Ο λόγος που στον Περσικό Κόλπο υπάρχει περισσότερο πετρέλαιο και αέριο από οπουδήποτε αλλού στη Γη

Αυτό γιατί αν και η γεωλογία εδώ και εκατομμύρια χρόνια έχει αποφασίσει για την ενεργειακή «υπεροπλία» της περιοχής, η ύπαρξη του πετρελαίου και του φυσικού αερίου γίνεται συχνά αφορμή για ανάφλεξη, όπως συμβαίνει τώρα, με αποτέλεσμα όλος ο πλανήτης να βρίσκεται αντιμέτωπος με μια νέα παγκόσμια ενεργειακή κρίση.

Εξ ου και ενδιαφέρον έχει η θέση ενός γεωλόγου με ειδίκευση στο πετρέλαιο που έχει μελετήσει με λεπτομέρεια την περιοχή και γνωρίζει πολύ καλά τις ιδιαιτερότητές της.

«Εξακολουθώ να εκπλήσσομαι από το μέγεθος των αποθεμάτων υδρογονανθράκων. Για παράδειγμα, υπάρχουν περισσότερα από 30 υπεργιγαντιαία πεδία, το καθένα από τα οποία περιέχει πέντε δισεκατομμύρια βαρέλια ή περισσότερο πετρέλαιο, γύρω από τον Περσικό Κόλπο. Και τα πηγάδια στην περιοχή παράγουν δύο έως πέντε φορές περισσότερο πετρέλαιο κάθε μέρα από ό,τι ακόμη και τα καλύτερα πηγάδια στη Βόρεια Θάλασσα και τη Ρωσία» ανέφερε στο theconversation.com.

Η σύγχρονη γεωλογική επιστήμη έχει εντοπίσει διάφορα στοιχεία στα πετρώματα που καθιστούν μια περιοχή ιδιαίτερα πλούσια σε πετρέλαιο, συμπεριλαμβανομένης της ικανότητάς τους να παράγουν και να συγκρατούν υδρογονάνθρακες. Στην περιοχή του Περσικού Κόλπου, όλοι αυτοί οι παράγοντες βρίσκονται σε ή πολύ κοντά σε βέλτιστα επίπεδα προσθέτει.

Για την απόλυτη αφθονία και την ευκολία παραγωγής, απλά δεν υπάρχει καλύτερη από την περιοχή του Περσικού Κόλπου, καταλήγει.

Μια σύντομη ιστορία

Οι άνθρωποι γνώριζαν την παρουσία υδρογονανθράκων στην περιοχή πολύ πριν από τις πλημμύρες που δημιούργησαν τον Περσικό Κόλπο στο τέλος της τελευταίας εποχής των Παγετώνων, πριν από 14.000 με 6.000 χρόνια. Οι φυσικές διαρροές πετρελαίου και φυσικού αερίου είναι συχνές κατά μήκος ποταμών και κοιλάδων σε πολλά μέρη της περιοχής. Χιλιάδες χρόνια πριν από την έναρξη της Κοινής Εποχής, οι άνθρωποι χρησιμοποιούσαν άσφαλτο, μια μορφή βαρέος πετρελαίου, για την κατασκευή κονιαμάτων και για την στεγανοποίηση σκαφών.

Η πρώτη σύγχρονη ανακάλυψη πετρελαίου έγινε το 1908 στο δυτικό Ιράν. Στις δεκαετίες του 1950 και του 1960, μια εποχή ταχείας επέκτασης στην εξερεύνηση πετρελαίου και φυσικού αερίου, κατέστη σαφές ότι καμία άλλη περιοχή στη Γη δεν ήταν πιθανό να έχει τόσο πολύ πετρέλαιο και φυσικό αέριο.

Έχουν βρεθεί και άλλες περιοχές με τεράστιους όγκους πετρελαίου και φυσικού αερίου, όπως η Δυτική Σιβηρία στη Ρωσία και, πιο πρόσφατα, η λεκάνη Πέρμιαν στις ΗΠΑ, αλλά καμία δεν συγκρίνεται ούτε με την κλίμακα των αποθεμάτων ούτε με τους υψηλούς ρυθμούς με τους οποίους μπορούν να παραχθούν πετρέλαιο και φυσικό αέριο στον Περσικό Κόλπο.

Το γεωλογικό περιβάλλον

Η περιοχή του Περσικού Κόλπου βρίσκεται εκεί όπου συγκρούονται δύο ηπειρωτικές πλάκες: η Αραβική πλάκα στα νοτιοδυτικά και η Ευρασιατική πλάκα στα ανατολικά και βόρεια. Αυτή η σύγκρουση λαμβάνει εδώ και περίπου 35 εκατομμύρια χρόνια και έχει οδηγήσει σε ένα δυναμικό περιβάλλον όπου τα στρώματα πετρωμάτων έχουν λυγίσει και σπάσει και, σε βαθύτερα επίπεδα, έχουν μεταμορφωθεί από σημαντική θερμότητα και πίεση.

Τα γεωλογικά χαρακτηριστικά διαφέρουν σημαντικά μεταξύ των δύο πλευρών του Κόλπου. Στην ιρανική πλευρά, τα όρη Ζάγκρος εκτείνονται σε μήκος 1.800 χιλιομέτρων από τον Κόλπο του Ομάν μέχρι τα τουρκικά σύνορα. Ως μέρος του μεγάλου αλπικού-ιμαλαϊκού ορεινού συστήματος, τα Ζάγκρος αποτελούνται από πολύ πτυχωμένα και σπασμένα πετρώματα που σχηματίστηκαν τα τελευταία 60 εκατομμύρια χρόνια από τις συγκρούσεις των πλακών της Αφρικής, της Αραβίας και της Ινδίας με την αυτή της Ευρασίας.

Στην αραβική πλευρά του Κόλπου, αυτό δεν συνέβη. Αντ' αυτού, οι δυνάμεις παραμόρφωσαν μια άκαμπτη πλατφόρμα από βαθύ, σκληρό βράχο, γνωστό ως «πέτρα βάσης», σε πλατιές, θολωτές δομές τεράστιου μεγέθους, που εκτείνονται σε δεκάδες, ακόμη και εκατοντάδες χιλιόμετρα.

Κάτω από τον ίδιο τον Περσικό Κόλπο βρίσκεται μια λεκάνη γεμάτη με συντρίμμια που διαβρώθηκαν από την άνοδο του όρους Ζάγκρος. Στα βαθύτερα τμήματά της, η λεκάνη υποβλήθηκε σε υψηλές θερμοκρασίες και πιέσεις απαραίτητες για την παραγωγή πετρελαίου και φυσικού αερίου.

Συνολικά, αποτελεί ένα εξαιρετικό περιβάλλον για την παραγωγή και παγίδευση υδρογονανθράκων σε μεγάλη κλίμακα.

Πετρώματα που παράγουν πετρέλαιο

Το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο σχηματίζονται από οργανικό υλικό όπως το θαλάσσιο ζωοπλαγκτόν και φυτοπλαγκτόν, που αρχικά συγκεντρώνονταν σε σχιστόλιθους, πλούσιους σε λάσπη ασβεστόλιθους και άλλα πετρώματα που εκτίθενται σε υψηλές θερμοκρασίες και πιέσεις. Όταν τα πετρώματα αποτελούνται από τουλάχιστον 2% οργανικό υλικό, θεωρούνται υψηλής ποιότητας για την παραγωγή πετρελαίου και φυσικού αερίου.

Η περιοχή του Κόλπου έχει έναν ιδιαίτερα μεγάλο αριθμό στρωμάτων τέτοιων πηγαίων πετρωμάτων, μερικά από τα οποία είναι ιδιαίτερα παχιά, διαδεδομένα και πλούσια σε οργανική ύλη. Παραδείγματα είναι οι ορεινοί σχηματισμοί Χανίφα και Τουβαουίκ στην αραβική πλευρά του Κόλπου, οι οποίοι σχηματίστηκαν κατά την Ιουρασική περίοδο, περίπου 200 εκατομμύρια έως 145 εκατομμύρια χρόνια πριν, και ο σχηματισμός Καζντούμι στο Ιράν, ο οποίος χρονολογείται από την Κρητιδική περίοδο, δηλαδή περίπου 145 έως 66 εκατομμύρια χρόνια πριν. Αυτά τα πετρώματα έχουν μεταξύ 1% και 13% οργανική περιεκτικότητα, η οποία σε ορισμένα σημεία είναι μεγαλύτερη.

Δομές πετρελαίου και φυσικού αερίου

Τα κυρτά και σπασμένα στρώματα πετρωμάτων της περιοχής και οι θόλοι τους, είναι κατάλληλα για την παγίδευση υδρογονανθράκων.

Οι πτυχές του Ζάγκρος, οι οποίες είναι θρυλικές για τους γεωλόγους λόγω των εντυπωσιακών μορφών τους όπως αποτυπώνονται σε δορυφορικές εικόνες, περιέχουν εκατοντάδες δισεκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου και κυβικά μέτρα φυσικού αερίου. Μια ματιά σε έναν χάρτη πετρελαίου και φυσικού αερίου στην περιοχή του Περσικού Κόλπου δείχνει μια τάση στα βορειοδυτικά-νοτιοανατολικά για παρουσία μακριών πεδίων σε σχήμα λουκάνικου που αντανακλούν τις κύριες δομές πτυχώσεων. Αυτά τα χαρακτηριστικά περιλαμβάνουν στην πραγματικότητα εκατοντάδες μεμονωμένα πεδία ποικίλου μεγέθους, που εκτείνονται από το νότιο Ιράν έως το βορειοανατολικό Ιράκ.

Στην Αραβική Πλάκα, οι μεγάλες θολωτές δομές έχουν σχηματίσει ιδιαίτερα μεγάλες συσσωρεύσεις πετρελαίου και φυσικού αερίου. Σε αυτές περιλαμβάνεται το πετρελαϊκό κοίτασμα Γκαουάρ στη Σαουδική Αραβία, το μεγαλύτερο στον κόσμο, το οποίο θα μπορούσε να παράγει πάνω από 70 δισεκατομμύρια βαρέλια αργού πετρελαίου. Το κοίτασμα φυσικού αερίου South Pars-North Dome, το οποίο μοιράζονται το Κατάρ και το Ιράν, θα μπορούσε να παράγει τουλάχιστον 46 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα φυσικού αερίου, ισοδύναμο σε ενεργειακό περιεχόμενο με περισσότερα από 200 δισεκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου.

Τα πιο σημαντικά πετρώματα των κοιτασμάτων είναι οι ασβεστόλιθοι, στους οποίους τμήματα έχουν εν μέρει διαλυθεί, ενισχύοντας την ικανότητα του πετρελαίου και του φυσικού αερίου να κινούνται μέσα από αυτούς. Στο κοίτασμα Ζάγκρος, η ροή γίνεται μέσα από ρωγμές που δημιουργούνται από την αναδίπλωση και τα ρήγματα που σχετίζονται με τις συγκρούσεις των πλακών. Και σε μέρη όπως το κοίτασμα Arab-D στο πεδίο Γκαουάρ στη Σαουδική Αραβία και ο ασβεστόλιθος Ασμάρι σε πολλά κοιτάσματα στο όρος Ζάγκρος, αυτά τα υψηλής ποιότητας πετρώματα αποθήκευσης πετρελαίου καλύπτουν τεράστιες εκτάσεις - εκατοντάδες ή και χιλιάδες τετραγωνικά χιλιόμετρα.

Τίποτα σε αυτή την κλίμακα δεν υπάρχει πουθενά αλλού στον πλανήτη, στην ξηρά ή στην ανοιχτή θάλασσα, μαρτυρώντας τη μοναδική γεωλογία πετρελαίου της περιοχής του Περσικού Κόλπου.

Μελλοντικές δυνατότητες

Το συνδυασμένο αποτέλεσμα αυτών των παραγόντων είναι ότι περίπου τα μισά από τα συμβατικά αποθέματα πετρελαίου του κόσμου και το 40% του φυσικού αερίου του βρίσκονται κάτω από μόλις το 3% της επιφάνειας της Γης.

Οι εκτιμήσεις της Γεωλογικής Υπηρεσίας των ΗΠΑ υποδηλώνουν ότι, ακόμη και μετά από περισσότερο από έναν αιώνα γεωτρήσεων και παραγωγής, μεγάλες ποσότητες πετρελαίου και φυσικού αερίου παραμένουν προς ανακάλυψη στην περιοχή του Περσικού Κόλπου. Σε μια έκθεση του 2012 που καλύπτει την Αραβική Χερσόνησο και το όρος Ζάγκρος, ο οργανισμός εκτίμησε ότι θα μπορούσαν να υπάρχουν έως και 86 δισεκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου και 336 τρισεκατομμύρια κυβικά πόδια φυσικού αερίου στα πετρώματα, επιπλέον των ποσοτήτων που έχουν ήδη ανακαλυφθεί.

Περισσότερο πετρέλαιο και φυσικό αέριο θα μπορούσε επίσης να παραχθεί χρησιμοποιώντας τις τεχνικές οριζόντιας γεώτρησης αλλά και τη διαδικασία έγχυσης υγρού υπό υψηλή πίεση σε υπόγεια πετρώματα, γεωτρήσεις κ.λπ., έτσι ώστε να ανοίξουν υπάρχουσες ρωγμές και να εξαχθεί πετρέλαιο ή φυσικό αέριο. Πρόκειται για τεχνικές που πρωτοεμφανίστηκαν στις ΗΠΑ τη δεκαετία του 2000 και του 2010. Η Σαουδική Αραβία και τα ΗΑΕ δοκιμάζουν τώρα αυτές τις μεθόδους στα πετρελαϊκά τους πεδία. Είναι πολύ νωρίς για εξαχθούν συμπεράσματα αν είναι επιτυχημένες, αλλά η μέχρι τώρα έρευνα δείχνει ότι θα μπορούσαν να επιτρέψουν ακόμη μεγαλύτερη παραγωγή.