Το αρχαιότερο γυναικείο νεκροταφείο στον κόσμο και η θεωρία για έναν προϊστορικό φεμινισμό

Μια πρωτοποριακή αρχαιολογική και ανθρωπολογική ανακάλυψη στη Νότια Αφρική ανατρέπει καθιερωμένες αντιλήψεις για τις απαρχές της ανθρώπινης κοινωνικής οργάνωσης. Επιστήμονες που μελετούν τα απολιθώματα του εξαφανισμένου ανθρώπινου είδους Homo naledi ανακοίνωσαν ότι εντόπισαν το αρχαιότερο γνωστό γυναικείο νεκροταφείο στην ιστορία της ανθρωπότητας, ηλικίας περίπου 300.000 ετών.

Η έρευνα αφορά το σπήλαιο Rising Star, κοντά στο Γιοχάνεσμπουργκ, όπου εδώ και χρόνια πραγματοποιούνται ανασκαφές υπό την καθοδήγηση του παλαιοανθρωπολόγου Λι Μπέργκερ, επικεφαλής του προγράμματος της National Geographic Society.

Τα νέα δεδομένα προέκυψαν από εξειδικευμένες αναλύσεις πρωτεϊνών στα δόντια των σκελετών που βρέθηκαν στο σπήλαιο. Σύμφωνα με τους ερευνητές, όλα σχεδόν τα άτομα που έχουν ταυτοποιηθεί μέχρι σήμερα φαίνεται να ήταν γυναίκες ή κορίτσια διαφορετικών ηλικιών, από βρέφη έως ενήλικες.

Ένα νεκροταφείο μόνο για γυναίκες

Η ανακάλυψη θεωρείται μοναδική σε παγκόσμιο επίπεδο. Μέχρι σήμερα δεν είχε εντοπιστεί προϊστορικός χώρος ταφής αποκλειστικά γυναικών, ενώ ακόμη και σε πολύ μεταγενέστερες ιστορικές περιόδους τέτοιες πρακτικές ήταν εξαιρετικά σπάνιες.

Το γεγονός ότι δεν έχουν βρεθεί ανδρικά λείψανα στο συγκεκριμένο σπήλαιο οδηγεί τους επιστήμονες στην υπόθεση ότι οι άνδρες και οι γυναίκες του Homo naledi ακολουθούσαν διαφορετικές ταφικές παραδόσεις. Μάλιστα, ορισμένα στοιχεία υποδηλώνουν ότι ακόμη και όσοι μετέφεραν και έθαβαν τις νεκρές στο εσωτερικό του σπηλαίου ήταν πιθανότατα επίσης γυναίκες.

Αν η υπόθεση επιβεβαιωθεί, τότε πρόκειται για μία από τις αρχαιότερες ενδείξεις κοινωνικού διαχωρισμού με βάση το φύλο και για μια εξαιρετικά ανεπτυγμένη μορφή συλλογικής γυναικείας ταυτότητας.

Μια κοινωνία πιο σύνθετη απ’ όσο πιστεύαμε

Το εύρημα προκαλεί ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς ο Homo naledi δεν θεωρούνταν μέχρι πρόσφατα είδος ικανό για πολύπλοκες κοινωνικές και πολιτισμικές συμπεριφορές.

Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι τα μέλη της κοινότητας μετέφεραν τους νεκρούς βαθιά στο εσωτερικό του σπηλαίου, διασχίζοντας εξαιρετικά στενά και δύσβατα περάσματα. Η διαδικασία πιθανότατα απαιτούσε τουλάχιστον μία ώρα μετακίνησης μέσα στο σκοτάδι, με τη χρήση δαυλών ή άλλων πηγών φωτισμού.

Το γεγονός αυτό υποδηλώνει ύπαρξη τελετουργικών πρακτικών, κοινωνικής οργάνωσης και συλλογικής δράσης σε επίπεδο που μέχρι σήμερα θεωρούνταν χαρακτηριστικό αποκλειστικά του σύγχρονου ανθρώπου.

Παράλληλα, οι ερευνητές θεωρούν ότι ο Homo naledi ίσως ήταν το αρχαιότερο γνωστό ανθρώπινο είδος που έθαβε συστηματικά τους νεκρούς του.

Τέχνη, φωτιά και τελετουργίες

Οι ανασκαφές στο Rising Star έχουν αποκαλύψει και άλλα εντυπωσιακά στοιχεία. Νέα ευρήματα που αναμένεται να δημοσιευθούν σύντομα ενισχύουν την άποψη ότι οι άνθρωποι του Homo naledi δημιούργησαν γεωμετρικές χαράξεις στους τοίχους του σπηλαίου, κάτι που θα μπορούσε να αποτελεί μία από τις αρχαιότερες μορφές συμβολικής τέχνης.

Η χρήση φωτιάς στο εσωτερικό των σπηλαίων, η δημιουργία τελετουργικών χώρων και οι ενδείξεις οργανωμένων ταφών συνθέτουν μια εικόνα πολύ πιο εξελιγμένη από αυτή που απέδιδαν έως τώρα οι επιστήμονες στο συγκεκριμένο είδος.

Το μεγάλο παράδοξο των μικρών εγκεφάλων

Η σημαντικότερη ίσως διάσταση της ανακάλυψης αφορά τον ίδιο τον εγκέφαλο του Homo naledi.

Παρότι το είδος διέθετε εγκέφαλο κατά 54% έως 63% μικρότερο από εκείνον του σύγχρονου ανθρώπου και ελάχιστα μεγαλύτερο από ενός χιμπαντζή, φαίνεται ότι ανέπτυξε συμπεριφορές που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν αδύνατες χωρίς μεγάλη εγκεφαλική χωρητικότητα.

Μελέτες των κρανίων δείχνουν ότι η εσωτερική αρχιτεκτονική του εγκεφάλου παρουσίαζε χαρακτηριστικά πιο κοντά στον άνθρωπο παρά στους πιθήκους. Η διαπίστωση αυτή αναγκάζει τους ανθρωπολόγους να επανεξετάσουν μια βασική παραδοχή της εξελικτικής επιστήμης: ότι η πολιτισμική πολυπλοκότητα εξαρτάται κυρίως από το μέγεθος του εγκεφάλου.

Οι «Υπόγειες Αστροναύτισσες»

Καθοριστικό ρόλο στην εξερεύνηση του σπηλαίου διαδραμάτισε μια ομάδα έξι γυναικών επιστημόνων, γνωστή διεθνώς ως οι «Υπόγειες Αστροναύτισσες» (Underground Astronauts).

Οι ερευνήτριες επιλέχθηκαν λόγω της εμπειρίας τους στην παλαιοντολογία και τη σπηλαιολογία, αλλά και επειδή μπορούσαν να περάσουν από τα εξαιρετικά στενά περάσματα του σπηλαίου. Σε ορισμένα σημεία χρειάστηκε να συρθούν με τρόπο που θύμιζε τη χαρακτηριστική στάση πτήσης του Σούπερμαν, σε ένα πέρασμα που οι ίδιοι οι επιστήμονες ονόμασαν «Superman's Crawl».

Μια ανακάλυψη που αλλάζει την προϊστορία

Τα αποτελέσματα της έρευνας δημοσιεύθηκαν στο έγκριτο επιστημονικό περιοδικό Cell και ήδη προκαλούν έντονο διάλογο στην ανθρωπολογική κοινότητα.

«Τα αποτελέσματα αποδεικνύουν την ύπαρξη πολιτισμικής πολυπλοκότητας στον Homo naledi και μας αναγκάζουν να επανεξετάσουμε το πότε και πώς εμφανίστηκαν οι σύνθετες κοινωνικές συμπεριφορές», δήλωσε ο Λι Μπέργκερ.

Αν οι ερμηνείες των επιστημόνων επιβεβαιωθούν από μελλοντικές έρευνες, τότε το γυναικείο νεκροταφείο του Rising Star δεν θα αποτελεί απλώς ένα εντυπωσιακό αρχαιολογικό εύρημα. Θα μπορούσε να αλλάξει ριζικά την εικόνα που έχουμε για τις απαρχές του πολιτισμού, της κοινωνικής οργάνωσης και της ανθρώπινης ταυτότητας εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια πριν από την εμφάνιση του Homo sapiens.