Ντάγκλας Λάτσφορντ: Ο έμπορος που έκανε περιουσία από τη λεηλασία των Χμερ

Οι αμερικανικές αρχές τον κατηγόρησαν ότι αποτελούσε σημαντικό κρίκο ανάμεσα σε αρχαιοκάπηλους που λεηλατούσαν ναούς και αρχαιολογικούς χώρους της Καμπότζης και στη διεθνή αγορά τέχνης. Σύμφωνα με το κατηγορητήριο, χρησιμοποιούσε πλαστά έγγραφα ώστε αντικείμενα αμφίβολης ή παράνομης προέλευσης να εμφανίζονται ως νόμιμα αποκτημένα.

Ο Λάτσφορντ είχε εγκατασταθεί στην Μπανγκόκ τη δεκαετία του 1950 και σταδιακά εξελίχθηκε σε αυτοδίδακτο ειδικό στην τέχνη των Χμερ. Από τη δεκαετία του 1960 άρχισε να συλλέγει και να εμπορεύεται γλυπτά, ενώ το 1974 άνοιξε γκαλερί στην Ταϊλάνδη. Η δράση του συνέπεσε με την περίοδο κατά την οποία ο εμφύλιος πόλεμος, οι Ερυθροί Χμερ και η πολιτική αστάθεια άφησαν πολλούς αρχαιολογικούς χώρους της Καμπότζης απροστάτευτους.

Αγάλματα αποσπώνταν από ναούς και μεταφέρονταν μέσω της Ταϊλάνδης προς τη Δύση. Ορισμένα έφεραν ακόμη τα σημάδια της βίαιης αφαίρεσής τους, χωρίς αυτό να εμποδίσει την είσοδό τους στη διεθνή αγορά. Ο Λάτσφορντ, μάλιστα, είχε δωρίσει αντικείμενα σε ιδρύματα όπως το Βρετανικό Μουσείο και το Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης της Νέας Υόρκης, ενισχύοντας τη φήμη του ως αξιόπιστου συλλέκτη.

Η υπόθεση άρχισε να παίρνει διαφορετική τροπή το 2011, όταν ο οίκος Sotheby's απέσυρε από δημοπρασία ένα γλυπτό του 10ου αιώνα, το οποίο οι αμερικανικές αρχές υποστήριξαν ότι είχε κλαπεί από το Κο Κερ. Το έργο επέστρεψε τελικά στην Καμπότζη, ενώ η έρευνα αποκάλυψε σοβαρά προβλήματα στην τεκμηρίωση της προέλευσης πολλών αρχαιοτήτων των Χμερ.

Το 2019 ο Λάτσφορντ κατηγορήθηκε στις ΗΠΑ για απάτη, λαθρεμπόριο και συνωμοσία. Δεν δικάστηκε ποτέ: πέθανε στην Ταϊλάνδη το 2020, σε ηλικία 88 ετών, αρνούμενος τις κατηγορίες.

Η υπόθεση, όμως, δεν τελείωσε με τον θάνατό του. Τα επόμενα χρόνια μουσεία και συλλέκτες άρχισαν να επιστρέφουν αντικείμενα στην Καμπότζη. Το Met, η Εθνική Πινακοθήκη της Αυστραλίας και το Μουσείο Τέχνης του Ντένβερ είναι μεταξύ των ιδρυμάτων που παρέδωσαν έργα, ενώ ιδιώτες συλλέκτες επέστρεψαν επίσης δεκάδες αντικείμενα.

Καθοριστική υπήρξε και η απόφαση της κόρης του Λάτσφορντ να παραδώσει στις αρχές περισσότερα από 100 αντικείμενα που είχε κληρονομήσει, μαζί με αρχεία, φωτογραφίες, τιμολόγια και χιλιάδες ηλεκτρονικά μηνύματα. Το υλικό αυτό μπορεί να βοηθήσει στον εντοπισμό και άλλων λεηλατημένων αρχαιοτήτων.

Για την Καμπότζη, η επιστροφή αυτών των αντικειμένων δεν αποτελεί απλώς ζήτημα ιδιοκτησίας. Πρόκειται για μέρος μιας πολιτιστικής κληρονομιάς που αποσπάστηκε από τους ναούς της και διασκορπίστηκε σε ολόκληρο τον κόσμο. Με κάθε επιστροφή, ένα ακόμη κομμάτι αυτής της κληρονομιάς γυρίζει στον τόπο του.