Νίκος Καραθάνος στο Επί Σκηνής: Η ειρήνη είναι μια κούφια ευχή – Η τέχνη δεν είναι ψυχαγωγία

«Η τέχνη δεν είναι ψυχαγωγία. Είναι η εξίσωση των ανθρώπων. Καταρχάς, ακούς τη λέξη ‘’ειρήνη’’ και το πρώτο που σου έρχεται στο μυαλό είναι οι καλλιστείες, όταν όλοι λένε ‘’θέλω παγκόσμια ειρήνη’’. Είναι τόσο κενός λόγος, τόσο κενή λέξη, που δεν έχω ξανακούσει. Δεν σημαίνει τίποτα. Απολύτως τίποτα. Είναι μια κούφια ευχή. Οι άνθρωποι τα δικαιώματά τους τα απέκτησαν με αίμα. Με αγώνες. Αν δεν σκοτώνονταν κάποιοι, δεν θα δουλεύαμε σήμερα οκτάωρο. Δυστυχώς, κάθε δικαίωμά μας το αποκτήσαμε πολεμώντας».

Ο Νίκος Καραθάνος δεν δίνει εύκολες απαντήσεις. Προτιμά να αμφισβητεί ακόμη και τις πιο αυτονόητες λέξεις. Όταν τον ρωτάμε πως νιώθει που μεγαλώνει εκείνος απάντησε με ειλικρίνεια:

«Μεγαλώνοντας συμβαίνει κάτι περίεργο. Αυξάνεται η θέληση και μειώνεται η ικανότητα. Κερδίζεις όμως κάτι άλλο. Φεύγουν τα περιττά. Ελαφραίνεις. Σταματάς να κουβαλάς όλη την προηγούμενη ζωή σου.»

Τον ρωτήσαμε πως θα αντιδρούσε σήμερα ο Αριστοφάνης αν ζούσε ανάμεσα μας, ο Νίκος Καραθάνος απάντησε:

«Όταν ο Αριστοφάνης έγραψε την Ειρήνη το 421 π.Χ., ενώ ο πόλεμος μαινόταν, δεν διάλεξε να πάει μέσα στην πόλη. Πήγε σε ένα χωράφι και μίλησε για έναν αγρότη, τον Τρυγαίο. Στη δική μας παράσταση ο Τρυγαίος είναι γυναίκα. Δεν πηγαίνει μέσα στο Κίεβο. Πηγαίνει σε ένα χωριό απ' έξω, σε έναν τελευταίο άνθρωπο. Εκείνον αγαπά ο Αριστοφάνης. Τον απλό άνθρωπο. Πάντα θα ψάξει αυτόν που δεν φανταζόμαστε, εκείνον που βρίσκεται μακριά από τα κέντρα της εξουσίας.».

Στην συνέχεια τον ρωτήσαμε αν θεωρεί σήμερα πως υπάρχουν καλλιτέχνες ισάξιοι του Αριστοφάνη κι εκείνος χαμογέλασε με νόημα καθώς μας είπε:

«Φυσικά υπάρχουν. Από τους Μόντι Πάιθον μέχρι τον Τζίμη Πανούση. Από τον Σωτήρη Μουστάκα και τον Θανάση Βέγγο μέχρι τη Γεωργία Βασιλειάδου, τον Αυλωνίτη και τον Λογοθετίδη. Ήταν όλοι σπουδαίοι άνθρωποι. Ανήσυχοι. Πάντα γελούσαν με αυτή τη ζωή. Πάντα αναζητούσαν το δίκιο. Δεν χωρούσαν πουθενά. Ήθελαν να ξεφύγουν από την πλήξη. Να ζήσουν μια σωστή ζωή. Εκεί βρίσκεται η συγγένειά τους με τον Αριστοφάνη.»

Λίγες ημέρες πριν από την πρεμιέρα της «Ειρήνης» στην Επίδαυρο, μιλά στο CNN Greece για την παράσταση, τη συνεργασία του με τον Φοίβο Δεληβοριά, τη βία της εποχής μας, τη σχέση του με το θέατρο και τον άνθρωπο που, κατά τον Αριστοφάνη, μπορεί ακόμη να αλλάξει τον κόσμο.

Ακολουθεί ολόκληρη η συνέντευξη με τον Νίκο Καραθάνο:

Η «Ειρήνη» παρουσιάζεται από εσάς ως μια απάντηση στην τρέλα με την τρέλα. Σε μια εποχή που ο πόλεμος και η βία επιστρέφουν διαρκώς στην επικαιρότητα, τι μπορεί να σημαίνει σήμερα η έννοια της ειρήνης; Πώς συνομιλεί ο Αριστοφάνης με το παρόν;

Νίκος Καραθάνος: Καταρχάς, ακούς τη λέξη «ειρήνη» και το πρώτο που σου έρχεται στο μυαλό είναι οι καλλιστείες, όταν όλοι λένε «θέλω παγκόσμια ειρήνη». Είναι τόσο κενός λόγος, τόσο κενή λέξη, που δεν έχω ξανακούσει. Δεν σημαίνει τίποτα. Απολύτως τίποτα. Είναι μια κούφια ευχή. Οι άνθρωποι τα δικαιώματά τους τα απέκτησαν με αίμα. Με αγώνες. Αν δεν σκοτώνονταν κάποιοι, δεν θα δουλεύαμε σήμερα οκτάωρο. Δυστυχώς, κάθε δικαίωμά μας το αποκτήσαμε πολεμώντας. Οι αρχαίοι χρησιμοποιούσαν τη λέξη «ειρήνη» για να περιγράψουν το διάστημα ανάμεσα σε δύο πολέμους. Εγώ είμαι ένας άνθρωπος που κάθε μέρα κάθεται στον καναπέ του και βλέπει αυτή τη φρίκη να συμβαίνει παντού γύρω του. Το μόνο που πραγματικά καταλαβαίνω από τον πόλεμο είναι γιατί ο πατέρας μου έριχνε τόσο λάδι στη σαλάτα. Ήθελε να κολυμπάει. Γιατί όταν έφυγε ξεπόλυτος από το χωριό του, δεν μπορούσε να το φάει ποτέ. Και όταν αργότερα το απέκτησε, το ήθελε άφθονο. Η πείνα, το τραύμα, η κακουχία ενός πολέμου δεν φεύγουν ποτέ. Χαρακώνονται πάνω μας. Και ντρέπομαι που τα λέω αυτά από την ασφάλεια του σπιτιού μου, την ώρα που κάποιοι άνθρωποι τα ζουν μέχρι το κόκαλο. Βλέπεις μία ανατίναξη ενός μωρού στη Γάζα κι εμείς απλά βγάζουμε μία φωτογραφία ενημέρωσης.

Έχετε πει πως η μητέρα σας σάς έλεγε: «Στην ηλικία σου εγώ κατούραγα το αγκάθι κι αυτό ψόφαγε». Έχετε ακόμη την ίδια ορμή;

Νίκος Καραθάνος: Η μητέρα μου έλεγε πως ήμουν έτσι από μικρός. Ότι είχα τόση ορμή, που τίποτα δεν μπορούσε να με σταματήσει. Όχι, όμως. Την ίδια ορμή δεν την έχω. Μεγαλώνοντας συμβαίνει κάτι περίεργο. Αυξάνεται η θέληση και μειώνεται η ικανότητα. Κερδίζεις όμως κάτι άλλο. Φεύγουν τα περιττά. Ελαφραίνεις. Σταματάς να κουβαλάς όλη την προηγούμενη ζωή σου.

Στις παραστάσεις σας η μουσική και η συλλογικότητα έχουν πρωταγωνιστικό ρόλο. Πώς γεννήθηκε η συνεργασία με τον Φοίβο Δεληβοριά στην "Ειρήνη";

Νίκος Καραθάνος: Γνωριστήκαμε μέσω του Άγγελου Τριανταφύλλου. Ήταν η φυσική συνέχεια μιας μεγάλης συλλογικής εμπειρίας. Σκεφτήκαμε ότι έπρεπε να ξανασυναντηθούμε πάνω σε έναν συγγραφέα που χρειάζεται πάντα μια καινούργια ματιά. Όχι ανανέωση. Μια νέα γνωριμία. Θεωρώ τον Φοίβο τον πιο κατάλληλο άνθρωπο γι' αυτό. Είναι ένας μοναδικός, ανήσυχος καλλιτέχνης. Ένας σπουδαίος ποιητής και τραγουδοποιός. Πιστεύω ότι ζει όλο το εικοσιτετράωρο σκεπτόμενος την τέχνη του. Τι καλύτερο, λοιπόν, από το να του εμπιστευθείς το τιμόνι αυτού του ταξιδιού;

Πιστεύετε ότι πρέπει το θέατρο να είναι πολιτικοποιημένο;

Νίκος Καραθάνος: Καταρχάς όταν λέμε πολιτική και πολιτικοποιημένο, μου αρέσει περισσότερο μια έννοια αρχαία, με την έννοια της πόλης που ζούμε μαζί. Είναι δυνατό να μην είσαι πολιτικοποιημένο στην Αθήνα που ζεις, στο πεζοδρόμιο που πατάς, στα τέλη που πληρώνεις, στο πράσινο που δεν έχεις. Στο κόσμο που τον πνίγουνε και τον στραγγαλίζουνε. Ζω κοντά στο Λυκαβηττό, είχαν πέσει τα μισά δέντρα από τα χιόνια. Κανείς δεν ενδιαφέρθηκε. Κάθε πράγμα που κάνεις είναι μια άποψη για τη ζωή σου τώρα. Και ειδικά τι επιλογές κάνεις στους ανθρώπους. Ποιους αγαπάς και ποιους δεν αγαπάς, είναι ένα εικονοστάσι του εαυτού σου που το δείχνει στους υπόλοιπους. Η ορατότητα μας και η συνύπαρξη μαζί, αυτομάτως παράγει μια πολιτική διάσταση γιατί είμαστε μαζί. Τα κόμματα δεν είναι κάτι χώρια από εμάς. Είναι κάποιοι υπηρέτες δικοί μας. Εμείς φταίμε να τους κάνουμε έτσι. Παρ' όλα αυτά, το ζητούμενο μιας παράστασης και μιας τέχνης είναι ένα. Η ισότητα των ανθρώπων. Να είναι όλοι ίσοι. Αυτή είναι η επιτυχία μιας παράστασης. Να φανεί το καλλιτεχνικό φαινόμενο, όχι σαν ψυχαγωγία, αλλά σαν εξίσωση των ανθρώπων και του κόσμου με ίσα δικαιώματα σε αυτόν τον πόνο και τα όνειρα που είναι η ζωή.

Αν ζούσε σήμερα ο Αριστοφάνης, μέσα σε έναν κόσμο τεχνητής νοημοσύνης, πολέμων και social media, πιστεύετε ότι θα έγραφε ξανά την «Ειρήνη»;

Νίκος Καραθάνος: Όταν ο Αριστοφάνης έγραψε την Ειρήνη το 421 π.Χ., ενώ ο πόλεμος μαινόταν, δεν διάλεξε να πάει μέσα στην πόλη. Πήγε σε ένα χωράφι και μίλησε για έναν αγρότη, τον Τρυγαίο. Στη δική μας παράσταση ο Τρυγαίος είναι γυναίκα. Δεν πηγαίνει μέσα στο Κίεβο. Πηγαίνει σε ένα χωριό απ' έξω, σε έναν τελευταίο άνθρωπο. Εκείνον αγαπά ο Αριστοφάνης. Τον απλό άνθρωπο. Πάντα θα ψάξει αυτόν που δεν φανταζόμαστε, εκείνον που βρίσκεται μακριά από τα κέντρα της εξουσίας.

Τι θα θέλατε να κρατήσει το κοινό από αυτή τη νέα ανάγνωση της «Ειρήνης»;

Νίκος Καραθάνος: Η παράσταση θα παρουσιαστεί στις 24 και 25 Ιουλίου στην Επίδαυρο, θα ακολουθήσει περιοδεία σε όλη την Ελλάδα και τον Σεπτέμβριο θα έρθει στην Αθήνα. Εμείς προσπαθούμε να κάνουμε μια απόπειρα πάνω σε αυτό το έργο, κοιτάζοντας όχι μόνο το χιούμορ του Αριστοφάνη, αλλά κυρίως την ποιητική του διάσταση και τη μαγεία του. Αν με ρωτήσετε αν είναι τολμηρός, θα σας πω πως δεν υπάρχει πιο τολμηρός άνθρωπος από τον Αριστοφάνη. Δεν υπάρχει. Η τρέλα του και η φαντασία του είναι αδιανόητες. Συχνά μένουμε μόνο στο χιούμορ και χάνουμε την ουσία. Δεν έχει σημασία αν σήμερα γελάμε με τα αστεία του. Σημασία έχει η δράση του. Το τι σκαρφίζεται. Το πώς αναποδογυρίζει τον κόσμο. Το πώς παίρνει μια ουτοπία και σου λέει: "Ζήσε την τώρα. Να σε δω. Κάν’ το". Είναι σαν ένα εκατομμύριο μέλισσες να σε κεντρίζουν. Είναι ένας αδιανόητος δημιουργός. Ο τρόπος που πιάνει τη δικαιοσύνη, την πολιτική, την ειρήνη, τα δικαστήρια, τη φιλοσοφία, τους πιο ταπεινούς ανθρώπους και τα ανατινάζει όλα είναι μοναδικός. Γι' αυτό και δέχτηκε τόσες επιθέσεις στην εποχή του.»

Υπάρχουν, κατά τη γνώμη σας, καλλιτέχνες σήμερα που θα μπορούσαν να θεωρηθούν «συγγενείς» του Αριστοφάνη;

Νίκος Καραθάνος: Φυσικά υπάρχουν. Από τους Μόντι Πάιθον μέχρι τον Τζίμη Πανούση. Από τον Σωτήρη Μουστάκα και τον Θανάση Βέγγο μέχρι τη Γεωργία Βασιλειάδου, τον Αυλωνίτη και τον Λογοθετίδη. Ήταν όλοι σπουδαίοι άνθρωποι. Ανήσυχοι. Πάντα γελούσαν με αυτή τη ζωή. Πάντα αναζητούσαν το δίκιο. Δεν χωρούσαν πουθενά. Ήθελαν να ξεφύγουν από την πλήξη. Να ζήσουν μια σωστή ζωή. Εκεί βρίσκεται η συγγένειά τους με τον Αριστοφάνη.