«Συζήτηση» τεσσάρων αιώνων:Φως σε ελληνικές παροιμίες από τους ερευνητές που τις εντόπισαν απρόσμενα

H έρευνά τους ρίχνει «φως» στην ιστορία της ελληνικής γλώσσας και στη ζωντανή προφορική παράδοση που επιβιώνει μέχρι σήμερα.

«Όταν ένας σύγχρονος Έλληνας χρησιμοποιεί μια παροιμία που βρίσκουμε στη συλλογή του Ερμόδωρου, συμμετέχει – συχνά χωρίς να το αντιλαμβάνεται – σε μια συζήτηση που εκτείνεται τουλάχιστον τέσσερις αιώνες πίσω» σχολιάζει ο ερευνητής Han Lamers.

Η σημαντική ανακάλυψη των Han Lamers από το Πανεπιστήμιο του Όσλο και το Νορβηγικό Ινστιτούτο στη Ρώμη και Toon Van Hal από το Πανεπιστήμιο του Όσλο και το Καθολικό Πανεπιστήμιο της Λέουβεν δημοσιεύτηκε στο διεθνές περιοδικό Byzantine and Modern Greek Studies (Cambridge University Press).

Με τη σειρά του, ο ερευνητής Toon Van Hal αναφέρει: «Ενενήντα από αυτές τις παροιμίες ήταν εντελώς άγνωστες στη σύγχρονη έρευνα για τον Ερμόδωρο, παρότι τουλάχιστον μερικές από αυτές χρησιμοποιούνται από Έλληνες εδώ και αιώνες».

Όπως εξηγεί ο Han Lamers, οι παροιμίες αυτές αποτελούν «μια σπάνια ματιά στην καθημερινή εμπειρία και τη λαϊκή σοφία των ελληνόφωνων κοινοτήτων υπό οθωμανική κυριαρχία», ενώ αποκαλύπτουν πως «η γλώσσα των αγορών, των σπιτιών και των κηρυγμάτων» καταγράφηκε από έναν Έλληνα ιησουίτη ιερέα που ταξίδευε στο Αιγαίο τον 17ο αιώνα.

Η ανακάλυψη

Οι παροιμίες που έφεραν στο φως Han Lamers και Toon Van Hal αποδίδονται στον Ερμόδωρο Ρήγιο (1579–1655), έναν Έλληνα λόγιο, Ιησουίτη ιεραπόστολο και δάσκαλο, που έζησε και κατέγραψε την ελληνική λαϊκή παράδοση κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας.

Ο Han Lamers εξηγεί:

«Αυτό που βρήκαμε είναι στην πραγματικότητα μια μικρή μόνο ματιά στο πώς μιλούσαν πραγματικά οι Έλληνες στις αρχές του 17ου αιώνα. Ο Ερμόδωρος Ρήγιος ήταν ένας Έλληνας ιησουίτης ιερέας που δραστηριοποιούνταν κυρίως στη Χίο και ταξίδευε στα νησιά του Αιγαίου. Καθώς μετακινούνταν ανάμεσα σε αυτές τις κοινότητες, κατέγραφε τις παροιμίες που χρησιμοποιούσαν οι άνθρωποι γύρω του στην καθημερινή τους ζωή».

Οι παροιμίες αυτές παρέχουν ένα σπάνιο παράθυρο στην καθημερινή εμπειρία και τη λαϊκή σοφία των ελληνόφωνων κοινοτήτων υπό οθωμανική κυριαρχία.

«Αυτές οι ρήσεις δεν είναι υψηλή λογοτεχνία· είναι η γλώσσα των αγορών, των σπιτιών και των κηρυγμάτων», προσθέτει ο Lamers. «Σχολιάζουν την εργασία, την ηθική, τη θρησκεία, την οικογενειακή ζωή και τις κοινωνικές εντάσεις. Μία από αυτές, για παράδειγμα, λέει: “Χύθηκε το λάδι μας, μα έπεσε μέσα στο τσουκάλι μας” — μια εξαιρετικά ζωντανή εικόνα μιας ατυχίας που τελικά καταλήγει σε κάτι καλό».

Η ζωντάνια της ελληνικής παροιμιακής παράδοσης

Η ανακάλυψη δείχνει πόσο ζωντανή ήταν η παράδοση των παροιμιών και πόσο παραμένει μέχρι σήμερα.

«Υπενθυμίζει ότι το όριο ανάμεσα στην “καθημερινή γλώσσα” και την “λόγια κουλτούρα” ήταν διαπερατό: ένας ιησουίτης με εκπαίδευση στη Ρώμη ενδιαφέρθηκε αρκετά για την τοπική γλώσσα ώστε να την καταγράψει συστηματικά», λέει ο Lamers.

Η συνέχεια αυτών των παροιμιών είναι αξιοσημείωτη:

«Το εντυπωσιακό είναι πόσο οικείο ακούγεται μεγάλο μέρος αυτού του υλικού του 17ου αιώνα στους σημερινούς Έλληνες. Παρότι η ορθογραφία έχει αλλάξει και ορισμένες μορφές διαφέρουν λίγο, πολλές εκφράσεις είναι αναγνωρίσιμες. Σε αιώνες με πολιτικές αναταραχές και μετακινήσεις πληθυσμών, αυτές οι σύντομες ρήσεις μεταδίδονταν με τον πιο ανθεκτικό τρόπο: προφορικά, μέσα στις οικογένειες και τις κοινότητες. Τα παιδιά δεν τις μάθαιναν από βιβλία· τις άκουγαν στο τραπέζι, στην εκκλησία, στη δουλειά και στον δρόμο».

«Συμπυκνώνουν την εμπειρία σε μια φράση που είναι εύκολο να θυμάσαι και να επαναλαμβάνεις. Όταν ένας σύγχρονος Έλληνας χρησιμοποιεί μια παροιμία που βρίσκουμε στη συλλογή του Ερμόδωρου, συμμετέχει — συχνά χωρίς να το αντιλαμβάνεται — σε μια συζήτηση που εκτείνεται τουλάχιστον τέσσερις αιώνες πίσω», επισημαίνει ο Lamers.

Η πνευματική ανταλλαγή με τη Δυτική Ευρώπη

Η έρευνα εντόπισε και ένα δίκτυο λογίων στη Γαλλία που ενδιαφέρθηκαν για τις ελληνικές παροιμίες, αναδεικνύοντας τη σημασία της διακρατικής συνεργασίας.

Ο Lamers λέει:

«Αυτό το δίκτυο ήταν καθοριστικής σημασίας. Γνωρίζουμε πλέον ότι η κύρια πρόσβαση στη συλλογή του Ερμόδωρου οφείλεται σε έναν Γάλλο ιησουίτη, τον Adrien Parvilliers, ο οποίος πέρασε μια δεκαετία στην Ανατολή, έμαθε άριστα ελληνικά και άλλες γλώσσες και επέστρεψε στη Γαλλία. Αντέγραψε τις παροιμίες και έστειλε επιλογές τους σε εξέχοντες λογίους όπως ο Charles du Cange στο Παρίσι, ο Jacques Moisant de Brieux στην Καέν και ο Pierre-Daniel Huet».

Ένα σημαντικό αντίγραφο κατέληξε στον Louis Gaudefroy, γιατρό στην Ορλεάνη, ο οποίος κατέγραψε 120 παροιμίες, πρόσθεσε λατινικές και γαλλικές μεταφράσεις και σύντομα ηθικά σχόλια.

«Η ιστορία αυτή δείχνει ότι η διατήρηση της ελληνικής γλωσσικής κληρονομιάς βασίστηκε σε συνεργασία πέρα από θρησκευτικά και γεωγραφικά όρια», επισημαίνει ο Lamers.

Η ανακάλυψη του χειρογράφου

Ο Toon Van Hal περιγράφει:

«Στις βιβλιοθήκες και τα αρχεία υπάρχουν δύο βασικοί τρόποι για να αναζητήσει κανείς χειρόγραφα: είτε ψάχνεις ένα χαμένο τεκμήριο είτε εξετάζεις υλικό γύρω από ένα θέμα που σε ενδιαφέρει, ελπίζοντας να βρεις κάτι απρόσμενο. Η ανακάλυψη στην Ορλεάνη ανήκει στη δεύτερη κατηγορία».

Το χειρόγραφο περιείχε 120 παροιμίες με ελληνικό κείμενο, λατινική μετάφραση, γαλλική παράφραση και σύντομο ηθικό σχόλιο. Ο Van Hal εξηγεί: «Ενενήντα από αυτές τις παροιμίες ήταν εντελώς άγνωστες στη σύγχρονη έρευνα για τον Ερμόδωρο, παρόλο που ορισμένες χρησιμοποιούνται από Έλληνες εδώ και αιώνες».

«Ίσως το πιο εντυπωσιακό ήταν πόσα πράγματα κρύβονταν μπροστά στα μάτια μας. Ένας βιογράφος του Gaudefroy τον 19ο αιώνα είχε αναφέρει σύντομα αυτό το “περίεργο απόσπασμα ελληνικής λογοτεχνίας”, χωρίς όμως να αναγνωρίσει τη σημασία του ούτε να κατονομάσει τον Ερμόδωρο», προσθέτει.

Η σημασία της ιστορίας μετάδοσης

Η ανασύνθεση της ιστορίας μετάδοσης των παροιμιών έχει τεχνική και ιστορική αξία. Ο Van Hal σημειώνει:

«Τεχνικά, μας δείχνει από πού προέρχεται το κείμενο και μας βοηθά να αποκαταστήσουμε την πιο αξιόπιστη μορφή του. Ιστορικά, αποκαλύπτει ποιοι ασχολήθηκαν με τις ρήσεις, πότε, πού και γιατί».

«Η ιστορία της μετάδοσης αποτελεί ένα πραγματικό χρυσωρυχείο πληροφοριών. Μπορούμε να ακολουθήσουμε την αλυσίδα από τον συλλέκτη στο Αιγαίο, στον ιησουίτη στην Ανατολή, στη Γαλλία και στα χέρια λογίων στο Παρίσι, την Καέν και την Ορλεάνη».

«Κάθε κρίκος δείχνει ποιοι ενδιαφέρθηκαν και για ποιον λόγο — είτε για λεξικογραφικούς σκοπούς, είτε ως ηθικά παραδείγματα, είτε για μελέτες της “ανατολικής” γνώσης. Η ιστορία της μετάδοσης αποκαλύπτει πώς η καθημερινή ελληνική ομιλία επιλέχθηκε, μετασχηματίστηκε και χρησιμοποιήθηκε σε διαφορετικά πνευματικά και κοινωνικά περιβάλλοντα».

Γλωσσολογική αξία των παροιμιών

Ο Van Hal τονίζει: «Η συλλογή είναι ανεκτίμητη γιατί καταγράφει την ελληνική “από τα κάτω”: την καθημερινή, λαϊκή γλώσσα όπως χρησιμοποιούνταν στις αρχές του 17ου αιώνα».

«Οι παροιμίες είναι γραμμένες σε “λαϊκή ελληνική” και διατηρούν μη κλασικές ορθογραφίες και μορφές. Βλέπουμε χαρακτηριστικά που παραπέμπουν στη μεσαιωνική και πρώιμη νεότερη εξέλιξη της ελληνικής: μεταβλητές καταλήξεις, μορφές ανάμεσα στην παλαιότερη και τη νεότερη χρήση και λεξιλόγιο που αντανακλά το περιβάλλον του Ερμόδωρου».

Επιπλέον, εντοπίζονται ίχνη επαφής με άλλες γλώσσες: «Η παρουσία λατινισμών και ιταλικών επιρροών συνδέεται με το καθολικό — και συχνά ιταλοκεντρικό — περιβάλλον της Χίου και άλλων νησιών υπό γενοβέζικη και αργότερα οθωμανική κυριαρχία».

Η ανακάλυψη του χειρογράφου φωτίζει πώς η καθημερινή ελληνική ομιλία πέρασε μέσα από διαφορετικά πνευματικά και κοινωνικά περιβάλλοντα, φτάνοντας μέχρι τις μέρες μας ως ζωντανή πολιτισμική κληρονομιά.

Οι δύο ερευνητές στρέφουν τώρα το ενδιαφέρον τους στα επόμενη βήματα της μελέτης τους.

«Τώρα προσβλέπουμε στην έρευνα που έχουμε μπροστά μας, η οποία ελπίζουμε ότι θα φωτίσει ακόμη περισσότερο τη συλλογή, τον άνθρωπο που τη συνέλεξε, τους κύκλους στους οποίους κυκλοφορούσαν αυτές οι παροιμίες και το τι μπορούν να μας αποκαλύψουν για τον τρόπο με τον οποίο η καθημερινή σοφία ταξίδευε στην Ελλάδα και την Ευρώπη της πρώιμης νεότερης εποχής» καταλήγουν λέγοντας.