Συνταγματική Αναθεώρηση: Γιατί ανοίγει τώρα ο «νόμος των νόμων»;

Η αφορμή

Η αφορμή για να ξεκινήσει η συζήτηση, δόθηκε από τις επίσημες ανακοινώσεις του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη. Ο δρόμος για μεγάλες αλλαγές άνοιξε και επίσημα, με ένα πακέτο προτάσεων που αναθεωρεί βασικά άρθρα.

Στόχος; Να θωρακιστεί το κράτος δικαίου για τις επόμενες δεκαετίες.

Δεν πρόκειται για μια απλή νομοθετική πράξη. Είναι μια κορυφαία κοινοβουλευτική διαδικασία. Έχει σχεδιαστεί να είναι δύσκολη, αργή και να απαιτεί ευρύτερες συναινέσεις.

Τι είναι η Αναθεώρηση;

Στην ουσία, είναι η τροποποίηση συγκεκριμένων άρθρων του Συντάγματος. Προσοχή όμως: δεν αλλάζουν όλα. Υπάρχουν τα λεγόμενα «σκληρά» ή «ανεπίδεκτα αναθεώρησης» άρθρα. Για παράδειγμα, αυτά που καθορίζουν τη μορφή του πολιτεύματος ως Προεδρευόμενη Κοινοβουλευτική Δημοκρατία. Ή η προστασία της αξίας του ανθρώπου. Αυτά δεν αγγίζονται ποτέ.

Τα δύο στάδια της διαδικασίας

Η διαδικασία της Αναθεώρησης στην Ελλάδα είναι «διαδοχική». Χρειάζονται δύο διαφορετικές Βουλές – η τωρινή και η επόμενη, που θα προκύψει μετά από εθνικές εκλογές.

• Στάδιο 1ο: Τουλάχιστον 50 βουλευτές καταθέτουν μια πρόταση. Η Βουλή συζητά και αποφασίζει ποιες διατάξεις πρέπει να αλλάξουν. Για να προχωρήσουμε, χρειάζονται δύο ψηφοφορίες με απόσταση ενός μήνα.
• Στάδιο 2ο: Μετά τις εκλογές, η νέα Βουλή –η λεγόμενη Αναθεωρητική– παίρνει τη σκυτάλη. Οι νέοι βουλευτές αποφασίζουν το τελικό περιεχόμενο των άρθρων που είχαν προκριθεί.

Το παιχνίδι των αριθμών – 151 vs 180

Εδώ κρύβεται η στρατηγική. Ο νομοθέτης θέλει τη συνεργασία των κομμάτων.
Αν η πρώτη Βουλή εγκρίνει μια αλλαγή με 180 ψήφους, τότε η επόμενη Βουλή χρειάζεται μόνο την απόλυτη πλειοψηφία, δηλαδή 151.

Αν όμως η πρώτη Βουλή εγκρίνει κάτι με την οριακή πλειοψηφία 151, τότε η επόμενη Βουλή «τιμωρεί» τη βιασύνη. Απαιτεί 180 ψήφους για να οριστικοποιηθεί η αλλαγή.

Τι εξετάζεται να αλλάξει τώρα;

Πάμε τώρα στην ουσία της τρέχουσας επικαιρότητας. Τι περιλαμβάνει αυτό το πακέτο αλλαγών που φέρνει η κυβέρνηση; Ας δούμε τα βασικά μέτωπα που αναμένεται να βάλουν φωτιά στο πολιτικό σκηνικό:

• Άρθρο 16 – Τριτοβάθμια Εκπαίδευση
• Πρώτο και πιο προβεβλημένο, το άρθρο 16. Στόχος είναι η άρση του κρατικού μονοπωλίου στην ανώτατη εκπαίδευση. Η αλλαγή αυτή θα επιτρέπει πλέον την ίδρυση και λειτουργία μη κρατικών, μη κερδοσκοπικών πανεπιστημίων στην Ελλάδα.
• Άρθρο 86 – Ευθύνη Υπουργών
  Δεύτερο, το πολυσυζητημένο άρθρο 86 για την ποινική ευθύνη των υπουργών. Η πρόταση στοχεύει στην αναβάθμιση του ρόλου της Δικαιοσύνης, αναθέτοντας το προκαταρκτικό στάδιο της έρευνας και της συλλογής στοιχείων αποκλειστικά σε ανώτατους δικαστές αντί για βουλευτές. Στόχος είναι να σταματήσει η Βουλή να λειτουργεί ως πολιτική «ασπίδα» στο στάδιο της έρευνας, αν και η τελική απόφαση για την παραπομπή θα παραμείνει στην Ολομέλεια.
• Ταχύτητα στη Δικαιοσύνη
  Τρίτο μεγάλο μέτωπο, η Δικαιοσύνη. Εξετάζονται αλλαγές στον τρόπο επιλογής της ηγεσίας των ανώτατων δικαστηρίων, αλλά και νέοι κανόνες για να μπει ένα τέλος στις τεράστιες καθυστερήσεις στην έκδοση αποφάσεων.
• Νέα Δικαιώματα & Κοινωνική Μέριμνα
  Τέλος, το πακέτο περιλαμβάνει ρυθμίσεις για την προσιτή στέγη, τη λειτουργία των πολιτικών κομμάτων, αλλά και προβλέψεις για τις νέες τεχνολογικές προκλήσεις, όπως η Τεχνητή Νοημοσύνη.

Ιστορική Αναδρομή

Για να έχουμε μια πλήρη εικόνα, από το 1974 μέχρι σήμερα, το Σύνταγμα της Μεταπολίτευσης έχει αναθεωρηθεί τέσσερις φορές:

Πρώτη φορά το 1986: Οπότε και περιορίστηκαν οι αρμοδιότητες του Προέδρου της Δημοκρατίας.

Το 2001, η πιο εκτεταμένη αναθεώρηση μέχρι τώρα, εισήγαγε τις ανεξάρτητες αρχές και νέα κοινωνικά δικαιώματα.

Το 2008, με μικρότερης κλίμακας παρεμβάσεις, που αφορούσαν κυρίως το επαγγελματικό ασυμβίβαστο των βουλευτών.

Και το 2019, οπότε και αποσυνδέθηκε η εκλογή του Προέδρου της Δημοκρατίας από τη διάλυση της Βουλής.

Ο στόχος

Η συνταγματική αναθεώρηση δεν είναι μια στεγνή, τεχνοκρατική άσκηση. Είναι η στιγμή που το πολιτικό σύστημα κοιτάζει το μέλλον, επιχειρώντας να εκσυγχρονίσει τους θεσμούς για τις επόμενες δεκαετίες.

Το πολιτικό θερμόμετρο και αυτή τη φορά αναμένεται να ανέβει κατακόρυφα, καθώς για τις μεγάλες αλλαγές απαιτούνται συναινέσεις που θα δοκιμάσουν τις αντοχές της κυβέρνησης και της αντιπολίτευσης.

Όμως αυτή είναι μια απαραίτητη διαδικασία. Γιατί, σε τελική ανάλυση, ένα Σύνταγμα που αρνείται να προσαρμοστεί στην πραγματικότητα, κινδυνεύει να μείνει γράμμα κενό.