Βαμβάκι, λάδι, εσπεριδοειδή: Ποια τρόφιμα θα χτυπήσει το Ελ Νίνιο - Πόσο πρέπει να ανησυχεί η Ελλάδα

Το «Σούπερ Ελ Νίνιο» για το οποίο προετοιμάζεται ο κόσμος φαίνεται πως απειλεί να προκαλέσει νέες αναταραχές στη βιομηχανία τροφίμων, την ώρα που ακόμη δεν έχει «συνέλθει» από το «ενεργειακό χτύπημα» του πολέμου στο Ιράν.

Με ποιο τρόπο, όμως, μπορεί το φαινόμενο αυτό να επηρεάσει τον πρωτογενή τομέα, ποιες χώρες είναι περισσότερο ευάλωτες και πόσο πρέπει να ανησυχεί η Ελλάδα;

• Διαβάστε περισσότερα - Το τέλος του φθηνού φαγητού: Καύσωνες, Ελ Νίνιο και διεθνείς συγκρούσεις κρατούν ψηλά τις τιμές

«Ασκεί πρόσθετη πίεση σε συστήματα τροφίμων που ήδη δοκιμάζονται»

Απαντώντας στο ερώτημα αυτό, ο Κάβε Ζαχέντι, Διευθυντής του Γραφείου για την Κλιματική Αλλαγή, τη Βιοποικιλότητα και το Περιβάλλον στη FAO (Διεθνή Οργάνωση Τροφίμων και Γεωργίας), εξηγεί στο CNN Greece ότι το El Nino «διαταράσσει τα πρότυπα βροχοπτώσεων και θερμοκρασίας σε όλο τον κόσμο».

Αυτό σημαίνει ότι, την ώρα που σε ορισμένες περιοχές, προκαλεί ξηρασία, ακραία ζέστη και αυξημένο κίνδυνο πυρκαγιών, σε άλλες, μπορεί να φέρει καταρρακτώδεις βροχές και πλημμύρες.

«Σήμερα, το Ελ Νίνιο εκδηλώνεται σε έναν κόσμο που έχει ήδη θερμανθεί λόγω της κλιματικής αλλαγής. Δεν δρα εν κενώ. Ασκεί πρόσθετη πίεση σε συστήματα τροφίμων που ήδη δοκιμάζονται».

Τη διαπίστωση αυτή επιβεβαιώνει στο CNN Greece και ο Κωνσταντίνος Καρτάλης, καθηγητής Φυσικής Περιβάλλοντος και Κλίματος ΕΚΠΑ, Μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την Κλιματική Αλλαγή.

Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά:

«Το Ελ Νίνιο είναι χαρακτηριστικό του κλίματος της Γης. Δεν προκαλεί την κλιματική αλλαγή, ούτε προκαλείται από αυτή. Ενισχύεται όμως από την κλιματική αλλαγή καθώς εκδηλώνεται και αναπτύσσεται σε ένα περισσότερο θερμικά επιβαρυμένο περιβάλλον».

Στη βάση αυτή, ο κ. Ζαχέντι προειδοποιεί πως «ο γεωργικός τομέας είναι συχνά αυτός όπου γίνονται πρώτα αισθητές οι επιπτώσεις».

«Όταν τα καιρικά φαινόμενα γίνονται πιο ακραία, οι συνέπειες ξεκινούν από το χωράφι, το δάσος και τη φάρμα, αλλά δεν περιορίζονται εκεί. Η έλλειψη βροχοπτώσεων μπορεί να μαράνει τις καλλιέργειες και να αφήσει τα ζώα χωρίς βοσκότοπους ή νερό» εξηγεί ο αξιωματούχος του FAO.

Αντίστοιχα, οι πλημμύρες μπορούν να καταστρέψουν ολοσχερώς τις σοδειές, ενώ η ακραία ζέστη μπορεί να μειώσει τις αποδόσεις και να καταστήσει πιο επικίνδυνη τη γεωργική εργασία.

Αγρότες, κτηνοτρόφοι, αλιείς: Οι πρώτοι που χάνουν τα εισοδήματά τους

Επομένως, οι αγρότες, οι κτηνοτρόφοι και οι αλιείς είναι συνήθως οι πρώτοι που χάνουν το εισόδημά τους, λόγω αυτών των συνθηκών, ενώ σύμφωνα με τον κ. Ζαχέντι «οι καταναλωτές αισθάνονται τις επιπτώσεις λίγο αργότερα».

Διότι, όπως εξηγεί ο ίδιος, οι επιπτώσεις μιας αποτυχημένης σοδειάς «αντικατοπτρίζονται στις τιμές των τροφίμων, τον οικογενειακό προϋπολογισμό και τελικά, στο πιάτο των ανθρώπων».

Εκείνοι και εκείνες που θα πιεστούν περισσότερο από τις συνέπειες του Ελ Νίνιο στην αγροτική παραγωγή είναι «τα φτωχότερα νοικοκυριά, που δαπανούν μεγαλύτερο μέρος του εισοδήματός τους για τρόφιμα. Αυτό μπορεί να σημαίνει περιορισμό της κατανάλωσης ή στροφή σε λιγότερο θρεπτικές τροφές».

Και για του λόγου το αληθές. Αυτό ακριβώς συνέβη, σύμφωνα με τον κ. Ζαχέντι «κατά τη διάρκεια του Ελ Νίνιο της περιόδου 2023–2024, όταν η ζέστη και η ξηρασία συνέβαλαν σε μείωση κατά 43% των αποδόσεων των σιτηρών στο Μαρόκο, ενώ η εθνική σοδειά σόγιας της Βραζιλίας μειώθηκε κατά σχεδόν 10% σε σχέση με τις αρχικές προβλέψεις».

«Και με ένα ακόμη ενδεχομένως ισχυρό Ελ Νίνιο στον ορίζοντα, αυτές οι πιέσεις στη γεωργία ενδέχεται να ενταθούν περαιτέρω, σε μια χρονική στιγμή που η επισιτιστική ασφάλεια ήδη απειλείται από συγκρούσεις, το αυξημένο κόστος ενέργειας και εισροών, καθώς και τη διατάραξη βασικών εμπορικών οδών» προειδοποιεί ο ίδιος.

Δυσοίωνες προβλέψεις για το πιο ισχυρό Ελ Νίνιο των τελευταίων 40 ετών

Μέχρι στιγμής πάντως, σύμφωνα με τα στοιχεία που έχουν στη διάθεσή τους οι επιστήμονες, η κατάσταση είναι ανησυχητική.

«Οι θερμοκρασίες της επιφάνειας της θάλασσας στον κεντρικό και ανατολικό Ειρηνικό Ωκεανό είναι ήδη ασυνήθιστα υψηλές και ο Παγκόσμιος Μετεωρολογικός Οργανισμός (WMO) εκτιμά ότι το Ελ Νίνιο θα φτάσει σε πολύ υψηλά επίπεδα έντασης. Εάν συνεχιστεί η τρέχουσα πορεία, ο WMO αναφέρει ότι το φαινόμενο θα μπορούσε να είναι ισχυρότερο από οτιδήποτε έχει καταγραφεί από την έναρξη της παρακολούθησής του, πριν από τέσσερις δεκαετίες» αναφέρει ο κ. Ζαχέντι.

Οι πιο ευάλωτες περιοχές του πλανήτη - Πιθανότητες ξηρασίας άνω του 50%

Το φαινόμενο Ελ Νίνιο δεν επηρεάζει κάθε περιοχή με τον ίδιο τρόπο. Από τις πιθανές επιπτώσεις ενός ισχυρού φαινομένου Ελ Νίνιο φαίνεται πως οι χώρες «υψηλού κινδύνου» ανέρχονται σε 22 χώρες.

Όπως εξηγεί ο κ. Ζαχέντι «οι περιοχές υψηλού κινδύνου περιλαμβάνουν το Σαχέλ, τη Νότια Αφρική, τη Νότια και Νοτιοανατολική Ασία, τον «Ξηρό Διάδρομο» της Κεντρικής Αμερικής και την Καραϊβική». Οι χώρες αυτές βρίσκονται στο «κόκκινο» λόγω ξηρασίας και καυσώνων, επισημαίνει από την πλευρά του ο κ. Καρτάλης.

«Κάτι τέτοιο θα έχει άμεση επίπτωση στην ασφάλεια τροφίμων σε περιφερειακό και παγκόσμιο επίπεδο, ενώ είναι προφανές ότι θα επηρεάσει και τις τιμές των αγροτικών προϊόντων» επισημαίνει ο καθηγητής Φυσικής Περιβάλλοντος και Κλίματος.

Σύμφωνα, δε, με τα δεδομένα που έχει στη διάθεσή του η FAO «σε ορισμένες γεωργικές και κτηνοτροφικές περιοχές, η πιθανότητα ξηρασίας υπερβαίνει το 50%».

Οι καλλιέργειες που απειλούνται διεθνώς

Ιδιαίτερα ευάλωτη φαίνεται να είναι, επομένως, η γεωργία που εξαρτάται από τις βροχοπτώσεις. Διότι, όπως υπογραμμίζει ο αξιωματούχος του FAO, «όταν οι βροχοπτώσεις είναι ανεπαρκείς, οι εναλλακτικές λύσεις είναι περιορισμένες».

«Αυτό θέτει σε κίνδυνο βασικές καλλιέργειες» επισημαίνει.

Ποιες είναι αυτές και πού εντοπίζονται:

• Στη Νότια και Νοτιοανατολική Ασία, οι ασθενέστερες βροχοπτώσεις των μουσώνων μπορούν να προκαλέσουν σοβαρή καταπόνηση στις καλλιέργειες ρυζιού και καλαμποκιού που εξαρτώνται από τη βροχή, με πιθανές επιπτώσεις στις περιφερειακές και παγκόσμιες αγορές.
• Στη Νότια Αφρική, η παραγωγή καλαμποκιού και οι βοσκότοποι είναι ιδιαίτερα εκτεθειμένοι.
• Στον «Ξηρό Διάδρομο» της Κεντρικής Αμερικής, οι περίοδοι ξηρασίας μπορούν να πλήξουν το καλαμπόκι, τα φασόλια και το ρύζι σε κρίσιμα στάδια της ανάπτυξής τους.

Οι ευάλωτες καλλιέργειες στην Ελλάδα

Όπως τονίζει στο CNN Greece ο αναπληρωτής καθηγητής του Τμήματος Γεωπονίας του Πανεπιστημίου Πατρών, Παντελής Μπαρούχας «στην Ελλάδα οι επιδράσεις του είναι συνήθως έμμεσες και εκδηλώνονται κυρίως μέσω της αυξημένης πιθανότητας εμφάνισης ακραίων καιρικών φαινομένων, όπως παρατεταμένων ξηρασιών, περιόδων υψηλών θερμοκρασιών και έντονων βροχοπτώσεων».

«Οι συνθήκες αυτές επηρεάζουν τη διαθεσιμότητα νερού, αυξάνουν τις αρδευτικές ανάγκες των καλλιεργειών και δυσχεραίνουν τον προγραμματισμό των γεωργικών δραστηριοτήτων» υπογραμμίζει.

Ακόμη και αν οι επιπτώσεις στην Ελλάδα φαίνεται πως δεν θα είναι άμεσες, υπάρχουν καλλιέργειες που θα παρουσίαζαν μεγαλύτερη ευαισθησία στις επιπτώσεις των συνθηκών που φέρει το φαινόμενο Ελ Νίνιο.

Σύμφωνα με τον κ. Μπαρούχα, περισσότερο ευάλωτες είναι οι καλλιέργειες «που εξαρτώνται έντονα από τη διαθεσιμότητα νερού και τις θερμοκρασιακές συνθήκες κατά κρίσιμα στάδια ανάπτυξης».

«Σε αυτές περιλαμβάνονται οι ελαιώνες, τα εσπεριδοειδή, τα οπωροφόρα δένδρα, καθώς και αρδευόμενες αροτραίες καλλιέργειες όπως το βαμβάκι και ο αραβόσιτος» αναφέρει χαρακτηριστικά.

Ο κ. Μπαρούχας εξηγεί πως «οι υψηλές θερμοκρασίες κατά την άνθηση ή την καρπόδεση μπορεί να μειώσουν σημαντικά την παραγωγή και την ποιότητα των προϊόντων».

Ο «χάρτης» των «κόκκινων» περιοχών

Από γεωγραφική άποψη, οι μεγάλες παραγωγικές πεδιάδες της χώρας, όπως η Θεσσαλία, η Κεντρική Μακεδονία και περιοχές της Δυτικής Ελλάδας όπως η πεδιάδα του φράγματος του Πηνειού στην Ηλεία, είναι ιδιαίτερα ευάλωτες λόγω της εξάρτησής τους από επαρκείς υδατικούς πόρους.

Παράλληλα, όπως επισημαίνει ο καθηγητής, οι ξηρικές καλλιέργειες της νότιας Ελλάδας και οι επικλινείς γεωργικές εκτάσεις αντιμετωπίζουν αυξημένο κίνδυνο τόσο από την ξηρασία όσο και από τη διάβρωση.

Εκτεθειμένος και ο κτηνοτροφικός τομέας

Στο μεταξύ, εκτεθειμένοι φαίνεται να είναι και οι κτηνοτρόφοι των περιοχών αυτών, καθώς η ξηρασία περιορίζει τη διαθεσιμότητα βοσκοτόπων και νερού.

«Για πολλές οικογένειες, η απώλεια του ζωικού κεφαλαίου δεν σημαίνει απλώς απώλεια τροφής. Σημαίνει απώλεια αποταμιεύσεων, εισοδήματος και των βασικών τους οικονομικών πόρων» υπογραμμίζει.

Πόσο πρέπει να ανησυχεί η Ελλάδα

Με τις προβλέψεις, λοιπόν, να κάνουν λόγο ίσως για το πιο ισχυρό «κύμα» Ελ Νίνιο που έχουμε βιώσει, αυτό σημαίνει ότι θα μπορούσαν οι επιπτώσεις του να επηρεάσουν μέχει και την αγροτική παραγωγή της Ελλάδας;

Σύμφωνα με τον κ. Καρτάλη «προηγούμενα Ελ Νίνιο, ακόμα και αυτό του 2015 που ήταν ιδιαίτερα ισχυρό, επηρέασαν κατά περιορισμένο τρόπο την Ανατολική Μεσόγειο και ειδικότερα την Ελλάδα».

«Αυτή είναι η εκτίμηση και για τις επιπτώσεις του 2026 στην Ανατολική Μεσόγειο: Περιορισμένη ανωμαλία στις βροχοπτώσεις και σχετικά αυξημένες τιμές θερμοκρασίας αέρα» τονίζει.

Μάλιστα, όπως αναφέρει ο καθηγητής «μεγαλύτερη ανησυχία θα έβλεπα για τη Δυτική Μεσόγειο. Για την Ανατολική Μεσόγειο, θα έλεγα να παρακολουθούμε την εξέλιξη του φαινομένου με ιδιαίτερη προσοχή».

«Επενδύσεις που οφείλαμε να υλοποιήσουμε ούτως ή άλλως»

Ωστόσο, σε κάθε περίπτωση, ο πλανήτης πρέπει να αρχίσει να «θωρακίζεται» όπως επισημαίνουν οι επιστήμονες.

«Η προετοιμασία για το Ελ Νίνιο αποτελεί, από πολλές απόψεις, μια μορφή προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή σε βραχυπρόθεσμο ορίζοντα» υπογραμμίζει ο κ. Ζαχέντι.

Όπως επισημαίνει από την πλευρά του ο κ. Μπαρούχας «τα τελευταία χρόνια γίνεται ολοένα και πιο εμφανές ότι η γεωργία δεν επηρεάζεται μόνο από τις μεταβολές των μέσων κλιματικών συνθηκών αλλά κυρίως από τη συχνότητα και την ένταση των ακραίων φαινομένων».

«Για τον λόγο αυτό, η ανθεκτικότητα των γεωργικών συστημάτων, η ορθολογική διαχείριση των εδαφοϋδατικών πόρων, η αξιοποίηση της γεωργίας ακριβείας και του ψηφιακού μετασχηματισμού αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για τη διατήρηση της ανταγωνιστικότητας του πρωτογενούς τομέα» σημειώνει ο ίδιος.

Στη βάση αυτή, όπως επισημαίνει ο κ. Ζαχέντι «οι ίδιες επενδύσεις σε υποδομές ύδατος, ανθεκτικές καλλιέργειες, συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης και ενίσχυση των μέσων διαβίωσης βοηθούν τους αγρότες να αντιμετωπίσουν την κλιματική αλλαγή σε ευρύτερο πλαίσιο. Πρόκειται για επενδύσεις που οφείλουμε να υλοποιήσουμε έτσι κι αλλιώς».

Το Ελ Νίνιο απλώς αποτελεί αφορμή και επιτάσσει το χρονοδιάγραμμα να γίνει πιο «σφιχτό» σημειώνει, για να προσθέσει πως «όσο νωρίτερα δράσουμε, τόσο καλύτερα θα μπορέσουμε να αποτρέψουμε το ενδεχόμενο ένα ισχυρό Ελ Νίνιο να πυροδοτήσει κρίση επισιτιστικής ασφάλειας».