Η Ελβετία ανοίγει απόρρητα αρχεία του «Άγγελου του Θανάτου» Μένγκελε στο Άουσβιτς

Ο Μένγκελε έφυγε από την Ευρώπη μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά εδώ και χρόνια υπάρχουν φήμες ότι πέρασε κάποιο χρονικό διάστημα στην Ελβετία, παρόλο που είχε εκδοθεί διεθνές ένταλμα σύλληψης εναντίον του.

Οι ιστορικοί έχουν επανειλημμένα ζητήσει πρόσβαση στα αρχεία, αλλά μέχρι τώρα οι ελβετικές αρχές είχαν αρνηθεί.

Ο Μένγκελε ήταν γιατρός που υπηρέτησε στα SS της ναζιστικής Γερμανίας.

Τοποθετήθηκε στο στρατόπεδο εξόντωσης του Άουσβιτς στην κατεχόμενη από τους Ναζί Πολωνία και επέλεγε όσους θα στέλνονταν στους θαλάμους αερίων όπου εκτιμάται ότι πέθαναν 1,1 εκατομμύριο άνθρωποι, συμπεριλαμβανομένων περίπου ενός εκατομμυρίου Εβραίων.

Γνωστός ως ο Άγγελος του Θανάτου, επέλεγε επίσης κρατούμενους, κυρίως παιδιά και δίδυμα, για σαδιστικά ιατρικά πειράματα, προτού τους στείλει κι αυτούς στον θάνατο.

Μετά τον πόλεμο, ο Μένγκελε, όπως πολλοί υψηλόβαθμοι Ναζί, άλλαξε γρήγορα τόσο τη στολή του όσο και το όνομά του.

Με πλαστή ταυτότητα κατάφερε και πήρε ταξιδιωτικά έγγραφα του Ερυθρού Σταυρού στο ελβετικό προξενείο της Γένοβας στη βόρεια Ιταλία, τα οποία χρησιμοποίησε για να διαφύγει στη Νότια Αμερική.

Ο Ερυθρός Σταυρός προόριζε αυτά τα έγγραφα για χιλιάδες ανθρώπους σε όλη την Ευρώπη που είχαν εκτοπιστεί ή μείνει χωρίς ιθαγένεια μετά τον πόλεμο, όμως ναζί που προσπαθούσαν να αποφύγουν τη δίωξη κατάφεραν επίσης να τα αποκτήσουν - κάτι για το οποίο ο οργανισμός έχει εκ των υστέρων απολογηθεί.

Η σχέση του Μένγκελε με την Ελβετία

Αν και έφυγε από την Ευρώπη το 1949, ο Μένγκελε έκανε διακοπές για σκι στις Ελβετικές Άλπεις με τον γιο του Ρολφ το 1956. Αυτή η πληροφορία είναι γνωστή από τη δεκαετία του 1980.

Επίσημα, στη συνέχεια, πέρασε το υπόλοιπο της ζωής του στη Νότια Αμερική.

Ωστόσο, η Ελβετίδα ιστορικός Ρεγκούλα Μπόχσλερ πάντα έθετε το ερώτημα αν ο Μένγκελε επέστρεψε στη χώρα, μετά την έκδοση διεθνούς εντάλματος σύλληψης το 1959.

Η Μπόχσλερ, ενώ ερευνούσε τον πιθανό ρόλο της Ελβετίας ως χώρας διέλευσης για ναζιστές φυγάδες, ανακάλυψε ότι τον Ιούνιο του 1961 οι αυστριακές υπηρεσίες πληροφοριών προειδοποίησαν τις ελβετικές αρχές ότι ο Μένγκελε ταξίδευε με ψευδώνυμο και πιθανόν βρισκόταν σε ελβετικό έδαφος.

Εν τω μεταξύ, η σύζυγος του Μένγκελε είχε νοικιάσει διαμέρισμα στη Ζυρίχη και είχε υποβάλει αίτηση για μόνιμη άδεια παραμονής.

«Φαίνεται να υπάρχουν στοιχεία ότι ο Μένγκελε σχεδίαζε ένα ταξίδι στην Ευρώπη το 1959», είπε η ιστορικός στο BBC. «Γιατί η κυρία Μένγκελε νοίκιασε ένα διαμέρισμα στη Ζυρίχη;»

Το διαμέρισμα βρισκόταν σε ένα ταπεινό προάστιο, ενώ η οικογένεια Μένγκελε είχε την οικονομική δυνατότητα για κάτι πολύ πιο πολυτελές. Όμως ήταν κοντά στο διεθνές αεροδρόμιο.

Η Μπόχσλερ κατάφερε να δει αρχεία της αστυνομίας της Ζυρίχης που αποδείκνυαν ότι το 1961 το διαμέρισμα τέθηκε υπό παρακολούθηση. Η αστυνομία μάλιστα κατέγραψε τη σύζυγο του Μένγκελε να οδηγεί το Volkswagen της, συνοδευόμενη από έναν άγνωστο άνδρα.

Αλλά ήταν πράγματι ο σύζυγός της;

Η σύλληψη ενός καταζητούμενου εγκληματία πολέμου, όπως ο Μένγκελε, για τον οποίο εκκρεμούσε ένταλμα ήδη από το 1961, θα είχε εμπλέξει την ελβετική ομοσπονδιακή αστυνομία. Το 2019, η Μπόχσλερ υπέβαλε αίτημα στα Ελβετικά Ομοσπονδιακά Αρχεία για να δει και τους δικούς τους φακέλους.

Η αίτησή της απορρίφθηκε. Οι φάκελοι είχαν σφραγιστεί μέχρι το 2071 για λόγους εθνικής ασφάλειας και για την προστασία των ευρύτερων οικογενειών.

Η Μπόχσλερ δεν ήταν ούτε η πρώτη ούτε η τελευταία, η αίτηση της οποίας απορρίφθηκε. Το 2025, ο συνάδελφος ιστορικός Ζεράρ Βετστάιν προσπάθησε ξανά. Και η δική του αίτηση απορρίφθηκε.

«Φαινόταν γελοίο», είπε στο BBC. «Όσο παραμένουν κλειστοί μέχρι το 2071, τροφοδοτείται η συνωμοσιολογία. Όλοι λένε 'πρέπει να έχουν κάτι να κρύψουν'».

Ο Βετστάιν αμφισβήτησε την απόφαση πηγαίνοντας τις ελβετικές αρχές στο δικαστήριο, μια δαπανηρή διαδικασία για την οποία έκανε crowdfunding. «Συγκεντρώσαμε 18.000 ελβετικά φράγκα μέσα σε λίγες μόνο μέρες».

Και τότε ήταν που η Ελβετική Υπηρεσία Πληροφοριών άλλαξε τελικά γνώμη. Σε ανακοίνωση αυτόν τον μήνα, ανέφερε: «Στον προσφεύγοντα θα δοθεί πρόσβαση στον φάκελο, υπό όρους και προϋποθέσεις που δεν έχουν ακόμη καθοριστεί». Δεν είναι όλοι βέβαιοι ότι οι φάκελοι θα αποκαλύψουν πολλά για τον ίδιο τον Μένγκελε.

Ο Σάσα Ζάλα, πρόεδρος της Ελβετικής Εταιρείας Ιστορίας, είναι «απόλυτα βέβαιος ότι δεν υπάρχει τίποτα σχετικό με τον Μένγκελε», αλλά θεωρεί ότι μπορεί να υπάρχουν αναφορές σε ξένες υπηρεσίες πληροφοριών ή ξένους πληροφοριοδότες.

Σε κυνήγι ναζιστών η Μοσάντ

Μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1950, η ισραηλινή υπηρεσία πληροφοριών Μοσάντ παρακολουθούσε ενεργά φυγόδικους ναζιστές εγκληματίες πολέμου, και ο Ζάλα υποψιάζεται ότι μπορεί να υπήρξε επικοινωνία με τις ελβετικές αρχές. Αυτό θα έδινε στις ελβετικές αρχές λόγο να κρατήσουν τους φακέλους σφραγισμένους, καθώς οι πληροφορίες που σχετίζονται με ξένες υπηρεσίες πληροφοριών συχνά λογοκρίνονται.

Όμως, το αν μια απλή αναφορά στη Μοσάντ, η οποία είναι γνωστή για το κυνήγι ναζιστών πριν από περίπου 70 χρόνια, είναι πραγματικά τόσο ευαίσθητη παραμένει αμφισβητήσιμο.

Άλλοι ιστορικοί, όπως ο Γιάκομπ Τάννερ, λένε ότι η μυστικότητα γύρω από τους φακέλους λέει περισσότερα για την ίδια την Ελβετία παρά για τον Μένγκελε. «Υπάρχει μια σύγκρουση ανάμεσα στην εθνική ασφάλεια και τη διαφάνεια της ιστορίας, και συνήθως υπερισχύει η πρώτη στην Ελβετία».

Ο Τάννερ συμμετείχε στην Επιτροπή Μπέργκιερ (Bergier Commission) τη δεκαετία του 1990, η οποία εξέτασε τις σχέσεις της ουδέτερης Ελβετίας με τη ναζιστική Γερμανία, ιδιαίτερα τον ρόλο των ελβετικών τραπεζών.

Είναι πολύ εξοικειωμένος με την ευαισθησία -και την αίσθηση ενοχής- της Ελβετίας σχετικά με τον ρόλο της στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν Εβραίοι πρόσφυγες απωθήθηκαν στα σύνορα, ενώ ελβετικές τράπεζες διατηρούσαν τα χρήματα εβραϊκών οικογενειών που αργότερα πέθαναν σε ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης. «Είναι πρόβλημα για ένα δημοκρατικό κράτος το ότι αυτοί οι φάκελοι παραμένουν ακόμη κλειστοί» υποστηρίζει ο Τάννερ.

Παρόλα αυτά, θεωρεί πιθανό ότι ο Μένγκελε βρισκόταν στην Ελβετία το 1961.

Ο καταζητούμενος ναζί εγκληματίας πολέμου Άντολφ Άιχμαν είχε συλληφθεί από τη Μοσάντ στην Αργεντινή το 1960, και υπάρχουν ενδείξεις ότι και άλλοι ναζί που είχαν διαφύγει στη Νότια Αμερική φοβήθηκαν πως κινδύνευαν εκεί, θεωρώντας ότι η Ευρώπη, όπου παρέμεναν φίλοι και συγγενείς, ίσως ήταν πιο ασφαλής.

Ο Τάννερ επισημαίνει ότι ο Βάλτερ Ράουφ, άλλος καταζητούμενος ναζί εγκληματίας πολέμου που είχε διαφύγει στη Χιλή, πέρασε χρόνο στη Γερμανία το 1960.

Μέλος της Επιτροπής Μπέργκιερ είχε λάβει άδεια να δει, για λίγο, κάποιους από τους φακέλους του Μένγκελε το 1999 και κατέληξε ότι ήταν αδύνατο να αποδειχθεί ή να διαψευστεί η παρουσία του σε ελβετικό έδαφος. Όμως αυτό ήταν μόνο λίγες γραμμές σε μια έκθεση 24 τόμων για ολόκληρο τον πόλεμο. Οι φάκελοι σφραγίστηκαν ξανά· ο ιστορικός πέθανε πριν από επτά χρόνια.

Αγνωστος ο χρόνος δημοσιοποίησης των φακέλων

Εν τω μεταξύ, δεν έχει οριστεί καμία ημερομηνία για την αποδέσμευση των φακέλων, και η δήλωση της Ομοσπονδιακής Υπηρεσίας Πληροφοριών σχετικά με «όρους και προϋποθέσεις» ακούγεται δυσοίωνη για τον Βετστάιν. «Φοβάμαι ότι θα πάρουμε έναν φάκελο πιο μαύρο παρά διαφανή», λέει.

Η Μπόχσλερ επίσης ανησυχεί ότι οι φάκελοι θα είναι έντονα λογοκριμένοι. «Δεν εμπιστεύομαι καθόλου [τις αρχές]. Φοβάμαι ότι θα μοιάζει με τους φακέλους Έπσταϊν. Γιατί έχουν παραμείνει αυτοί οι φάκελοι του Μένγκελε κλειστοί για τόσο μεγάλο διάστημα;».

Ο Μένγκελε υπήρξε αντικείμενο μυστηρίου, φημών και θεωριών συνωμοσίας για δεκαετίες. Δεν συνελήφθη ποτέ, ούτε καταδικάστηκε για τα φρικτά εγκλήματά του. Όταν πέθανε στη Βραζιλία το 1979, θάφτηκε με ψευδώνυμο. Όμως οι φήμες συνέχισαν να κυκλοφορούν. Το 1985 το σώμα του εκτάφηκε και τελικά το 1992 οι εξετάσεις DNA επιβεβαίωσαν ότι επρόκειτο για εκείνον.

Ο «γιατρός» του Άουσβιτς ήταν νεκρός. Αλλά βρέθηκε ποτέ στην Ελβετία; Μήπως οι ελβετικές αρχές απλώς δεν τον αντιλήφθηκαν; Μήπως έκαναν τα στραβά μάτια σε μια πιθανώς ενοχλητική παρουσία, για να αποφύγουν την ανεπιθύμητη προσοχή που θα προκαλούσε μια σύλληψη; Ή, όπως τόσα άλλα γύρω από τον Μένγκελε, πρόκειται απλώς για φήμη;

«Ίσως να μην φτάσουμε ποτέ στην πραγματική αλήθεια», λέει ο Βετστάιν. «Δεν θα μάθουμε ποτέ αν ήταν εδώ ή όχι… αλλά ίσως μπορέσουμε να έχουμε τουλάχιστον μια πιο καθαρή εικόνα».