Γιατί μια ώρα έχει 60 λεπτά: Η απόφαση 5.000 ετών που καθορίζει ακόμη τον χρόνο

Για τους περισσότερους ανθρώπους, ο χρόνος μοιάζει με κάτι απόλυτο: μια μέρα έχει 24 ώρες, κάθε ώρα 60 λεπτά και κάθε λεπτό 60 δευτερόλεπτα. Στην πραγματικότητα όμως αυτό το σύστημα είναι αποτέλεσμα μιας σειράς ιστορικών αποφάσεων που ξεκινούν πριν από περίπου 5.000 χρόνια.

Η πρώτη μεγάλη προσπάθεια να αλλάξει αυτή η δομή έγινε το 1793, κατά τη διάρκεια της French Revolution. Η νέα Γαλλική Δημοκρατία επιχείρησε να εισαγάγει ένα δεκαδικό σύστημα χρόνου: η ημέρα θα χωριζόταν σε 10 ώρες, κάθε ώρα σε 100 λεπτά και κάθε λεπτό σε 100 δευτερόλεπτα.

Το εγχείρημα, όμως, αποδείχθηκε εξαιρετικά δύσκολο. Τα υπάρχοντα ρολόγια έπρεπε να μετατραπούν, η καθημερινότητα των πολιτών μπερδεύτηκε και η Γαλλία απομονώθηκε από τις υπόλοιπες χώρες που συνέχιζαν να χρησιμοποιούν το παλιό σύστημα. Τελικά, το δεκαδικό ωράριο εγκαταλείφθηκε μέσα σε λίγο περισσότερο από έναν χρόνο.

Οι Σουμέριοι και το σύστημα του 60

Για να κατανοήσει κανείς γιατί μια ώρα έχει 60 λεπτά, πρέπει να γυρίσει πολύ πίσω στον χρόνο, στην αρχαία Μεσοποταμία και στον πολιτισμό των Sumerians.

Οι Σουμέριοι, που έζησαν περίπου από το 5300 έως το 2000 π.Χ., δημιούργησαν έναν από τους πρώτους γνωστούς πολιτισμούς με πόλεις. Ανάμεσα στις πολλές καινοτομίες τους ήταν και η ανάπτυξη ενός αριθμητικού συστήματος βασισμένου στο 60, το λεγόμενο εξηκονταδικό σύστημα.

Οι πρώτες μαρτυρίες γι’ αυτό προέρχονται από πήλινες πινακίδες γραμμένες με σφηνοειδή γραφή, οι οποίες χρησιμοποιούνταν για τη διαχείριση εμπορικών συναλλαγών, γεωργικών αποθεμάτων και φόρων.

Δεν είναι απολύτως σαφές γιατί επέλεξαν το 60 ως βάση. Μία θεωρία υποστηρίζει ότι προέρχεται από έναν πρακτικό τρόπο μέτρησης με τα δάχτυλα: μετρώντας τις αρθρώσεις των δαχτύλων του ενός χεριού μπορεί κανείς να φτάσει μέχρι το 12 και στη συνέχεια να χρησιμοποιήσει τα δάχτυλα του άλλου χεριού για να μετρήσει πόσες φορές ολοκληρώθηκε ο κύκλος – φτάνοντας τελικά στο 60.

Το 60, πάντως, έχει ένα σημαντικό πλεονέκτημα: διαιρείται εύκολα με πολλούς αριθμούς, όπως 2, 3, 4, 5, 6, 10, 12, 15 και 30, κάτι που το καθιστούσε ιδιαίτερα πρακτικό για υπολογισμούς.

Από την αστρονομία στον χρόνο

Το εξηκονταδικό σύστημα πέρασε αργότερα στον πολιτισμό των Babylonians, οι οποίοι το χρησιμοποίησαν κυρίως για αστρονομικούς υπολογισμούς.

Οι Βαβυλώνιοι δημιούργησαν ένα ημερολόγιο βασισμένο στην κίνηση του Ήλιου και χώρισαν τον κύκλο του έτους σε περίπου 360 ημέρες — έναν αριθμό που λειτουργούσε πολύ καλά σε ένα σύστημα βασισμένο στο 60.

Παράλληλα, οι αρχαίοι Ancient Egyptians ήταν οι πρώτοι που χώρισαν τη μέρα σε ώρες. Αρχικά διαίρεσαν τη νύχτα σε 12 μέρη, βασισμένοι στην παρατήρηση των άστρων, και αργότερα το ίδιο έκαναν και με την ημέρα, δημιουργώντας το γνωστό σύστημα των 24 ωρών.

Οι πρώτες συσκευές μέτρησης του χρόνου, όπως τα ηλιακά ρολόγια και τα υδραυλικά ρολόγια, εμφανίστηκαν στην Αίγυπτο γύρω στο 1500 π.Χ.

Πώς γεννήθηκαν τα λεπτά και τα δευτερόλεπτα

Η έννοια των λεπτών και των δευτερολέπτων προέκυψε αργότερα από αστρονομικές ανάγκες. Οι Βαβυλώνιοι χώριζαν μεγάλες χρονικές μονάδες σε μικρότερα τμήματα για να μετρήσουν την κίνηση των πλανητών και των άστρων.

Αυτή η μέθοδος πέρασε στους αρχαίους Έλληνες αστρονόμους και, μέσα από τον ελληνιστικό κόσμο, μεταδόθηκε στους επόμενους αιώνες.

Παρά το γεγονός ότι τα λεπτά και τα δευτερόλεπτα υπήρχαν ως έννοιες, στην καθημερινότητα δεν χρησιμοποιούνταν για μεγάλο χρονικό διάστημα. Τα ρολόγια της μεσαιωνικής Ευρώπης μπορούσαν να μετρήσουν τον χρόνο μόνο κατά προσέγγιση.

Από τα μηχανικά ρολόγια στα ατομικά

Η πραγματική ακρίβεια στην καταγραφή του χρόνου εμφανίστηκε πολύ αργότερα.

Τον 12ο αιώνα κατασκευάστηκαν τα πρώτα μηχανικά ρολόγια. Τον 18ο αιώνα η τεχνολογία επέτρεψε την ακριβή μέτρηση λεπτών και δευτερολέπτων. Τον 20ό αιώνα εμφανίστηκαν τα ρολόγια χαλαζία και αργότερα τα ατομικά ρολόγια.

Σήμερα τα Atomic clock αποτελούν το πιο ακριβές σύστημα μέτρησης του χρόνου. Βασίζονται στις ιδιότητες των ατόμων και είναι τόσο ακριβή ώστε μπορεί να χάσουν λιγότερο από ένα δευτερόλεπτο σε δισεκατομμύρια χρόνια.

Ένα αρχαίο σύστημα που δεν αλλάζει

Παρά τις τεχνολογικές εξελίξεις, η βασική δομή του χρόνου παραμένει ίδια εδώ και χιλιάδες χρόνια. Οι ώρες, τα λεπτά και τα δευτερόλεπτα αποτελούν μια κληρονομιά από τους αρχαίους πολιτισμούς της Μεσοποταμίας.

Η αποτυχημένη προσπάθεια της Γαλλικής Επανάστασης να εισαγάγει δεκαδικό χρόνο δείχνει πόσο βαθιά έχει ριζώσει το σύστημα αυτό στην ανθρώπινη καθημερινότητα.

Έτσι, μια απόφαση που πιθανότατα πάρθηκε πριν από 5.000 χρόνια συνεχίζει ακόμη και σήμερα να καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο μετράμε τον χρόνο.