Στόουνχεντζ: Νέα μελέτη φωτίζει την προέλευση των μεταναστών που άλλαξαν τον πληθυσμό της Βρετανίας

Μια νέα γενετική έρευνα επαναπροσδιορίζει την εικόνα για τους πληθυσμούς της κουλτούρας Bell Beaker, οι οποίοι έφτασαν στη Μεγάλη Βρετανία κατά την Εποχή του Χαλκού, μεταβάλλοντας ριζικά τη δημογραφική σύνθεση της περιοχής. Τα ευρήματα της μελέτης, που δημοσιεύθηκαν στο Nature, αμφισβητούν προηγούμενες υποθέσεις περί ενιαίας προέλευσης από την Ιβηρική Χερσόνησο.

Ήδη από παλαιότερες αναλύσεις αρχαίου DNA είχε διαπιστωθεί ότι γύρω στο 2400 π.Χ. η Βρετανία γνώρισε μια εντυπωσιακή δημογραφική ανατροπή, συνδεδεμένη με την άφιξη πληθυσμών Bell Beaker — ονομασία που προέρχεται από τον χαρακτηριστικό τύπο κεραμικής τους. Μέσα σε σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα, οι νεοαφιχθέντες σχεδόν εκτόπισαν τους τοπικούς νεολιθικούς αγροτικούς πληθυσμούς, στους οποίους αποδίδεται η κατασκευή μνημείων όπως το Στόουνχεντζ.

Η νέα μελέτη προσφέρει μια πιο σύνθετη αφήγηση. Οι ερευνητές ανέλυσαν γενετικό υλικό από 112 αρχαία άτομα που έζησαν μεταξύ 8500 π.Χ. και 1700 π.Χ. σε περιοχές που αντιστοιχούν στις σημερινές Κάτω Χώρες, Βέλγιο και δυτική Γερμανία. Τα δεδομένα αποκάλυψαν ότι οι πληθυσμοί Bell Beaker δεν προήλθαν από έναν μόνο γεωγραφικό πυρήνα, αλλά διαμορφώθηκαν μέσω διαδοχικών αναμείξεων.

Σύμφωνα με την ανάλυση, ένας τοπικός πληθυσμός με έντονη γενετική συνιστώσα κυνηγών-τροφοσυλλεκτών, εγκατεστημένος στην περιοχή Ρήνου–Μόζα, αναμείχθηκε με νεοεισερχόμενες ομάδες που έφεραν γενετικά χαρακτηριστικά συνδεδεμένα με πληθυσμούς της ευρασιατικής στέπας. Η κρίσιμη αυτή ανάμειξη φαίνεται να έλαβε χώρα γύρω στο 2500 π.Χ., δημιουργώντας τις πληθυσμιακές ομάδες που αργότερα εξαπλώθηκαν στη βορειοδυτική Ευρώπη.

Τα αποτελέσματα διαφοροποιούνται αισθητά από παλαιότερες θεωρίες, οι οποίες υποστήριζαν ότι οι Bell Beaker είχαν κυρίως ιβηρική καταγωγή. Αντί για μια γραμμική εξάπλωση από τη νοτιοδυτική Ευρώπη, η μελέτη υποδεικνύει ένα πολύπλοκο δίκτυο πληθυσμιακών αλληλεπιδράσεων.

Η επίδραση αυτών των μετακινήσεων στη Βρετανία υπήρξε καθοριστική. Οι ερευνητές εκτιμούν ότι η γενετική συνιστώσα των νεολιθικών αγροτών αντικαταστάθηκε σε ποσοστά που προσεγγίζουν το 90–100%. Πρόκειται για μια από τις πλέον εντυπωσιακές περιπτώσεις πληθυσμιακής αντικατάστασης στην ευρωπαϊκή προϊστορία.

Αν και τα ακριβή αίτια αυτής της δραματικής μεταβολής παραμένουν αντικείμενο επιστημονικής συζήτησης, ορισμένοι ειδικοί υποθέτουν ότι επιδημικοί παράγοντες, όπως ασθένειες τύπου πανώλης, ενδέχεται να συνέβαλαν στην κατάρρευση των τοπικών πληθυσμών, καθιστώντας τη μετάβαση ταχύτερη και εκτενέστερη.

Παρά τη δημογραφική ανατροπή, τα μνημεία της Νεολιθικής περιόδου δεν εγκαταλείφθηκαν. Αντίθετα, οι νέοι πληθυσμοί φαίνεται να επαναχρησιμοποίησαν χώρους όπως το Στόουνχεντζ και το Άβεμπουρι, ενσωματώνοντάς τα σε νέα πολιτισμικά και τελετουργικά πλαίσια.

Οι Bell Beaker συνδέονται επίσης με την εισαγωγή τεχνολογικών καινοτομιών, μεταξύ των οποίων η μεταλλουργία και η τοξοβολία, καθώς και με την ευρεία διάδοση της χαρακτηριστικής κεραμικής τους.

Όπως σημειώνει η γενετίστρια Μαρία Πάλα, συν-συγγραφέας της μελέτης, οι έρευνες αρχαίου DNA συνεχίζουν να αποκαλύπτουν απρόσμενες πτυχές του παρελθόντος. «Κάθε νέα ανάλυση προσθέτει ένα ακόμη κομμάτι σε ένα παζλ που παραμένει δυναμικό και συχνά ανατρεπτικό», επισημαίνει.

Η μελέτη ενισχύει την αντίληψη ότι η προϊστορική Ευρώπη δεν χαρακτηριζόταν από σταθερούς, απομονωμένους πληθυσμούς, αλλά από διαρκείς μετακινήσεις, επαφές και αναμείξεις — διεργασίες που διαμόρφωσαν τον γενετικό και πολιτισμικό χάρτη της ηπείρου.