Η ώρα της στρατηγικής ενηλικίωσης της Ευρώπης και η ελληνική θέση

Οι δηλώσεις και οι κινήσεις του προέδρου των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, καθώς και η γενικότερη μετατόπιση της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής προς έναν πιο μονομερή και συναλλακτικό χαρακτήρα, λειτούργησαν ως καταλύτης. Οι απειλές περί κατάληψης της Γροιλανδίας και η σκληρή ρητορική στελεχών της αμερικανικής κυβέρνησης απέναντι στην Ευρώπη ενίσχυσαν τις «φωνές», που ζητούν επαναπροσδιορισμό των ευρωπαϊκών προτεραιοτήτων.

Το νέο διεθνές περιβάλλον έχει αναδείξει τα όρια αυτής της σχέσης. Χαρακτηριστική ήταν η πρόσφατη τοποθέτηση του Γερμανού καγκελαρίου Φρίντριχ Μερτς, ο οποίος υπογράμμισε ότι η Ευρώπη οφείλει να μιλήσει πλέον «τη γλώσσα της ισχύος», αν θέλει να ανακτήσει τον διεθνή της ρόλο.

Η ανάγκη αυτή δεν συνεπάγεται απαραίτητα ρήξη με τις ΗΠΑ, αλλά μια πιο ισορροπημένη σχέση, όπου η Ευρώπη θα διαθέτει δικά της εργαλεία αποτροπής και στρατηγικού σχεδιασμού.

«Αυτονομία χωρίς ρήξη»

Από την πλευρά της Αθήνας, ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης έχει τονίσει ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες παραμένουν φίλος και σύμμαχος, ωστόσο παραδέχθηκε πως η Ευρώπη χρειάστηκε ένα «ξυπνητήρι» για να ασχοληθεί σοβαρά με την ασφάλειά της.
Ο Έλληνας πρωθυπουργός έθεσε ανοιχτά το ζήτημα της υπεράσπισης των υφιστάμενων Συνθηκών, υπογραμμίζοντας πως δεν μπορεί να γίνεται λόγος για στρατηγική αυτονομία «αν δεν πούμε εμείς ως Ευρώπη ότι υπερασπιζόμαστε αυτά τα οποία ήδη υπάρχουν στις Συνθήκες».

Η Ελλάδα, όπως επισήμανε, φιλοδοξεί να διαδραματίσει κομβικό ρόλο στη διαμόρφωση της επόμενης αρχιτεκτονικής ασφαλείας της Ευρώπης. Παράλληλα, ξεκαθάρισε ότι η χώρα συμμετέχει ενεργά στη συζήτηση για τη στρατηγική αυτονομία της Ευρώπης, χωρίς να τίθεται σε αμφισβήτηση η στενή και διαχρονική της συνεργασία με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Στο ίδιο πλαίσιο, προανήγγειλε ένα Ευρωπαϊκό Συμβούλιο με ιδιαίτερο βάρος, όπου θα τεθούν στο τραπέζι κρίσιμα ζητήματα ανταγωνιστικότητας και ενεργειακής πολιτικής.

«Ξύπνησε η Ευρώπη. Και η Ευρώπη μπορεί να είναι βραδυκίνητο καράβι, αλλά όταν υπάρχει αυτή η αίσθηση του κατεπείγοντος, νομίζω ότι αυτό θα μας υποχρεώσει να πάρουμε αποφάσεις που πριν από κάποια χρόνια θα ήταν πολύ δύσκολο να τις πάρουμε», δήλωσε χαρακτηριστικά στο ΣΚΑΪ .

Από τη Μαδρίτη, ο υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης σημείωσε ότι υπάρχει κοινή παραδοχή ως προς την ανάγκη να προχωρήσει η Ευρώπη σε ένα ουσιαστικό βήμα ενίσχυσης της στρατηγικής της αυτοτέλειας, ώστε να ανταποκριθεί αποτελεσματικά στις σύγχρονες προκλήσεις και να περιορίσει την εξάρτησή της από τρίτους σε καίριους τομείς, όπως η ενέργεια, η τεχνολογία και η άμυνα.

Σύμφωνα με τον ίδιο, η νέα αμερικανική στάση λειτούργησε ως κίνητρο για έναν βαθύτερο ευρωπαϊκό αναστοχασμό σχετικά με το μέλλον, την ανθεκτικότητα και τη συνοχή της Ένωσης. Η στρατηγική αυτονομία, όπως σημείωσε, δεν περιορίζεται στην άμυνα, αλλά επεκτείνεται στην οικονομική ανταγωνιστικότητα, την κοινωνική συνοχή, την κλιματική κρίση και την επισιτιστική ασφάλεια.

Το ευρωπαϊκό στοίχημα

Στο ίδιο μήκος κύματος κινήθηκε και ο υπουργός Εξωτερικών της Ισπανίας, Χοσέ Μανουέλ Αλμπάρες Μπουένο , ο οποίος χαρακτήρισε τη διατλαντική σχέση αμοιβαία επωφελή, αλλά αναγνώρισε ότι η νέα αμερικανική προσέγγιση στο εμπόριο και την ασφάλεια με έμφαση στους δασμούς και στη μεταφορά βαρών αλλάζει τα δεδομένα.

Σε συνδυασμό με τον πόλεμο στην Ουκρανία και την αναθεωρητική στάση της Ρωσίας, η Ευρώπη καλείται, κατά τον ίδιο, να κινηθεί προς μεγαλύτερη κυριαρχία και ανεξαρτησία.

Η έννοια της ευρωπαϊκής στρατηγικής αυτονομίας δεν είναι νέα. Εμφανίστηκε επισήμως το 2013. Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία όμως , τον Φεβρουάριο του 2022, ανέδειξε ακόμη πιο έντονα τα διαρθρωτικά προβλήματα της Ένωσης. Η ενεργειακή εξάρτηση από τη Ρωσία, οι οικονομικές επιπτώσεις των κυρώσεων και η ανάγκη προσφυγής σε αμερικανική βοήθεια έφεραν στο φως τα όρια της ευρωπαϊκής αυτονομίας.

Το ερώτημα που παραμένει ανοιχτό είναι κατά πόσο η Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί να μετατρέψει τη στρατηγική αυτονομία από πολιτικό σύνθημα σε εφαρμόσιμη πολιτική. Ωστόσο , το βέβαιο είναι πώς η Ευρώπη έχει εισέλθει σε μια περίοδο αναγκαστικής ωρίμανσης.