με την πλάστιγγα να γέρνει πότε στη μια πλευρά, πότε στην άλλη με τις πιέσεις για την εξεύρεση λύσης να είναι ασφυκτικές αλλά ανεπιτυχείς.

Κάτι απόλυτα λογικό δεδομένου ότι μια μεγάλη υποχώρηση από την Ουκρανία συνεπάγεται μία πολύ πικρή ήττα για το Κίεβο και μια μεγάλη νίκη για τον Πούτιν και τη Ρωσία.

Διαβάστε ολόκληρο το αφιέρωμα του CNN Greece για τα τέσσερα χρόνια πολέμου στην Ουκρανία