Από τον σάχη, στους μουλάδες: Η αιματηρή ιστορία διαδηλώσεων στο Ιράν

Η ιστορία ενδεχομένως να μπορούσε να δώσει ορισμένα… στοιχεία για τα όσα θα επακολουθήσουν, χωρίς ωστόσο αυτό να σημαίνει ότι θα επαναληφθούν τα γεγονότα του παρελθόντος.

Οι συνθήκες, άλλωστε, δεν είναι ώριμες για αυτό -ή τουλάχιστον αυτό υποστηρίζουν διεθνείς αναλυτές.

Με πληθυσμό 92 εκατομμυρίων, το Ιράν είναι η 17η μεγαλύτερη χώρα του κόσμου βάσει πληθυσμού και έκτασης.

Το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν (ΑΕΠ) της είναι 418 δισ. δολάρια, κατατάσσοντάς την στην 36η θέση στη λίστα με τις μεγαλύτερες οικονομίες του πλανήτη.

Χώρα πλούσια σε πετρέλαιο και φυσικό αέριο, αποτελεί τον ένατο μεγαλύτερο παραγωγό πετρελαίου παγκοσμίως και τον τρίτο μεγαλύτερο φυσικού αερίου.

Το Ιράν είναι εξαιρετικά πολυπολιτισμική χώρα.

Οι Πέρσες αποτελούν το 61% του πληθυσμού, ενώ υπάρχουν και σημαντικές μειονότητες, όπως Αζερμπαϊτζάνοι (16%) και Κούρδοι (10%).

Πριν από την ιρανική επανάσταση του 1979, το Ιράν ήταν μια ταχύτατα εκσυγχρονιζόμενη χώρα, με δυτικό προσανατολισμό.

Τα αστικά της κέντρα αναπτύσσονταν, το ποσοστό των πολιτών στην ανώτατη εκπαίδευση αυξανόταν συνεχώς και είχε κοσμική κυβέρνηση -χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν υπήρχαν αυταρχικές συμπεριφορές, απόπειρες φίμωσης της αντιπολίτευσης και μεγάλη «γκρίνια» για την επιρροή που ασκούσαν ξένα κράτη.

Η πορεία αυτή αντιστράφηκε, με την άνοδο των μουλάδων στην εξουσία μετά την επανάσταση.

Έρχεται όμως το τέλος τους;

Ο καγκελάριος της Γερμανίας Φρίντριχ Μερτς φαίνεται πως το πιστεύει, διεθνείς αναλυτές όμως κρατούν… μικρό καλάθι -τουλάχιστον μέχρι να αποσαφηνιστούν οι προθέσεις του Αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ.

Ο Narges Bajoghli, αναπληρωτής καθηγητής Σπουδών για τη Μέση Ανατολή στο πανεπιστήμιο Τζον Χόπκινς, αναφέρει σε ανάλυσή του για το περιοδικό ΤΙΜΕ ότι παρότι αρκετές διεθνείς εφημερίδες αναφέρουν ότι το ιρανικό καθεστώς βρίσκεται κοντά στην κατάρρευσή του και παραλληλίζουν τα όσα διαδραματίζονται σήμερα με την ιρανική επανάσταση, οι συνθήκες ενδεχομένως να μην είναι ακόμη κατάλληλες για κάτι τέτοιο.

«Η επανάσταση του 1979 δεν πέτυχε γιατί οι Ιρανοί ήταν θυμωμένοι. Ήταν θυμωμένοι για πολλά χρόνια. Η επανάσταση πέτυχε γιατί ευθυγραμμίστηκαν τρία σημαντικά κέντρα -ο λαός, ο κλήρος και οι έμποροι- και όλοι μαζί κινήθηκαν για να πέσει η μοναρχία» γράφει ο αναλυτής.

Και συμπληρώνει:

«Το πολιτικό τοπίο στο Ιράν είναι σήμερα θεμελιωδώς διαφορετικό. (…). Η μοναρχία, παρότι επιχειρεί comeback διά του εξόριστου πρίγκιπα Ρεζά Παχλαβί, έχει ελάχιστη στήριξη εντός του Ιράν».

ΗΠΑ – Ιράν: Από σύμμαχοι, εχθροί

Πριν από δεκαετίες, όταν ακόμη στην εξουσία βρισκόταν ο σάχης Μοχαμάντ Ρεζά Παχλαβί, το Ιράν ήταν ένας από τους μεγαλύτερους συμμάχους των ΗΠΑ στη Μέση Ανατολή.

Η Τεχεράνη αγόραζε αμερικανικά οπλικά συστήματα και είχε επιτρέψει σε πράκτορες της CIA να στήσουν στη χώρα μυστικές θέσεις παρακολούθησης της γειτονικής Σοβιετικής Ένωσης.

Το 1953, η CIA υποκίνησε το πραξικόπημα που ανέτρεψε τον εκλεγμένο πρόεδρο Μοχάμεντ Μοσαντέκ και καθιέρωσε την κυριαρχία του σάχη.

Επικράτησε… νηνεμία μέχρι τον Ιανουάριο του 1979, όταν ξεκίνησαν μαζικές διαμαρτυρίες ενάντια στο σάχη.

Ο Μοχαμάντ Ρεζά Παχλαβί αναγκάστηκε να εγκαταλείψει το Ιράν.

Ακολούθησε η Ισλαμική Επανάσταση, με ηγέτη τον Αγιατολάχ Ρουχολάχ Μουσαβί Χομεϊνί, που δημιούργησε το θεοκρατικό καθεστώς του Ιράν.

Στην επανάσταση συμμετείχαν και οι σοσιαλιστές και οι κομμουνιστές, οι οποίοι επεδίωκαν μια κυβέρνηση που θα εκπροσωπούσε όλες τις τάσεις. Πλην όμως το καθεστώς Χομεΐνί μέσα στον πρώτο κιόλας χρόνο άρχισε τις διώξεις, τις εκτελέσεις και τις εκτοπίσεις, καθιερώνοντας τον θεοκρατικό χαρακτήρα του κράτους.

Αργότερα το 1979, φοιτητές κατέλαβαν την πρεσβεία των ΗΠΑ στην Τεχεράνη, ζητώντας την έκδοση του σάχη και πυροδοτώντας την κρίση ομήρων 444 ημερών που έκοψε τις διπλωματικές σχέσεις του Ιράν με τις ΗΠΑ.

Κατά τη διάρκεια του πολέμου Ιράν – Ιράκ τη δεκαετία του ’80, η Ουάσινγκτον στήριξε τον τότε ιρακινό ηγέτη Σαντάμ Χουσεΐν.

Κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης, οι ΗΠΑ εξαπέλυσαν μια επίθεση 24 ωρών που κατέστρεψε το ναυτικό του Ιράν στον επονομαζόμενο πόλεμο των δεξαμενόπλοιων ενώ λίγο καιρό αργότερα κατέρριψαν ιρανικό εμπορικό αεροσκάφος, που ο στρατός των ΗΠΑ δήλωσε αργότερα πως πέρασε για στρατιωτικό.

Οι σχέσεις των δύο χωρών παρέμειναν κακές και τις επόμενες δεκαετίες, μέχρι που άρχισαν να εξομαλύνονται μετά από την υπογραφή της συμφωνίας για τα πυρηνικά το 2015, όταν η Τεχεράνη συμφώνησε να περιορίσει το πυρηνικό της πρόγραμμα με αντάλλαγμα την άρση των κυρώσεων εναντίον της.

Ο Ντόναλντ Τραμπ απέσυρε μονομερώς τις ΗΠΑ από τη συμφωνία αυτή το 2018, πυροδοτώντας νέες εντάσεις ανάμεσα στις δύο χώρες ενώ η επίθεση της Χαμάς -οργάνωσης που χαίρει στήριξης από την Τεχεράνη- στο Ισραήλ τον Οκτώβριο του 2023 ανέβασε ακόμη περισσότερο το γεωπολιτικό «θερμόμετρο».

Από το 1999, στο σήμερα: Το χρονικό των κοινωνικών αναταραχών στο Ιράν

Οι σημερινές διαδηλώσεις στο Ιράν δεν είναι οι πρώτες κατά του καθεστώτος ·αποτελούν μια θλιβερή συνέχεια μιας κοινωνικής αναταραχής που κρατά δεκαετίες.

Οι πρώτες σημειώθηκαν μόλις μερικές εβδομάδες μετά από την ιρανική επανάσταση του 1979, έφερε στην εξουσία το θεοκρατικό καθεστώς.

Οι πρώτες διαδηλώσεις από τις γυναίκες του Ιράν ξεκίνησαν μόλις δύο εβδομάδες από την επανάσταση, με χιλιάδες διαδηλώτριες να λένε «όχι» στο υποχρεωτικό χιτζάμπ.

Είχαν προηγηθεί διατάγματα που απαγόρευαν το αλκοόλ, διαχώριζαν τους άντρες και τις γυναίκες στα πανεπιστήμια, τα σχολεία, τις πισίνες και τις παραλίες ενώ είχαν τεθεί σε ισχύ και περιορισμοί στη μουσική των ραδιοφώνων και την τηλεόραση.

Θορυβημένες, οι γυναίκες της χώρας ξεκίνησαν ειρηνικές διαμαρτυρίες, ωστόσο βρέθηκαν αντιμέτωπες όχι μόνο με τις δυνάμεις ασφαλείας αλλά και υποστηρικτές του καθεστώτος, που τους επιτίθεντο με πέτρες και ξύλα.

Το καθεστώς «έπνιξε» τις διαμαρτυρίες και λίγο καιρό αργότερα σχηματίστηκε το επίλεκτο σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC), που είχε ως πρώτιστη αποστολή του την καταστολή διαμαρτυριών και πολιτικών διαφωνιών.

Οι φοιτητικές διαδηλώσεις του 1999

Τον Ιούλιο του 1999, η ιρανική κυβέρνηση αποφάσισε να κλείσει την εφημερίδα Salam, η οποία είχε μεταρρυθμιστικό προφίλ.

Φοιτητές προχώρησαν σε ειρηνικές διαδηλώσεις στην Τεχεράνη -κάτι που ενόχλησε το καθεστώς.

Το βράδυ της 8ης Ιουλίου, δυνάμεις ασφαλείας εισέβαλαν σε εστία πανεπιστημίου, σκοτώνοντας τουλάχιστον ένα φοιτητή. Η επιχείρηση αυτή πυροδότησε δεκάδες διαμαρτυρίες ανά τη χώρα, που διήρκεσαν αρκετές ημέρες.

Οι πολιτοφύλακες Μπασίτζ βρήκαν στη συνέχεια στους δρόμους και προχώρησαν σε βίαιη καταστολή των διαδηλώσεων. Τουλάχιστον τέσσερις ακόμη άνθρωποι σκοτώθηκαν, άγνωστος αριθμός φοιτητών εξαφανίστηκε ενώ τουλάχιστον 1.200 άνθρωποι συνελήφθησαν.

Το «πράσινο κίνημα» του 2009

Μια δεκαετία αργότερα, το 2009, το Ιράν βρέθηκε και πάλι αντιμέτωπο με μαζικές διαδηλώσεις. Οι ταραχές ξέσπασαν μετά από τις προεδρικές εκλογές, με τους επικριτές του καθεστώτος να μιλούν για νοθεία μετά τη νίκη του Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ.

Εκατομμύρια Ιρανοί ξεχύθηκαν στους δρόμους, σε ένα κίνημα που έγινε γνωστό ως «επανάσταση του Twitter».

Το ιρανικό καθεστώς αρνήθηκε να στήσει εκ νέου κάλπες, η λογοκρισία έγινε ακόμη πιο αυστηρή ενώ κατέστειλε βίαια τις διαδηλώσεις. Δεκάδες άνθρωποι σκοτώθηκαν ενώ χιλιάδες συνελήφθησαν. Ο κόσμος παρέμεινε στους δρόμους για αρκετό καιρό, ωστόσο ολοκληρώθηκε χωρίς επιτυχία.

Ο «αιματηρός Νοέμβριος» του 2019

Η εκτίναξη των τιμών του πετρελαίου τον Νοέμβριο του 2019 πυροδότησαν νέες κινητοποιήσεις σε 20 πόλεις του Ιράν.

Οι διαμαρτυρίες ξεκίνησαν ειρηνικά, με τους συμμετέχοντες να προτάσσουν οικονομικά αιτήματα.

Στη συνέχεια, όμως, άρχισαν να πληθαίνουν οι φωνές που ζητούσαν την ανατροπή του Ανώτατου Ηγέτη Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ.

Οι Αρχές «έκοψαν» την πρόσβαση στο διαδίκτυο και προχώρησαν εκ νέου σε βίαιη καταστολή των διαδηλώσεων, που κατεγράφησαν στην πρόσφατη ιστορία του τόπου ως «αιματηρός Νοέμβριος».

«Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία»: το κίνημα του 2022

Τον Σεπτέμβριο του 2022, η 22χρονη Μαχσά Αμινί δολοφονήθηκε από την «αστυνομία ηθών» του Ιράν επειδή «δεν φορούσε σωστά το χιτζάμπ της».

Ξεσηκώθηκε θύελλα αντιδράσεων, με χιλιάδες ανθρώπους -κυρίως νέους- να απαιτούν περισσότερα δικαιώματα για τις γυναίκες. Διοργανώθηκαν εκατοντάδες διαμαρτυρίες με το σύνθημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία». Η κυβέρνηση «απάντησε» ανοίγοντας πυρ κατά των διαδηλωτών, σκοτώνοντας δεκάδες.

Χιλιάδες άλλοι βρέθηκαν στις φυλακές του καθεστώτος. Δεκάδες οδηγήθηκαν στην αγχόνη μετά από δίκες – εξπρές. Παρόλα αυτά, οι διαδηλωτές συνέχισαν επί μήνες τις κινητοποιήσεις, από τις μαζικότερες και πιο γενικευμένες στην ιστορία της χώρας. Μάλιστα, μέχρι και σήμερα θεωρούνται από τις πιο μεγάλες κοινωνικές προκλήσεις που αντιμετώπισε το ιρανικό καθεστώς στη σύγχρονη ιστορία του.

Ο κοινός παρονομαστής

Όπως γράφει σε ανάλυσή της η Deutsche Welle, ο κοινός παρονομαστής όλων των διαδηλώσεων είναι η δυσαρέσκεια με το ιρανικό καθεστώς.

Αντί να αντιμετωπίσει όμως τα υποβόσκοντα πολιτικά, οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα, η Τεχεράνη επιμένει απλά στην καταστολή των διαδηλωτών.
Και παρότι το καθεστώς έχει καταφέρει μέχρι στιγμής να κρατήσει την εξουσία, το τελευταίο «κύμα» διαδηλώσεων -που βάζει μάλιστα τη χώρα στο «στόχαστρο» του Αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ- δείχνει ότι αυτά τα βαθύτερα ζητήματα μπορεί να έρθουν ξανά στην επιφάνεια ανά πάσα ώρα.