Τα παζάρια Ερντογάν, τα «δώρα» Τραμπ και ο γρίφος των F-35

Οι δηλώσεις του Ντόναλντ Τραμπ, η κινητικότητα στο αμερικανικό Πεντάγωνο και οι πληροφορίες περί πώλησης αμερικανικών κινητήρων αεροσκαφών στην Τουρκία επαναφέρουν στο προσκήνιο ένα ζήτημα που για χρόνια θεωρούνταν παγωμένο από την αμερικανική πλευρά.

Το βασικό εμπόδιο παραμένει αμετάβλητο. Πρόκειται για το ρωσικό αντιαεροπορικό σύστημα S-400 που απέκτησε η Άγκυρα το 2019, το οποίο προκάλεσε μία από τις πιο σοβαρές κρίσεις στις αμερικανοτουρκικές σχέσεις των τελευταίων δεκαετιών.

Τα μηνύματα Τραμπ προς την Άγκυρα

Αφορμή για τη νέα συζήτηση αποτέλεσε δημοσίευμα του Reuters, σύμφωνα με το οποίο οι Ηνωμένες Πολιτείες εξετάζουν την πώληση δεκάδων κινητήρων F-110 αμερικανικής κατασκευής προς την Τουρκία, παρά τις επιφυλάξεις που εξακολουθούν να υπάρχουν στο Κογκρέσο.

Ο Ντόναλντ Τραμπ εμφανίστηκε ιδιαίτερα θερμός απέναντι στον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, αφήνοντας ανοιχτό το ενδεχόμενο σημαντικών κινήσεων ενίσχυσης της αμυντικής συνεργασίας.

«Ο Ερντογάν είναι ένας ισχυρός άνθρωπος, αλλά έχει κάνει ό,τι του έχω ζητήσει», δήλωσε χαρακτηριστικά, ενώ σε ερώτηση για το αν θα μεταβεί στην Τουρκία με ένα «πακέτο δώρων» απάντησε πως πιθανότατα θα κάνει κάτι που θα ικανοποιήσει ιδιαίτερα την τουρκική πλευρά.

Οι συγκεκριμένες δηλώσεις ερμηνεύονται από αναλυτές ως πολιτικό μήνυμα καλής θέλησης προς την Άγκυρα, χωρίς ωστόσο να συνιστούν δέσμευση για άρση των περιορισμών που εξακολουθούν να ισχύουν λόγω της υπόθεσης των S-400.

Το χρονικό της ρήξης

Η κρίση ξεκίνησε τον Ιούλιο του 2019, όταν η Τουρκία παρέλαβε την πρώτη παρτίδα των ρωσικών αντιαεροπορικών συστημάτων S-400. Η αντίδραση της Ουάσινγκτον ήταν άμεση. Οι ΗΠΑ απέκλεισαν την Τουρκία από το πρόγραμμα των μαχητικών πέμπτης γενιάς F-35, στο οποίο η χώρα συμμετείχε ως βιομηχανικός εταίρος, ενώ παράλληλα επέβαλαν κυρώσεις βάσει του νόμου CAATSA σε τουρκικές αμυντικές εταιρείες.

Η αμερικανική πλευρά υποστήριξε εξαρχής ότι η ταυτόχρονη λειτουργία των S-400 και των F-35 θα μπορούσε να επιτρέψει στη Ρωσία να συλλέξει πολύτιμα επιχειρησιακά δεδομένα για τα χαρακτηριστικά χαμηλής παρατηρησιμότητας του αμερικανικού μαχητικού.

Η Άγκυρα, από την πλευρά της, χαρακτήρισε τις κυρώσεις άδικες, υποστηρίζοντας ότι η ιδιότητά της ως μέλους του ΝΑΤΟ και ο ρόλος της στην περιφερειακή ασφάλεια θα έπρεπε να είχαν οδηγήσει σε διαφορετική αντιμετώπιση.

Το Κογκρέσο βάζει «φρένο»

Παρά την εμφανή διάθεση της κυβέρνησης Τραμπ να αναζητήσει συμβιβαστικές λύσεις, το Κογκρέσο εξακολουθεί να αποτελεί τον βασικό παράγοντα ανάσχεσης οποιασδήποτε προσπάθειας επανένταξης της Τουρκίας στο πρόγραμμα F-35.

Αμερικανοί βουλευτές, μεταξύ των οποίων και μέλη της διακομματικής ομάδας για τα ελληνικά ζητήματα, έχουν επανειλημμένα προειδοποιήσει για τις συνέπειες μιας τέτοιας απόφασης. Η πιθανότητα χρήσης των F-35 σε ένα περιβάλλον αυξημένης έντασης στην Ανατολική Μεσόγειο αποτελεί διαχρονικό σημείο ανησυχίας τόσο για την ελληνική διπλωματία όσο και για σημαντικό τμήμα του αμερικανικού πολιτικού συστήματος.

Χαρακτηριστική είναι και η πρόσφατη παρέμβαση του Γκρέγκορι Μικς, κορυφαίου στελέχους της Επιτροπής Εξωτερικών Υποθέσεων της Βουλής των Αντιπροσώπων, ο οποίος επέκρινε έντονα τις διαδικασίες που ακολουθήθηκαν σε εξοπλιστικά ζητήματα που αφορούν την Τουρκία, τονίζοντας ότι δεν μπορεί να παρακάμπτεται ο θεσμικός έλεγχος του Κογκρέσου.

«Δεν μπορεί να υπάρξει κανένα πρόσχημα ότι αυτό ήταν επείγον ή αναπόφευκτο. Αυτή ήταν μια σκόπιμη επιλογή να αποκλειστεί το Κογκρέσο και να αντιμετωπιστεί η νόμιμη εποπτεία ως μια ταλαιπωρία που πρέπει να αγνοηθεί», ανέφερε χαρακτηριστικά σε δήλωσή του.

Το παράθυρο που αφήνει ανοιχτό η Ουάσινγκτον

Παρά τις αντιδράσεις, η υπόθεση φαίνεται να αποκτά νέα δυναμική. Κατά τη συνάντηση Τραμπ – Ερντογάν στον Λευκό Οίκο το φθινόπωρο του 2025, το θέμα των S-400 επανήλθε στο τραπέζι, με τον Αμερικανό πρόεδρο να αφήνει να εννοηθεί ότι θα μπορούσε να υπάρξει περιθώριο επανεξέτασης της τουρκικής συμμετοχής στο πρόγραμμα των F-35 υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις.

Ανάλογο μήνυμα εξέπεμψε και ο αντιπρόεδρος Τζέι Ντι Βανς την Τετάρτη, ο οποίος δήλωσε ότι εξετάζονται τρόποι συμμόρφωσης με την αμερικανική νομοθεσία, προκειμένου να διαπιστωθεί εάν υπάρχουν οι προϋποθέσεις για πρόοδο στο συγκεκριμένο θέμα.

Ωστόσο, η αμερικανική νομοθεσία παραμένει σαφής. Χωρίς ουσιαστική διευθέτηση του ζητήματος των S-400, οποιαδήποτε απόφαση για τα F-35 θα συναντήσει σοβαρά πολιτικά και νομικά εμπόδια.

Το τουρκικό παζάρι και η ελληνική διάσταση

Η Τουρκία γνωρίζει ότι η απουσία των F-35 περιορίζει σημαντικά τις δυνατότητες της πολεμικής της αεροπορίας, η οποία καλείται να διαχειριστεί τη γήρανση ενός μεγάλου μέρους του στόλου της. Γι’ αυτό και ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν εμφανίζεται αποφασισμένος να αξιοποιήσει τη Σύνοδο Κορυφής του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα ως ευκαιρία για ένα νέο γύρο διαπραγματεύσεων με την Ουάσινγκτον.

Την ίδια στιγμή, η Ελλάδα προχωρά κανονικά το δικό της πρόγραμμα απόκτησης F-35, γεγονός που αλλάζει τις ισορροπίες στην περιοχή. Όπως επισημαίνει η Αθήνα, η Τουρκία παραμένει εκτός του προγράμματος εξαιτίας των δικών της στρατηγικών επιλογών και ειδικότερα της αγοράς των S-400.

Οι επόμενοι μήνες αναμένονται καθοριστικοί. Η πολιτική βούληση του Ντόναλντ Τραμπ να αποκαταστήσει πλήρως τις σχέσεις με τον Ερντογάν είναι εμφανής. Ωστόσο, όσο οι S-400 παραμένουν στο τουρκικό οπλοστάσιο, τα F-35 θα εξακολουθούν να αποτελούν τον «απαγορευμένο καρπό» για την Άγκυρα και το πιο δύσκολο παζάρι στις αμερικανοτουρκικές σχέσεις.