Η διαχρονική δύναμη της αρχαίας Αθήνας και της Ρώμης μέσα από ένα νέο βιβλίο

Η Μέρι Μπερντ, η διεθνώς αναγνωρισμένη Βρετανίδα κλασικίστρια, επιστρέφει με νέο βιβλίο και υπενθυμίζει γιατί η Αθήνα και η Ρώμη εξακολουθούν να μιλούν με εντυπωσιακή σαφήνεια στο σήμερα. Στο Talking Classics («Μιλώντας για τους Κλασικούς»), η κορυφαία ακαδημαϊκός απορρίπτει την παλαιά αντίληψη που συνέδεε τη μελέτη των κλασικών γραμμάτων με κοινωνικό κύρος και ελιτισμό, επιμένοντας ότι ο αρχαίος κόσμος παραμένει ουσιαστικά ζωντανός.

Όπως σημειώνει η ίδια, δεν μελετά τους κλασικούς επειδή τους «αγαπά», αλλά επειδή εξακολουθούν να προσφέρουν απόλαυση, να προκαλούν έκπληξη, να αποσταθεροποιούν βεβαιότητες και κυρίως να μας ανοίγουν τα μάτια. Πρόκειται για μια θεώρηση που αντιμετωπίζει το παρελθόν όχι ως μουσειακό απολίθωμα, αλλά ως εργαλείο κατανόησης του παρόντος.

Η Μπερντ περιγράφει το πρώτο της δέος μπροστά στην αρχαιότητα ως παιδί, όταν επισκέφθηκε το Βρετανικό Μουσείο με τη μητέρα της. Το ονομάζει «το σοκ του παλιού» και εξηγεί πως πρέπει να κοιτάμε την ιστορία στερεοσκοπικά: ταυτόχρονα ως κάτι μακρινό και ως κάτι εκπληκτικά σύγχρονο.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί μια ταβέρνα στην Πομπηία, όπου οι τοιχογραφίες παρουσιάζουν καθημερινές σκηνές ζωής που θυμίζουν έντονα μια σημερινή παμπ. Πίσω όμως από αυτή την οικειότητα κρύβεται ένας κόσμος ριζικά διαφορετικός. Οι άνθρωποι της εποχής δεν διέθεταν καθρέφτες ή φωτογραφίες και συχνά δεν γνώριζαν καν πώς ακριβώς έμοιαζαν, ούτε μπορούσαν εύκολα να αποδείξουν ποιοι ήταν.

Η συγγραφέας αποδομεί και σύγχρονους μύθους γύρω από την αρχαιότητα. Τα ελληνικά αγάλματα, υπενθυμίζει, δεν ήταν λευκά όπως τα βλέπουμε σήμερα, αλλά έντονα χρωματισμένα. Παράλληλα, το γυμνό γυναικείο σώμα εμφανίστηκε στην τέχνη πολύ αργότερα από το ανδρικό, γεγονός που δείχνει πώς ακόμη και οι αισθητικές αντιλήψεις διαμορφώνονταν ιστορικά.

Στο πολιτικό επίπεδο, η Μπερντ εξετάζει τη διαχρονική χρήση και κατάχρηση της αρχαιότητας. Η αυτοκρατορική Ρώμη υπήρξε δικτατορία, ενώ το ρωμαϊκό σύμβολο των fasces αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για τον φασισμό του Μπενίτο Μουσολίνι. Από την άλλη, η αθηναϊκή δημοκρατία απείχε σημαντικά από τη σημερινή έννοια της ισότητας, αφού απέκλειε γυναίκες και δούλους από τη συμμετοχή.

Κι όμως, τόσο η Αθήνα όσο και η Ρώμη εξακολουθούν να θέτουν κρίσιμα ερωτήματα: Πώς κυβερνιούνται οι κοινωνίες; Πώς καταρρέουν οι δημοκρατίες; Τι είναι ελευθερία; Πώς διαμορφώνεται η γνώση; Πώς αλλάζουν οι αξίες;

Η Μπερντ συνδέει μάλιστα τη συζήτηση με τη σημερινή εποχή της τεχνητής νοημοσύνης. Σε μια περίοδο όπου πολλοί θεωρούν πως μόνο οι «πρακτικές» δεξιότητες έχουν αξία, υπενθυμίζει ότι το τι είναι χρήσιμο και αναγκαίο αλλάζει ταχύτατα. Γι’ αυτό και η ανθρωπιστική παιδεία, η ιστορική σκέψη και η κατανόηση των κοινωνιών ίσως αποδειχθούν πιο αναγκαίες από ποτέ.

Η Αθήνα και η Ρώμη, τελικά, δεν ανήκουν μόνο στο παρελθόν. Παραμένουν δύο καθρέφτες μέσα στους οποίους ο σύγχρονος κόσμος συνεχίζει να βλέπει τον εαυτό του.