Bookreads: Γιώργος Χωματηνός - Ο μύθος κατοικεί την πραγματικότητα 

«Ο μύθος, αντίθετα, μπορεί να κατοικήσει» τις αντιφάσεις μιας πραγματικότητας όπου «συνυπάρχουν το παλιό και το νέο», λέει ο συγγραφέας, ο οποίος δεν αντιμετωπίζει την παράδοση ως «φολκλορικό υλικό ούτε ως αντικείμενο νοσταλγίας», αλλά ως «ένα ζωντανό μορφικό απόθεμα» που μπορεί να συνομιλήσει με τον μοντερνισμό.

Στο επίκεντρο των «Βρικέλων» βρίσκεται, όπως εξηγεί, μια κοινωνία που «δεν ολοκλήρωσε τη μετάβασή της στη νεωτερικότητα και εξακολουθεί να επιβιώνει χωρίς κάθαρση».

Από τον μυθικό κόσμο του βιβλίου μέχρι τη σύγχρονη Κυψέλη, ο Χωματηνός αναζητά έναν τρόπο να μιλήσει για «το αίσθημα του ανολοκλήρωτου, της ιστορικής εκκρεμότητας και της συλλογικής αναμονής».

Με αφορμή την κυκλοφορία των «Βρικέλων» από τις Εκδόσεις Κίχλη, ο Γιώργος Χωματηνός μιλά στο CNN Greece για τον μύθο και την πραγματικότητα, τη λαϊκή παράδοση, την ελληνική λογοτεχνία, την Κυψέλη και τα ιστορικά τραύματα που, όπως λέει, εξακολουθούν να μας στοιχειώνουν.

Ακολουθεί ολόκληρη η συνέντευξη με τον συγγραφέα Γιώργο Χωματηνό:

Στους Βρικέλους αξιοποιείτε τον μύθο, τη λαϊκή παράδοση και ένα σχεδόν παραμυθικό σύμπαν για να μιλήσετε για τη σύγχρονη Ελλάδα. Τι μπορεί να αποκαλύψει η αλληγορία για την ελληνική πραγματικότητα που ίσως δυσκολεύεται να πει ο ρεαλισμός;

Γιώργος Χωματηνός: Έχω την αίσθηση ότι η σύγχρονη νεοελληνική εμπειρία δεν αποδίδεται πλέον επαρκώς ούτε από τον ρεαλισμό ούτε από μια ευθεία αλληγορική αντιστοίχιση. Ζούμε σε μια ιδιότυπη κατάσταση ιστορικής εκκρεμότητας, όπου το παρελθόν εξακολουθεί να καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε το παρόν. Ο ρεαλισμός μπορεί να καταγράψει τις συνέπειες μιας κρίσης, μιας πολιτικής κατάστασης, μιας κοινωνικής αλλαγής. Δυσκολεύεται, όμως, να αποδώσει την αίσθηση ότι αυτά τα γεγονότα δεν είναι απομονωμένα, αλλά συνδέονται με παλαιότερα ιστορικά ρήγματα που παραμένουν ενεργά. Η ελληνική πραγματικότητα έχει έναν αντιφατικό, σχεδόν παράλογο χαρακτήρα, που υπερβαίνει τη γραμμική αιτιότητα του ρεαλισμού. Σε αυτήν συνυπάρχουν το παλιό και το νέο, ενώ η νεωτερικότητα εξακολουθεί να διαπλέκεται με προνεωτερικές δομές. Ένας καθαρά ρεαλιστικός τρόπος αφήγησης τείνει να εξομαλύνει αυτές τις εντάσεις· ο μύθος, αντίθετα, μπορεί να τις κατοικήσει. Η λαϊκή παράδοση με ενδιέφερε ακριβώς επειδή διασώζει έναν τρόπο θέασης του κόσμου όπου συνυπάρχουν το ορατό και το αόρατο, το ιστορικό και το μυθικό. Η πρόθεσή μου δεν ήταν να την αντιμετωπίσω ως φολκλορικό υλικό ούτε ως αντικείμενο νοσταλγίας, αλλά ως ένα ζωντανό μορφικό απόθεμα που μπορεί να συνομιλήσει δημιουργικά με τη μοντερνιστική αφαίρεση. Ήθελα να δημιουργήσω έναν αφηγηματικό χώρο όπου ο μύθος δεν λειτουργεί ως φυγή από την πραγματικότητα, αλλά ως τρόπος βαθύτερης πρόσβασης σε αυτήν – αυτό που θα ονόμαζα έναν «τελετουργικό ρεαλισμό».

Ο κόσμος του βιβλίου μοιάζει εκτός χρόνου, όμως σταδιακά συνομιλεί με το σήμερα και ιδιαίτερα με την Κυψέλη. Πώς γεννήθηκε αυτή η μετάβαση από τον μυθικό τόπο στη σύγχρονη αστική εμπειρία και τι συμβολίζει για εσάς;

Γιώργος Χωματηνός: Στους Βρικέλους ο συγγραφέας δεν παραμένει εξωτερικός παρατηρητής του μυθικού μικρόκοσμου που δημιουργεί. Οι παρεμβολές του λειτουργούν ως ρωγμές στην αφήγηση, επιτρέποντας στο παρόν να εισχωρήσει σε έναν κόσμο φαινομενικά αποκομμένο από τον χρόνο. Δεν πρόκειται για μεταμοντέρνο αυτοσχολιασμό, αλλά για μια υπενθύμιση ότι αυτός ο αλλόκοτος, τελετουργικός κόσμος των Βρικέλων δεν βρίσκεται «κάποτε» ή «κάπου αλλού», αλλά δίπλα μας, μέσα στη σύγχρονη εμπειρία της ιστορικής μας κόπωσης και του αέναου μετεωρισμού μας ανάμεσα στην Ανατολή και τη Δύση. Η Κυψέλη, ως μια πολυπολιτισμική γειτονιά που συμπυκνώνει διαφορετικές ιστορικές μνήμες, μετακινήσεις και αντιφάσεις, έγινε το φυσικό σημείο συνάντησης του μυθικού με το σύγχρονο.

Στο μυθιστόρημα συναντά κανείς έντονες αναφορές στη δημοτική παράδοση αλλά και ηχώ από κορυφαία έργα της ελληνικής λογοτεχνίας. Ποιες ήταν οι σημαντικότερες λογοτεχνικές και πολιτισμικές επιρροές σας κατά τη συγγραφή των Βρικέλων;

Γιώργος Χωματηνός: Οι Βρίκελοι γεννήθηκαν από την επιθυμία να συνομιλήσουν με διαφορετικές φωνές της ελληνικής γραμματείας, όχι όμως μέσα από ένα παιχνίδι αναφορών και λογοτεχνικών κωδίκων, αλλά ως μια προσπάθεια να ενεργοποιηθεί εκ νέου μια ζωντανή παράδοση μορφών και τρόπων θέασης του κόσμου. Αφετηρία υπήρξαν η αρχαία τραγωδία και η δημοτική ποίηση, γιατί και οι δύο διατηρούν τη μνήμη μιας κοινότητας όπου το τραύμα μπορούσε ακόμη να μετασχηματίζεται σε συλλογική εμπειρία και, τελικά, σε κάθαρση. Κατά τη συγγραφή του βιβλίου, ο Σολωμός και ο Καβάφης αποτέλεσαν τις σταθερότερες λογοτεχνικές αναφορές μου. Εξίσου σημαντική στάθηκε η ποίηση του Νίκου Καρούζου, καθώς και το έργο πεζογράφων όπως ο Ν. Γ. Πεντζίκης, ο Δημήτρης Χατζής, ο Γιώργος Μανιάτης, ο Γιώργος Χειμωνάς και ο Γιάννης Πάνου, που με διαφορετικούς τρόπους διερεύνησαν τα όρια της αφήγησης και τις δυνατότητες της νεοελληνικής λογοτεχνικής γλώσσας. Περισσότερο, όμως, από τις επιμέρους επιρροές, με απασχόλησε η δυνατότητα μιας νέας μορφικής σύνθεσης: να συναντηθούν η λαϊκή παράδοση, η ποιητικότητα της γλώσσας και ο μοντερνισμός σε ένα κοινό αφηγηματικό πεδίο, ως ένας διαφορετικός τρόπος να σκεφτούμε το παρόν.

Αν και πρόκειται για ένα σκοτεινό, σχεδόν γοτθικό μυθιστόρημα, στο επίκεντρό του βρίσκονται η εξουσία, η συλλογική μνήμη και οι ιστορικές εκκρεμότητες. Πιστεύετε ότι η σύγχρονη ελληνική κοινωνία εξακολουθεί να «στοιχειώνεται» από τραύματα που δεν έχει ακόμη αντιμετωπίσει;

Γιώργος Χωματηνός: Νομίζω ότι κάθε κοινωνία κουβαλά τραύματα που δεν επιλύονται οριστικά. Στη δική μας περίπτωση, αυτή η αίσθηση γίνεται ίσως εντονότερη επειδή πολλές ιστορικές μεταβάσεις έμειναν ανολοκλήρωτες. Η λέξη «βρίκελοι» του τίτλου αποτελεί, κατά τον Αδαμάντιο Κοραή, ετυμολογική ρίζα του «βρικόλακα». Στην ελληνική και βαλκανική παράδοση ο βρικόλακας είναι εκείνος που δεν αναπαύθηκε, που δεν ολοκλήρωσε τη μετάβασή του και επιστρέφει επειδή κάτι έμεινε άλυτο. Είδα σε αυτή τη δοξασία μια ισχυρή ποιητική μορφή της νεοελληνικής συνθήκης: ενός συλλογικού σώματος που δεν ολοκλήρωσε τη μετάβασή του στη νεωτερικότητα και εξακολουθεί να επιβιώνει χωρίς κάθαρση.

Από τη Μοναξιά της βαρύτητας έως τους Βρικέλους διακρίνεται μια διάθεση να δημιουργείτε ιδιαίτερους, αυτόνομους λογοτεχνικούς κόσμους. Νιώθετε ότι με το δεύτερο βιβλίο σας έχετε πλέον βρει τη δική σας συγγραφική φωνή ή τη θεωρείτε ακόμη ένα έργο υπό διαμόρφωση;

Γιώργος Χωματηνός: Στη Μοναξιά της βαρύτητας με ενδιέφερε να δω τη νεοελληνική εμπειρία μέσα από το κάτοπτρο της Τσεχοσλοβακίας, μιας κεντροευρωπαϊκής χώρας που, για μεγάλο μέρος του 20ού αιώνα, βίωσε τη δική της συνθήκη ιστορικού μετεωρισμού ανάμεσα στην Ανατολή και τη Δύση. Δεν αναζητούσα τόσο τις ομοιότητες των δύο χωρών, όσο μια κοινή αίσθηση: την εμπειρία κοινωνιών που μοιάζουν να ζουν διαρκώς ανάμεσα σε ένα παρελθόν που δεν έχει παρέλθει και σε ένα μέλλον που παραμένει ανεύρετο. Στους Βρικέλους το βλέμμα στρέφεται πλέον στην ίδια την ελληνική πολιτισμική μνήμη. Επιστρέφω στην παράδοση, στον μύθο και στη δομή της τραγωδίας για να αναζητήσω μια διαφορετική αφηγηματική μορφή, ικανή να αποδώσει αυτό το αίσθημα του ανολοκλήρωτου, της ιστορικής εκκρεμότητας και της συλλογικής αναμονής. Υπό αυτή την έννοια, βλέπω τα δύο βιβλία ως διαφορετικά στάδια της ίδιας αναζήτησης.