Πέθανε σε ηλικία 97 ετών η Γιαγιόι Κουσάμα, η πρωτοπόρος της ιαπωνικής avant-garde

Η Γιαγιόι Κουσάμα, μία από τις πιο αναγνωρίσιμες και επιδραστικές μορφές της σύγχρονης τέχνης, πέθανε σε ηλικία 97 ετών. Η εταιρεία της ανακοίνωσε ότι η πρωτοπόρος της ιαπωνικής avant-garde έφυγε από τη ζωή στις 14 Αυγούστου 2026, σε νοσοκομείο του Τόκιο.

«Με βαθιά θλίψη» ανακοίνωσε τον θάνατό της η εταιρεία, σημειώνοντας ότι η Κουσάμα αφιέρωσε ολόκληρη τη ζωή της στην καλλιτεχνική δημιουργία, αφήνοντας πίσω της ένα έργο που περιλάμβανε εικαστικές τέχνες, περφόρμανς, μυθοπλασία και ποίηση.

Μέχρι τις τελευταίες ημέρες της ζωής της συνέχιζε να ζωγραφίζει. «Δεν άφησε ποτέ στην άκρη το πινέλο της», ανέφερε η ανακοίνωση, προσθέτοντας ότι συνέχιζε να εξερευνά τις έννοιες της αιώνιας αγάπης και της αθάνατης ψυχής.

Η Κουσάμα έγινε παγκόσμιο πολιτιστικό σύμβολο κυρίως κατά τις τελευταίες δεκαετίες της ζωής της, όταν, μετά από χρόνια σχετικής αφάνειας, το έργο της άρχισε να αποκτά τεράστια διεθνή απήχηση. Η χαρακτηριστική κόκκινη περούκα της, τα ρούχα με τις βούλες και, κυρίως, οι εγκαταστάσεις με καθρέφτες, φώτα και επαναλαμβανόμενα μοτίβα την έκαναν μία από τις πλέον αναγνωρίσιμες καλλιτέχνιδες της εποχής.

Από την απόρριψη στη Νέα Υόρκη στη διεθνή αναγνώριση

Γεννημένη το 1929 στο Ματσουμότο, στην περιοχή Ναγκάνο της Ιαπωνίας, η Κουσάμα μεγάλωσε σε μια συντηρητική οικογένεια που δεν ενθάρρυνε τις καλλιτεχνικές της φιλοδοξίες. Οι γονείς της δεν υποστήριξαν την επιθυμία της να σπουδάσει ζωγραφική στο Κιότο και αργότερα η ίδια αισθανόταν ότι η καλλιτεχνική της πορεία αποτελούσε πηγή ντροπής για την οικογένειά της.

Στις αρχές της δεκαετίας του 1960 εγκαταστάθηκε στη Νέα Υόρκη, όπου βρέθηκε αντιμέτωπη με μια καλλιτεχνική σκηνή που κυριαρχούνταν από άνδρες. Τα έργα της με φαλλικά γλυπτά, οι εγκαταστάσεις της και οι συχνές περφόρμανς με γυμνό προκάλεσαν αντιδράσεις, αλλά ταυτόχρονα έφεραν στο προσκήνιο μια καλλιτέχνιδα που αρνούνταν να ακολουθήσει τους κανόνες της εποχής.

Η ίδια είχε εκφράσει την οργή και την απογοήτευσή της όταν είδε ιδέες και τεχνικές που είχε ήδη χρησιμοποιήσει να εμφανίζονται στο έργο ανδρών καλλιτεχνών, μεταξύ άλλων του Άντι Γουόρχολ, του Κλες Όλντενμπουργκ και του Λούκας Σαμάρας, οι οποίοι απολάμβαναν μεγαλύτερη αναγνώριση από σημαντικές γκαλερί.

Οι «Infinity Mirror Rooms» και ο κόσμος χωρίς τέλος

Το 1965 παρουσίασε τις περίφημες «Infinity Mirror Rooms», εγκαταστάσεις στις οποίες καθρέφτες και φώτα δημιουργούν την ψευδαίσθηση ενός χώρου χωρίς τέλος. Το έργο αυτό αποτέλεσε ένα από τα χαρακτηριστικότερα στοιχεία της καλλιτεχνικής της γλώσσας και δεκαετίες αργότερα θα γινόταν παγκόσμιο φαινόμενο.

Οι χαρακτηριστικές βούλες της έγιναν επίσης σήμα κατατεθέν, ενώ οι κολοκύθες αποτελούν ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα μοτίβα της. Η ίδια είχε εξηγήσει τη συναισθηματική σχέση της με το συγκεκριμένο αντικείμενο: «Οι κολοκύθες μού μιλούν», είχε πει, προσθέτοντας ότι της προσφέρουν μια αίσθηση σταθερότητας και ψυχικής ηρεμίας.

Στο νησί Ναοσίμα της Ιαπωνίας, η περίφημη Red Pumpkin, καλυμμένη με μαύρες βούλες, υποδέχεται τους επισκέπτες που φτάνουν με το πλοίο και έχει εξελιχθεί σε ένα από τα πιο χαρακτηριστικά δημόσια έργα της σύγχρονης ιαπωνικής τέχνης.

Η τέχνη ως τρόπος να αντιμετωπίσει τις παραισθήσεις

Η σχέση της Κουσάμα με την τέχνη ήταν βαθιά προσωπική. Από παιδί βίωνε παραισθήσεις, βλέποντας λάμψεις και μοτίβα να κατακλύζουν το περιβάλλον της. Η ίδια περιέγραφε στην αυτοβιογραφία της μια εμπειρία κατά την οποία ένα μοτίβο με κόκκινα λουλούδια που είδε σε ένα τραπεζομάντιλο άρχισε να επεκτείνεται στους τοίχους, την οροφή, τα παράθυρα και τις κολόνες ενός δωματίου, αλλά και πάνω στο ίδιο της το σώμα.

Η τέχνη αποτέλεσε για εκείνη έναν τρόπο να μετατρέψει αυτές τις εμπειρίες σε εικόνες και να επιτρέψει στους άλλους να δουν τον κόσμο όπως τον αντιλαμβανόταν η ίδια.

Μετά την επιστροφή της στην Ιαπωνία, απογοητευμένη και ψυχικά καταβεβλημένη από την εμπειρία της στις ΗΠΑ, εισήχθη σε ψυχιατρικό νοσοκομείο. Εκεί επέλεξε να ζήσει και να εργάζεται για το υπόλοιπο της ζωής της, βρίσκοντας ένα περιβάλλον που, σύμφωνα με τις διαθέσιμες πληροφορίες, αντιμετώπιζε θετικά τη δημιουργική διαδικασία και την καλλιτεχνική θεραπεία.

Κατά τη δεκαετία του 1970 και τις αρχές του 1980, το έργο της πήρε μια πιο σκοτεινή κατεύθυνση, με κολάζ και εικόνες που εξερευνούσαν τους κύκλους της φυσικής ζωής.

Η μεγάλη επιστροφή

Η μεγάλη αλλαγή στην καριέρα της ήρθε το 1993, όταν εκπροσώπησε για πρώτη φορά την Ιαπωνία ως σόλο καλλιτέχνις στη Μπιενάλε της Βενετίας. Η επιτυχία της έκθεσης σηματοδότησε μια θεαματική αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπιζόταν η δουλειά της τόσο στην Ιαπωνία όσο και στο εξωτερικό.

Ακολούθησαν εκθέσεις σε μεγάλα μουσεία, συνεργασίες με διεθνείς εταιρείες, μεταξύ των οποίων ο οίκος Louis Vuitton, και μια εντυπωσιακή αύξηση της εμπορικής αξίας των έργων της. Το 2022 ένας πίνακάς της πωλήθηκε σε δημοπρασία έναντι περίπου 10,5 εκατ. δολαρίων.

Τα τελευταία χρόνια, η δημοτικότητα της Κουσάμα ενισχύθηκε ακόμη περισσότερο από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Οι πολύχρωμες εγκαταστάσεις της, οι καθρεφτισμοί, τα γυαλιστερά μεταλλικά αντικείμενα και οι χαρακτηριστικές βούλες έγιναν ιδανικό σκηνικό για φωτογραφίες, φέρνοντας το έργο της σε ένα κοινό πολύ μεγαλύτερο από εκείνο των μουσείων και των γκαλερί.

Από μια καλλιτέχνιδα που κάποτε αγωνιζόταν να ακουστεί σε μια ανδροκρατούμενη καλλιτεχνική σκηνή, η Κουσάμα εξελίχθηκε σε παγκόσμιο εικαστικό σύμβολο. Και μέχρι το τέλος, παρέμεινε πιστή στο πινέλο της.