Ο Κώστας Τουρνάς Επί Σκηνής:«Τα τραγούδια αποκτούν βάρος μόνο όταν τα κάνουν δικά τους οι άνθρωποι»

«Ναι, είχα μια κλήση να πάω στο αστυνομικό τμήμα μέσα στην επταετία της χούντας, πήγα και έτρεμα, γιατί το να είσαι μουσικός τότε το μόνο που δεν ήθελες ήταν μπλέξιμο με τέτοια πράγματα· ήταν μια απολυταρχική κατάσταση, αν έμπλεκες έμπλεκες», θυμάται ο Κώστας Τουρνάς, περιγράφοντας την πίεση της εποχής και το πώς οι POLL κινήθηκαν μέσα σε ένα ιδιαίτερα φορτισμένο πολιτικό περιβάλλον, όπου ακόμη και ένα τραγούδι μπορούσε να γίνει αφορμή για ανάκριση.

«Προσποιούμουν τον ελαφρόμυαλο, τον χαζούλη, έλεγα “το τραγούδι Έλα Ήλιε μου λέει για τα πουλιά που δεν θέλουν να είναι σε κλουβιά” και τελικά ο άνθρωπος μάλλον θεώρησε ότι έχει απέναντί του κάτι αθώο και μου είπε “εντάξει, πηγαίνετε”», συνεχίζει, περιγράφοντας πώς βγήκε χωρίς επιπτώσεις από μια διαδικασία που, όπως λέει, «εκείνη την ώρα δεν ήταν καθόλου εύκολη ούτε ευχάριστη».

Στο ίδιο πλαίσιο μιας ζωής που δεν ακολούθησε ποτέ απόλυτα σχεδιασμένες διαδρομές, ο Τουρνάς εξηγεί ότι ακόμη και οι μεγάλες αποφάσεις του δεν ήταν αποκομμένες από τις συνθήκες και τις ανάγκες της εποχής:

«Κατ’ αρχάς όταν ξεκίνησα να μαθαίνω μουσική ήταν σαν ένα χόμπι· όταν έφτασα 15–16 και άρχισα να παίζω επαγγελματικά, πάλι δεν υπήρχε μια απόφαση, η ζωή σε πήγαινε, δεν την αποφάσιζες εσύ», λέει, περιγράφοντας μια πορεία όπου η μουσική δεν εμφανίστηκε ως επιλογή αλλά ως εσωτερική έλξη που τον παρέσυρε.

Αναφερόμενος στα οικογενειακά χρόνια και στη δύσκολη πραγματικότητα της εποχής, συμπληρώνει:

«Οι γονείς μου το έβλεπαν αρχικά σαν χόμπι, κάτι σαν τα γαλλικά και το πιάνο, γιατί δεν υπήρχε τότε η αίσθηση ότι ένας μουσικός μπορεί εύκολα να ζήσει· ειδικά σε μια οικογένεια που δεν ήταν εύπορη, το ερώτημα ήταν πάντα “πώς θα ζήσεις από αυτό;”», σημειώνοντας ότι ακόμη και όταν είπε στον πατέρα του πως θέλει να γίνει μουσικός, η απάντηση ήταν ρεαλιστική και ανήσυχη για το μέλλον του.

Κλείνοντας την εικόνα της πορείας του, ο Τουρνάς τονίζει ότι τίποτα δεν είχε τότε καθαρό ορίζοντα:

«Ακόμα και όταν γράφτηκε το “Άνθρωπε Αγάπα”, δεν ήξερα τι είναι αυτό, δεν ήξερα αν είναι αρχή, αν έχει προοπτική· τα πράγματα συνέβαιναν μαζί με την επιθυμία μου και με συνθήκες που, σε εισαγωγικά, ήταν μοιραίες», λέει, περιγράφοντας μια διαδρομή όπου η μουσική και η ζωή διαμορφώνονταν ταυτόχρονα, χωρίς βεβαιότητες αλλά με συνεχή κίνηση προς τα εμπρός.

Σήμερα, μιλώντας για την τεχνητή νοημοσύνη, Ο Κώστας Τουρνάς τη βλέπει ως εργαλείο με δύο όψεις:

«θα βοηθήσει εξαιρετικά την ιατρική, μιλάω για επεμβατικότητα, μιλάω για θεραπείες, μιλάω για μυστικά που ακόμα δεν έχουν αποκαλυφθεί», αλλά ταυτόχρονα σημειώνει ότι «δεν ξέρω αν αυτό μας βοηθάει ή μας κάνει λίγο πιο νωθρούς».

Ακολουθεί ολόκληρη η συνέντευξη με τον Κώστα Τουρνά:

Μιλήστε μας λίγο για τη νέα βιογραφία σας, «Άνθρωπε Αγάπα». Είναι η βιογραφία σας από τις εκδόσεις ΟΞΥ, με τη βοήθεια του Θάνου Κανούση. Πώς προέκυψε η ανάγκη να βγει προς τα έξω κάτι τέτοιο;

Κώστας Τουρνάς: Νομίζω ότι όχι τόσο η ανάγκη, αλλά η έμπνευση ήταν του Θάνου Κανούση. Είναι ένας συνεργάτης στον τομέα των συναυλιών και των παραστάσεων κτλ. Έχουμε έρθει κοντά, έχουμε γνωριστεί πολύ. Και κάποια στιγμή, επειδή νομίζω ότι έχει ξανακάνει βιογραφία, πιθανώς είναι στις σκέψεις του, στα πλάνα του, στις επιθυμίες του. Και μου το πρότεινε, βέβαια, για μένα είναι λίγο περίεργο. Μια βιογραφία ίσως θέλει να εξαντλήσεις ό,τι έχει γίνει για να την καταγράψεις. Και του το πάει και μου λέει, όπως οι άνθρωποι γνωρίζονται και θέλει ο ένας να μάθει περισσότερα για τον άλλο, γιατί ενδιαφέρεται, το ίδιο είναι και ένα βιβλίο μιας βιογραφίας. Μόνο περιττό δεν είναι ή μόνο πρόωρο δεν είναι. Και έτσι προχωρήσαμε.

Οπότε μέσα σε αυτό το βιβλίο μπορεί κάποιος, ας πούμε, που είναι θαυμαστής σας, ακούει τα τραγούδια σας χρόνια, μπορεί όντως να μάθει τόσα πολλά πράγματα για τη ζωή σας.

Κώστας Τουρνάς: Εντάξει, δεν ξέρω αν είναι τόσο περιεκτικό. Πάντως η απόπειρα ήταν να τρέξουμε σε όλο το παρελθόν και ψηλαφώντας σημεία τα οποία πιθανώς έχουν ένα ενδιαφέρον ή είναι ιδιαίτερα ή είναι κάτι άλλο από αυτό που ίσως θα περίμενες. Αυτά νομίζω ότι ενδιαφέραν τον Θάνο πολύ και εκεί στράφηκε και εκεί με τσιγκλούσε να αφηγηθώ. Τώρα πώς έγινε αυτό, δηλαδή κάτσατε μαζί...Έχουμε κάτσει αρκετές φορές. Συνομιλώντας, είχε το ενδιαφέρον, έκανε τις ερωτήσεις, απαντούσε, κατέγραφε, απομαγνητοφώνησε, διόρθωσε κλπ.

Πότε ήταν η πρώτη σας εμπειρία με τη μουσική και ξέρω πώς έγινε όταν είσασταν πολύ μικρό παιδί.

Κώστας Τουρνάς: Πολύ μικρός, ναι. Είναι μια σειρά από πράγματα που μεσολάβησαν, όταν ήμουν πολύ μικρός, πέντε ή έξι χρονών. Συνέβαιναν και σε άλλα παιδιά, δεν συνέβη μόνο σε εμένα — δημιούργησαν τόσο έντονο ενδιαφέρον σε μένα, ανομολόγητο ακόμα και χωρίς να το έχω συνειδητοποιήσει, μια έντονη έλξη για τη μουσική. Έβλεπα όργανα σε δωμάτια φοιτητών στο σπίτι μας και επιχειρούσα να παίξω σαν παιδάκι. Με προκαλούσε, γιατί αυτό κάνει η μουσική, κάτι κάνει, κάνει τραγούδια. Και επιχειρούσα παιδάκι και έπαιζα έτσι, ξέρεις, πρακτικά και πειραματιζόμενος. Ένα άλλο ερέθισμα ήταν ότι άκουσα γυμναστικές επιδείξεις των φοιτητών της Ακαδημίας του Δήμου Τριπόλεως, 70-80 άτομα να παίζουν δημοτικά τραγούδια, που ήταν κάτι μαγευτικό, δηλαδή σαν ήχος σε ένα παιδάκι που δεν ακούει μουσική από το ραδιόφωνο, ας πούμε, αυτό το ζωντανό, γιατί η ζωντανή μουσική έχει και έναν παλμό, έχει κάτι, δεν ξέρω πώς να το περιγράψω, ανατρίχιαζα, πάλι παιδάκι. Φιλαρμονική του Δήμου Τριπόλεως, ας πούμε, παίζει κλασικό ρεπερτόριο, για τη φιλαρμονική βέβαια με τη διεύθυνση του Μητρόπουλου, παιδάκι τώρα και ακούω τα χάλκινα, ας πούμε, όταν παίζουν δηλαδή είναι λίγο πολύ σαν να μιμούνται τους ανθρώπους, σαν να μιμούνται τη φωνή, σαν να μιμούνται την ψυχή των ανθρώπων και έτσι γράφεται ή καταγράφεται ή συντίθεται η μουσική. Αυτά ήταν ερεθίσματα τα οποία με έναν τρόπο με κινητοποιούσαν από μωρό παιδί. Φτάσαμε στην Αθήνα ας πούμε στα δέκα μισό, γιατί φύγαμε από την Τρίπολη που ζούσαμε και από τότε που ήρθαμε εδώ στην Αθήνα τσίγκλαγα τη μάνα μου να μου πάρει μια κιθάρα, πήγα πήρα μια μεταχειρισμένη από το Μοναστηράκι, σκευρωμένη, χάλια εκεί πέρα, την πήρα να πάω σε ένα δάσκαλο, μετά από πέντε-έξι μήνες γράφτηκα σε ένα δάσκαλο στα Εξάρχεια που μου έκανε κλασική κιθάρα, στο δάσκαλο τώρα κάνεις μαθήματα, σε εκπαιδεύει ας πούμε με έναν τρόπο όπως έχουν τα ωδεία και οι δάσκαλοι, εγώ να προτρέχω, να θέλω να παίξω αυτό, «ε, περίμενε, μελέτα αυτό», αυτή η δουλειά γινόταν, αλλά θέλω να πω ότι δεν ήταν κάτι που το συνειδητοποιείς ή το σταθμίζεις ή το αποφασίζεις, ήταν ένα πράγμα που σε πάει μόνο του, σε τραβάει προς τα εκεί, δεν ξέρω, υπάρχουν άνθρωποι που αγαπάνε τη θάλασσα, υπάρχουν άνθρωποι που αγαπάνε τις κατασκευές, εγώ την έλξη που είχα για τη μουσική και την αγάπη που είχα την συνειδητοποίησα μεγάλος ότι ήταν πάνω από μένα, έξω από μένα, δηλαδή δεν ήταν κάτι που μπορούσα να ελέγξω ή να αποφασίσω, ήταν εκεί.

Ο πατέρας σας ήταν, ξέρω δηλαδή, έμπορος υφασμάτων. Πώς δέχτηκε την επιλογή σας να ασχοληθείτε με τη μουσική και μάλιστα σε δύσκολες εποχές που ήταν τότε. Ξέρω πως τα χρόνια τότε στην Αθήνα που πρωτομετακομίσατε είναι πολύ δύσκολα.

Κώστας Τουρνάς: Κατ’ αρχάς όταν ξεκίνησα να μαθαίνω μουσική ήταν κάτι που οι γονείς μου θεωρούσαν πως το έκανα σαν χόμπι. Όταν έφτασα 15–16, τα πρώτα συγκροτήματα, στα 16 έπιασα επαγγελματική δουλειά με χορευτική ορχήστρα να παίζω ως μουσικός. Πάλι δεν υπάρχει μια απόφαση πώς να σου πω, αυτό είναι ή αυτό θα κάνω. Είναι όπως σου έλεγα πριν ότι λίγο τα πράγματα νομίζουμε ότι τη ζωή μας την αποφασίζουμε· στην ουσία σχεδόν η ζωή μας πάει όλους μας. Έτσι λοιπόν έφτασε κάποια στιγμή όπου είπα στον πατέρα μου «μα εγώ θα γίνω μουσικός», για κάτι άλλο που μου συζητούσε, γιατί μου είπε κιόλας «είναι και δύσκολο να σπουδάσεις γιατί δεν είμαστε και πολύ καλά οικονομικά». Και του είπα « δεν με νοιάζει, θα γίνω μουσικός». «Παιδάκι μου πώς θα ζήσεις;». Δεν μπορούσε ένας μουσικός να ζήσει από το επάγγελμα, εκτός και ήταν ένας από τους εξαιρετικά ζητούμενους και ικανούς μουσικούς, οπότε πιθανώς να μπορούσε να επιβιώσει. Και του είπα «θα κοιτάξω να τα καταφέρω, ό,τι μπορώ». Αυτό όμως και πάλι, επειδή τότε δούλευα σε χορευτικές ορχήστρες σαν μουσικός, δεν έβλεπε με ποιον ορίζοντα, με ποιον τρόπο, με ποια διαδικασία θα γίνω μουσικός, τι θα κάνω δηλαδή· θα δουλεύω σε ορχήστρες χορευτικές, θα πάω στα μπουζούκια, τι θα κάνω. Αυτό ήτανε θολό σαν ορίζοντας. Και ακόμα και όταν γράφτηκε το «Άνθρωπε Αγάπα» στα τελειώματα της θητείας μου στο στρατό πάλι δεν ξέρω ότι αυτό ήταν μια αρχή, να γράφεις μουσική, να γράφεις τραγούδι· πάλι δεν το ήξερα. Πάλι δεν ήξερα τι ήταν αυτό, δεν ξέρω αν έχει ορίζοντα, δεν ξέρω αν έχει δικαίωση, αν έχει προοπτική. Και λίγο πολύ νιώθω ότι τα βήματα και η εξέλιξη των πραγμάτων ήταν κάτι που συνέβαινε μαζί με την επιθυμία μου και την έλξη μου, αλλά και με κάποιες συνθήκες, σε εισαγωγικά, μοιραίες. Δηλαδή συμβαίνει και πας έτσι.

Ξεκινήσατε με το «Ανθρωπε Αγάπα» το οποίο το γράψατε σε ένα κασετοφωνάκι και μετά το πήγατε σε μια εταιρεία. Λοιπόν, θεωρείτε τον εαυτό σας τυχερό; Επίσης, πώς σας ήρθε και το όνομα POLL;

Κώστας Τουρνάς: Είναι μια πολύ ωραία ιστορία αυτή. Ναι, το «POLL» βρέθηκε από τυχαίο χτύπημα σε ένα λεξικό και ήταν μάλιστα η δεύτερη απόπειρα. Και ξέρεις, είναι επταετία χούντας, είναι δύσκολα τα χρόνια και βλέπουμε την ερμηνεία στο λεξικό που λέει «είναι δημοψήφισμα, είναι του αρχηγού». Έχει διάφορες ερμηνείες το «POLL». Είναι του αρχηγού, είναι πόλος, έχει διάφορες ερμηνείες. Και μας άρεσε τόσο πολύ που αναιρέσαμε το ΩΜΕΓΑ που είχε βγει πιο πριν τυχαία στο λεξικό. Και είπαμε αυτό. Την ίδια ώρα, ως λέξη όταν τη λες, ακούγεται σαν όνομα: Πόλ, Παύλος δηλαδή. Πάλι αυτό όλο το παιχνίδι του ονόματος μας άρεσε και το υπονοούμενο του «POLL» και το κρατήσαμε. Όταν στην εταιρεία άκουσαν το «Άνθρωπε Αγάπα», εμείς λέγαμε ότι είναι συγκρότημα, αλλά ήμουν εγώ και ο Ρόμπερτ, δεν ήταν άλλοι. Ζητώντας συνδρομή από φίλους που ήταν σε χορευτική ορχήστρα. Δύο, τον μπασίστα και τον φλαουτίστα. Και ήρθαν και σχηματίσαμε την ομάδα που ηχογραφήσαμε το «Άνθρωπε Αγάπα». Ακόμα δεν είχαν διαμορφωθεί λοιπόν οι POLL. Σε αυτό το session στις φωνές μπήκε ο Λογαρίδης, καλεσμένος του παραγωγού· λέει «να τραγουδήσω κι εγώ μαζί στο ρεφρέν». Και λίγο πολύ είναι αυτό που σου έλεγα και μόλις πριν, ότι έχει κάτι μοιραίο το πράγμα. Δηλαδή λίγο πολύ σαν να σε πηγαίνει. Αυτό μέσα στα χρόνια όταν κοιτάς προς τα πίσω λες ευτυχώς που στη ζωή μου δεν έβαλα στόχους που να με αιχμαλωτίζουν, στόχους με πείσμα και με εμμονή, γιατί αυτό είναι ένα βάσανο. Και όταν βάζεις έναν στόχο, λίγο πολύ επειδή όλο προς τα εκεί θες να πας, εκεί φυτρώνουν και τα εμπόδια με έναν τρόπο. Όταν είσαι λίγο πιο χαλαρός ή ασυνείδητος ή λίγο πιο αθώος, λίγο τα πράγματα παίρνουν μορφή σχεδόν από μόνα τους.

Ξέρω ότι η Χούντα των Συνταγματαρχών σας έκανε μέχρι και ανάκριση για ένα τραγούδι σας;

Κώστας Τουρνάς: Ναι, είχα μια κλήση να πάω από εκεί, στο αστυνομικό τμήμα, πρόσκληση κανονικά. Πήγα από εκεί και έτρεμα, γιατί το να είσαι μουσικός μέσα στην επταετία το μόνο που δεν θες είναι μπλέξιμο με τέτοιο πράγμα. Ακούγαμε και διάφορα πράγματα που συνέβαιναν και προσποιούμουν τον ελαφρόμυαλο, τον χαζούλη. «Τι λέει, μα τι λέει; Το τραγούδι λέει για τα πουλιά που δεν τους αρέσει να είναι σε κλουβιά». Και ο άνθρωπος εκεί σκέστηκε μάλλον πως έχει να κάνει με ελαφρύ μυαλό και λέει «καλά, εντάξει, πηγαίνετε». Και έφυγα από εκεί χωρίς επιπτώσεις. Αλλά την ώρα που σου συμβαίνει δεν είναι τόσο εύκολο και τόσο ευχάριστο, γιατί ήταν μια απολυταρχική κατάσταση. Δεν ήταν εύκολο· αν έμπλεκες, έμπλεκες. Και δεν είχα, ξέρεις, και συνείδηση ενός ανθρώπου που θα μάχεται να αντισταθεί κτλ. Μουσική κάναμε, είμασταν παιδιά ας πούμε.

Από όλες αυτές τις επιτυχίες σας, γιατί έχετε πάρα πολλές και με τους POLL και ειδικά με το προσωπικό σας. Λοιπόν, μιλάμε για πολύ μεγάλα τραγούδια που η Ελλάδα θα τα τραγουδάει για πάντα, τραγούδια διαχρονικά. Για εσάς ποιο τραγούδι είναι λίγο περισσότερο μέσα στην καρδιά σας;

Κώστας Τουρνάς: Δεν μπορώ να πω, ξέρεις, το να πεις ότι «όλα είναι παιδιά μου» κ.λπ. αυτά έχει μια υπερβολή, γιατί πολλές φορές γράφεις και κάτι που για σένα ήταν ένα μικρό ερέθισμα, αλλά δεν σημαίνει και για κανέναν άλλον πολλά πράγματα. Κατά συνέπεια, τα τραγούδια αποκτούν βάρος, αν θες, ή σημαντικότητα μόνο από τις επιλογές των ανθρώπων· όταν άλλοι άνθρωποι τα κάνουν δικά τους, τότε αποκτούν μια σημαντικότητα. Θέλω να πω λοιπόν ότι τα τραγούδια τα οποία αγαπήθηκαν από τους ανθρώπους γύρω μου έχουν ένα βάρος και στη δική μου ψυχή, πήγαν στους ανθρώπους ας πούμε· και μόνο τότε, όταν πηγαίνουν στις καρδιές των ανθρώπων, μόνο τότε αξίζει και το ότι τα έγραψες· αν δεν πάνε, τσάμπα τα έγραψες. Καταλήγω λοιπόν στο ότι υπάρχουν τραγούδια τα οποία ξέρω ότι αγαπήθηκαν, το διαπιστώνω σε παραστάσεις κλπ., αλλά υπάρχουν και τραγούδια που στη δική μου συνείδηση έχουν μια σημαντικότητα άλλου είδους. Δηλαδή όταν σκέφτηκα 22–23 χρονών αυτό που κάνουμε τι ακριβώς είναι· δηλαδή εμείς τώρα προσφέρουμε κάτι στους ανθρώπους γύρω και οι άνθρωποι μας δίνουν την ευκαιρία να το κάνουμε Μου φαινόταν ότι το να είσαι μουσικός ή το να κάνεις τραγούδια είχε μια ελαφρότητα, ότι δεν είναι κάτι σοβαρό· κάποιος που παράγει πατάτες θρέφει κόσμο, κάποιος που είναι κτηνοτρόφος θρέφει κόσμο ή δίνει στους ανθρώπους, και είχα αυτή την αίσθηση ότι μήπως είναι κάτι εξαιρετικά ελαφρύ και μια μαγεία. Όταν τελείωσε αυτός ο προβληματισμός μου, που δεν πήρε πάνω από 2–3 μέρες, συνειδητοποίησα ότι αυτό που κάνουμε είναι εξαιρετικά σημαντικό· γι’ αυτό και δεν είχα κανένα δισταγμό πια από εκείνη τη στιγμή και μετά να ασχολούμαι με τη μουσική. Είναι εξαιρετικά σημαντικό, όσο και αν οι άνθρωποι δεν το συνειδητοποιούν· οι άνθρωποι σου δείχνουν την αγάπη τους, σου δείχνουν την προτίμησή τους, σου δίνουν τα μέσα να ζήσεις, αλλά δεν το ζυγίζουν ως κάτι σημαντικό· όμως είναι. Και είναι γιατί πιστεύω ότι το τραγούδι έχει ψυχοθεραπευτικές ιδιότητες, συνδράμει τους ανθρώπους σε καλές και σε κακές στιγμές, ελευθερώνει λίγο το πνεύμα, ελευθερώνει την επικοινωνία μεταξύ των ανθρώπων· η επικοινωνία πάλι είναι μια εκτόνωση και ένα μοίρασμα που οι άνθρωποι το χρειαζόμαστε για να μην «σηκώνει» μέσα μας κάτι, και ένιωσα, ας πούμε, ότι καλώς κάνω ό,τι κάνω και μακάρι αυτό το πράγμα να πηγαίνει στους ανθρώπους.

Ξέρω ότι ο μόνιμος φόβος σας ήτανε πάντα να κάνετε καλά τη δουλειά σας. Δηλαδή να κάνετε καλά ένα τραγούδι και να το κάνετε σωστά. Πλέον ξέρουμε ότι η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να φτιάξει αυτόματα ένα τραγούδι. Να πατήσεις ένα κουμπί και να το φτιάξει. Η άποψή σας σε αυτό το πράγμα ποια είναι;

Κώστας Τουρνάς: Καταρχάς να πω μια πολύ προσωπική μου εκτίμηση για την τεχνητή νοημοσύνη. Η πολύ προσωπική μου εκτίμηση είναι ότι, σαν κάθε τι που ανακαλύπτει, δημιουργεί και εφαρμόζει ο άνθρωπος, έχει δύο πτυχές: η μία πτυχή είναι τα ωφέλιμα του εφευρήματος και η άλλη πτυχή είναι οι ζημιές, τα εναντίον. Στην πλευρά λοιπόν της ωφέλειας της τεχνητής νοημοσύνης, για μένα πιστεύω ότι θα βοηθήσει εξαιρετικά την ιατρική, εξαιρετικά την εφαρμοσμένη ιατρική. Δεν μιλάω μόνο για φαρμακολογία, μιλάω για επεμβατευτικότητα, μιλάω για θεραπείες, μιλάω για μυστικά που ακόμα δεν έχουν αποκαλυφθεί. Ο άνθρωπος είναι ένα ηλεκτρομαγνητικοχημικό σύμπλεγμα με έναν εγκέφαλο που συνεχώς ανακαλύπτουμε, βρίσκουμε συνάφειες, συγγένειες του πώς λειτουργεί, για να μπορέσουμε να βοηθάμε τους ανθρώπους σε θέματα υγείας· θα βοηθήσει απίστευτα σε αυτόν τον τομέα. Θα βοηθήσει πάρα πολύ και τεχνολογικά, πιθανώς να βοηθήσει και στον τομέα της παραγωγής τροφίμων, όχι τόσο δημιουργώντας τεχνητούς τρόπους, όσο αποκαλύπτοντας κάποια μυστικά για τις καλλιέργειες, για την παραγωγή, για την κτηνοτροφία. Πιστεύω θα βοηθήσει πολύ. Από την άλλη πλευρά, ένα αρνητικό είναι ότι, όπως ας πούμε τα σημερινά παιδιά δεν γράφουν με το χέρι αλλά γράφουν με πληκτρολόγιο ή στο κινητό, έτσι και το να γράψεις με το χέρι, αν και δεν είναι το πιο σημαντικό, είναι μια ανθρώπινη, δημιουργική διαδικασία που δεν ξέρω μήπως το πληκτρολόγιο αφαιρεί κάτι από τη διαδικασία αυτή. Ένα είναι λοιπόν ότι φέρνει ευκολίες που αφαιρούν κάποιες πρακτικές των ανθρώπων, φέρνει ευκολίες στην αναζήτηση εννοιών. Εγώ θυμάμαι ότι ξεκινούσα από την Κλεισθένη και πήγαινα με τα πόδια στην Ακαδημία, σε τέσσερα βιβλιοπωλεία να βρω εκείνο και εκείνο το βιβλίο. Αυτό σαν διαδικασία είχε μια ωφελιμότητα, μια κίνηση και δημιουργικότητα. Τώρα όταν ρωτάω στο Google «πες μου τι λέει ο τάδε γι’ αυτό» και μου το απαντάει, ή με την τεχνητή νοημοσύνη παίρνω κατεβατά απαντήσεις, δεν ξέρω αν αυτό μας βοηθάει ή αν μας κάνει λίγο πιο νωθρούς, και σε επίπεδο επικοινωνίας και σε επίπεδο κίνησης. Πιστεύω ότι ο άνθρωπος είναι το «κατ’ εικόνα», δεν το ξέρω· το «καθ’ ομοίωσίν» θα μπορούσε να είναι ότι έχεις ένα αχανές σύμπαν, του οποίου ούτε το μέγεθος μπορούμε να συλλάβουμε. Εμείς είμαστε κουκίδες μέσα σε αυτό το χαοτικό σύμπαν, του οποίου η βασική λειτουργία φαίνεται να είναι η διαρκής αναπαραγωγή, η δημιουργικότητα και η κίνηση. Αυτό είναι το «καθ’ ομοίωσίν». Άρα ο άνθρωπος που κινείται και δημιουργεί, εκφράζει αυτή τη δημιουργικότητα: δεν είναι μόνο το να εφεύρεις κάτι μεγάλο, αλλά και το να φτιάξεις, να δουλέψεις, να οργανώσεις τη ζωή σου, να δημιουργήσεις καθημερινά πράγματα. Αυτό το δίπολο, κίνηση και δημιουργικότητα, δεν ξέρω πόσο το βοηθά ή το εμποδίζει η τεχνητή νοημοσύνη. Πιστεύω όμως ότι οι ισορροπίες θα βρεθούν. Και πιστεύω ακόμη ότι ο άνθρωπος στην εξέλιξή του «ταΐζει», αν θες, το υποσυνείδητό του, τον εγκέφαλό του, το γνωσιακό του, με τρόπο που επεμβαίνει και στο DNA του. Αυτό που θεωρούμε αναλλοίωτο — ότι γεννιόμαστε με ένα DNA και δεν αλλάζει — στην πραγματικότητα αλλάζει, έστω αργά, ανάλογα με επίμονες, έντονες και επαναληπτικές επεμβάσεις, γιατί και το DNA είναι υποκείμενο αυτού του χημειο-ενεργειακού, ηλεκτρομαγνητικού πεδίου που μας περιβάλλει. Δεν μπορεί να παραμένει αμέτοχο. Λέω λοιπόν ότι η δημιουργικότητα και η κίνηση θα ήθελα και ελπίζω να μην εμποδιστούν, και ότι οι άνθρωποι εξελικτικά θα φτάσουν σε ένα σημείο όπου θα απαλλαγούν από ό,τι σήμερα τους βαραίνει, παρότι συχνά το αποδίδουμε απλοϊκά στο DNA, ενώ στην πραγματικότητα αυτό το DNA, συμπαντικά και πανανθρώπινα, αλλάζει — έστω πολύ αργά.