Η αυταπάτη της γρήγορης νίκης: Γιατί ο πόλεμος στην Ουκρανία δεν ήταν τελικά θέμα ημερών

Τέσσερα χρόνια μετά την έναρξη της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία, η σύγκρουση έχει ήδη εγγραφεί ως ένα από τα πιο καθοριστικά γεωπολιτικά γεγονότα του 21ου αιώνα.

Αυτό που αρχικά παρουσιάστηκε —επισήμως ή ανεπίσημα— ως μια σύντομη στρατιωτική επιχείρηση με στόχο την ταχεία ανατροπή της ουκρανικής ηγεσίας εξελίχθηκε σε έναν παρατεταμένο πόλεμο φθοράς, με τεράστιο ανθρώπινο, οικονομικό και στρατηγικό κόστος.

Η μετάβαση από την προσδοκία της «κεραυνοβόλας νίκης» στη σκληρή πραγματικότητα της μακρόχρονης σύγκρουσης δεν αποτελεί, ωστόσο, ιστορική εξαίρεση.

Όπως εξηγεί ο Κωνσταντίνος Γρίβας, η ιστορία βρίθει παρόμοιων παραδειγμάτων.

«Καταρχάς να πούμε ότι αυτό δεν είναι κάτι το πρωτοφανές, ούτε καν σπάνιο στην ιστορία των πολέμων. Αντιθέτως, δυστυχώς δείχνει να είναι ο κανόνας. Δηλαδή περισσότεροι πόλεμοι έχουν ξεκινήσει με μία φιλοδοξία… να είναι πολύ σύντομες εκστρατείες και ολίσθησαν σε μακροχρόνιες συγκρούσεις».

Η περίπτωση της Ουκρανίας επιβεβαιώνει μια διαχρονική αλήθεια: οι πόλεμοι σχεδιάζονται στο χαρτί, αλλά κρίνονται από απρόβλεπτους πολιτικούς, κοινωνικούς και επιχειρησιακούς παράγοντες.

Η στρατηγική της ταχύτητας και η κατάρρευσή της

Οι πρώτες ημέρες της εισβολής άφηναν να διαφανεί μια στρατηγική υψηλού ρίσκου αλλά και υψηλής φιλοδοξίας.

Η Μόσχα φέρεται να επιδίωξε ένα ταχύ πλήγμα που θα οδηγούσε σε πολιτική αποσταθεροποίηση και, τελικά, σε αλλαγή καθεστώτος στο Κίεβο.

«Οι Ρώσοι επιχείρησαν να κάνουν μία κεραυνοβόλα εκστρατεία σε μεγάλο βαθμό. Έμοιαζε με την πρώτη φάση του πολέμου στο Αφγανιστάν… και ουσιαστικά ήταν μία δράση που αποσκοπούσε σε αλλαγή καθεστώτος».

Η λογική αυτή παραπέμπει σε μια σχολή στρατηγικής σκέψης που δίνει προτεραιότητα στο σοκ και την αποδιοργάνωση του αντιπάλου.

Από τον γερμανικό Blitzkrieg (κεραυνοβόλο πόλεμο) έως την αμερικανική επιχείρηση «Shock and Awe» (Σοκ και Δέος) στο Ιράκ, η υπόθεση είναι κοινή: αν το πρώτο χτύπημα είναι αρκετά συντριπτικό, ο αντίπαλος δεν θα προλάβει να οργανώσει άμυνα.

Στην ουκρανική περίπτωση, όμως, η βασική παραδοχή αποδείχθηκε λανθασμένη.

«Δεν ήτανε μία συμβατικού τύπου στρατιωτική εκστρατεία που αποσκοπούσε στην κατάληψη μιας εχθρικής χώρας. Είχε πάρει ως δεδομένο ότι θα υπάρξει μικρή αντίσταση».

Όταν η παραδοχή αυτή κατέρρευσε, συμπαρέσυρε μαζί της ολόκληρο τον σχεδιασμό.

«Όταν δεν τους βγήκε το αρχικό στάδιο… όλο το υπόλοιπο σχέδιο κατέρρευσε», σημειώνει ο Κ. Γρίβας.

Η ιστορία δείχνει ότι οι πόλεμοι που βασίζονται σε μία και μοναδική υπόθεση —συνήθως την ταχεία πολιτική κατάρρευση του αντιπάλου— είναι ιδιαίτερα ευάλωτοι όταν αυτή διαψεύδεται.

Ο αστάθμητος παράγοντας: Η κοινωνία που δεν κατέρρευσε

Σύμφωνα με τον καθηγητή Γρίβα, το καθοριστικό λάθος της Μόσχας δεν ήταν πρωτίστως στρατιωτικό αλλά πολιτικό.

«Ο αστάθμητος παράγοντας κατά την άποψή μου ήτανε η αντίδραση, η αντίσταση του μεγαλύτερου κομματιού της ουκρανικής κοινωνίας, αλλά και η αντίσταση του καθεστώτος».

Η εκτίμηση της βούλησης ενός λαού να πολεμήσει αποτελεί ίσως το πιο δύσκολο —και συχνά το πιο παραμελημένο στοιχείο της στρατηγικής ανάλυσης.

Από το Βιετνάμ έως το Αφγανιστάν, υπερδυνάμεις βρέθηκαν αντιμέτωπες με κοινωνίες που αποδείχθηκαν πολύ πιο ανθεκτικές από ό,τι προέβλεπαν τα στρατιωτικά μοντέλα.

«Δεν υπήρξε κάποια πραγματική ρεαλιστική ανάγνωση των διαθέσεων της ουκρανικής κοινωνίας αλλά και της ουκρανικής ηγεσίας», αναφέρει ο Κ. Γρίβας.

Η πολιτική διάσταση, όπως επισημαίνει, υπήρξε «και ο πιο σημαντικός» από τους παράγοντες της αποτυχίας.

Πρόκειται για μια υπενθύμιση ότι ο πόλεμος δεν είναι απλώς σύγκρουση στρατών αλλά αναμέτρηση πολιτικών θελήσεων.

Η άμυνα των μικρών μονάδων απέναντι στις μεγάλες φάλαγγες

Στο επιχειρησιακό επίπεδο, η Ουκρανία αξιοποίησε μια προσέγγιση που έρχεται σε αντίθεση με τα παραδοσιακά δόγματα συγκεντρωτικής διοίκησης.

«Οι Ρώσοι δεν είχαν υπολογίσει την αποκεντρωτική μεθοδολογία μάχης των Ουκρανών που έδινε έμφαση στη δράση μικρών ομάδων… δρούσαν εντελώς αυτόνομα στο πλαίσιο όμως ενός κοινού σκοπού».

Η τακτική αυτή ενίσχυσε την ευελιξία των αμυνόμενων και μείωσε την αποτελεσματικότητα των μεγάλων μηχανοκίνητων σχηματισμών.

«Μπόρεσαν και διέσπασαν σε πολλαπλά σημεία τις τεράστιες ρωσικές φάλαγγες… χτύπησαν με πολύ αποτελεσματικό τρόπο τις μακρόσυρτες ρωσικές φάλαγγες, αλλά και κρίσιμα στοιχεία της ρωσικής πολεμικής μηχανής, όπως ήταν τα μαχητικά ελικόπτερα».

Η εικόνα των ακινητοποιημένων φαλαγγών έγινε ένα από τα πρώτα σύμβολα της αποτυχίας της αρχικής ρωσικής προέλασης.

«Αν θέλουμε να πούμε, είχαμε δύο κύριους παράγοντες που οδήγησαν σε αποτυχία την αρχική φάση της ρωσικής εισβολής. Ο ένας είναι στο πολιτικό επίπεδο… και σε στρατιωτικό επίπεδο είχαμε αυτή την αποκεντρωτική μεθοδολογία».

Η επισημοποίηση μιας «στρατιωτικής επανάστασης»

Καθώς ο πόλεμος παρατεινόταν, έγινε σαφές ότι δεν επρόκειτο απλώς για μια περιφερειακή σύγκρουση. Ανέδειξε βαθύτερες μεταβολές στον τρόπο διεξαγωγής του πολέμου.

«Στην πορεία του ναι, όντως αποτέλεσε την επισημοποίηση αυτού που λέμε εδώ και χρόνια μιας στρατιωτικής επανάστασης, δηλαδή άλλαξε πάρα πάρα πολλά πράγματα».

Ένα από τα πιο ηχηρά συμπεράσματα αφορά την υπερεκτίμηση της τεχνολογικής υπεροχής.

«Είδαμε πως ο φετιχισμός για τα όπλα υψηλής τεχνολογίας ήταν ουσιαστικά μία φενάκη».

Η ιδέα ότι λίγα «έξυπνα» όπλα μπορούν να κρίνουν έναν πόλεμο αποδείχθηκε υπερβολικά αισιόδοξη.

«Είδαμε πόσο λάθος είναι η αντίληψη ότι λίγα όπλα προσβολής υψηλής ακριβείας θα μπορούνε να επιτύχουνε συντριπτικό αποτέλεσμα».

Αντίθετα, ο πόλεμος επανέφερε στο προσκήνιο την αξία της μαζικής ισχύος πυρός.

«Είδαμε μεθοδολογίες χρήσης μαζικών πυρών πυροβολικού σε παρατεταμένα μπαράζ. Πόσο σημαντικές είναι».

Το τέλος των «στρατιωτικών φετίχ»

Η σύγκρουση έθεσε υπό αμφισβήτηση ολόκληρη τη μεταψυχροπολεμική πίστη στα πανάκριβα οπλικά συστήματα.

«Οι πλατφόρμες υπερυψηλής τεχνολογίας… δεν είναι το μέλλον, δεν μπορούνε να λειτουργήσουνε στον πραγματικό πόλεμο, είναι περισσότερο στρατιωτικά φετίχ».

Στη θέση τους αναδείχθηκαν φθηνότερα και εύκολα αναπαραγόμενα μέσα.

«Αντιθέτως είδαμε πολύ μικρά, φτηνά, μαζικής παραγωγής οπλικά συστήματα που κατασκευάζονται με υλικά του εμπορίου».

Το πεδίο μάχης άρχισε να θυμίζει ένα παράδοξο υβρίδιο εποχών.

«Ήταν σαν να ζήσαμε σε μια ταινία… ένα μείγμα Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου με φουτουριστικά στοιχεία».

Τα χαρακώματα, τα υπόγεια καταφύγια και τα παρατεταμένα πυρά επανήλθαν στο προσκήνιο.

«Μεθοδολογίες που τις θεωρούσαμε ότι ανήκουν σε Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο… είναι αυτά που κυριαρχούν».

Ο πόλεμος ως αναμέτρηση αντοχής

Πίσω από τις τακτικές και τα οπλικά συστήματα βρίσκεται μια σκληρή στρατηγική πραγματικότητα: νικά εκείνος που αντέχει περισσότερο.

«Επιστρέψαμε σε αυτό που είναι κανονικά ο πόλεμος, δηλαδή πώς μπορείς να ασκήσεις πλήγμα στον αντίπαλο για μεγάλο χρονικό διάστημα και να ελαχιστοποιήσεις το πλήγμα στον εαυτό σου», αναφέρει χαρακτηριστικα ο Κ, Γρίβας.

Και τελικά:

«Αυτός που αντέχει είναι αυτός που μπορεί και να προκαλέσει απώλειες στον αντίπαλο και να υποστεί ο ίδιος απώλειες».

Η φράση αυτή συνοψίζει τη μετάβαση από τη στρατηγική της αστραπιαίας νίκης στη λογική της φθοράς — μια μορφή πολέμου που απαιτεί βιομηχανική παραγωγή, κοινωνική συνοχή και πολιτική ανθεκτικότητα.

Η Ευρώπη εκτός ιστορικής πραγματικότητας

Ίσως το βαθύτερο σοκ να το υπέστη η ίδια η Ευρώπη, αναφέρει ο Κωνσταντίνος Γρίβας.

«Η Ευρώπη… έχει εγκλωβιστεί σε μία φετιχιστική ανάγνωση του πολέμου… βρίσκεται εκτός ιστορικής πραγματικότητας αυτή τη στιγμή».

Μετά τον Ψυχρό Πόλεμο, επικράτησε η πεποίθηση ότι οι μεγάλες συμβατικές συγκρούσεις αποτελούν κατάλοιπο του παρελθόντος.

«Θεωρήθηκε ότι τα μεγάλα και ισχυρά πολεμικά εργαλεία ανήκουν στο παρελθόν… όλα αυτά να θεωρούνται αναχρονιστικά».

Η 11η Σεπτεμβρίου επιτάχυνε αυτή τη μετατόπιση.

«Ο πόλεμος αντιμετωπίστηκε ιδιαίτερα στη Δύση ως ένα εργαλείο διαμόρφωσης και καταπολέμησης αντιπάλων χαμηλής τεχνολογίας».

Η προσοχή στράφηκε στις ειδικές δυνάμεις και στις επιχειρήσεις κατά ατάκτων και ανταρτών.

«Εγκλωβίστηκε ολόκληρη η Δύση… στην αντίληψη ότι πλέον αυτά που μετράνε μόνο είναι οι ειδικές δυνάμεις που θα κάνουν αντιαντάρτικο αγώνα».

Η βίαιη επιστροφή της Ιστορίας

Ο πόλεμος στην Ουκρανία λειτούργησε ως δραματική υπενθύμιση ότι η γεωπολιτική δεν υπακούει σε ευσεβείς πόθους.

«Όλη αυτή η αντίληψη… οδήγησε σε μία παρανοϊκή ανάγνωση περί του τι είναι ο πόλεμος… και το σοκ της Ουκρανίας έχει επαναφέρει στην πραγματικότητα».

Τέσσερα χρόνια μετά, το αρχικό αφήγημα της «επιχείρησης των 15 ημερών» μοιάζει περισσότερο με στρατηγική αυταπάτη. Η σύγκρουση απέδειξε ότι οι πόλεμοι σπάνια τελειώνουν γρήγορα — και σχεδόν ποτέ όπως είχαν σχεδιαστεί.

Πάνω απ’ όλα, κατέδειξε ότι η βούληση των κοινωνιών, η προσαρμοστικότητα των στρατών και η ανθεκτικότητα των κρατών παραμένουν καθοριστικοί παράγοντες ισχύος.

Σε έναν κόσμο που για δεκαετίες πίστεψε ότι είχε αφήσει πίσω του τους πολέμους μεγάλης κλίμακας, η Ουκρανία υπενθυμίζει μια παλιά αλλά διαρκώς επίκαιρη αλήθεια: η ιστορία όχι μόνο δεν τελείωσε — αλλά επέστρεψε με τον πιο σκληρό τρόπο.

Διαβάστε ολόκληρο το αφιέρωμα του CNN Greece για τα τέσσερα χρόνια πολέμου στην Ουκρανία