Τζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν: Η «πιο τραγική στιγμή» του Άρχοντα των Δαχτυλιδιών ήταν μια πράξη καλοσύνης

Ο Τζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν δεν θεωρούσε την πιο τραγική στιγμή του «Άρχοντα των Δαχτυλιδιών» κάποια από τις μεγάλες μάχες ή την τελική καταστροφή του Δαχτυλιδιού. Για τον δημιουργό της Μέσης-γης, η πιο οδυνηρή στιγμή βρισκόταν σε μια πολύ πιο μικρή πράξη: στην παρέμβαση του Σαμ όταν ο Γκόλουμ, για μια σύντομη στιγμή, έμοιαζε να βρίσκεται κοντά στη λύτρωση.

Ο Γκόλουμ, ένας από τους πιο σύνθετους χαρακτήρες του έργου, δεν ήταν εξαρχής το πλάσμα που γνώρισαν ο Φρόντο και ο Σαμ. Πριν από τη διαφθορά του από το Δαχτυλίδι ήταν ο Σμίγκολ, ένας χαρακτήρας που είχε ακόμη μέσα του την ικανότητα να επιστρέψει στον παλιό του εαυτό. Σε μια κρίσιμη σκηνή, αυτή η πιθανότητα μοιάζει για λίγο πραγματική.

Ο Γκόλουμ πλησιάζει τον κοιμισμένο Φρόντο και επιχειρεί να τον αγγίξει. Εκείνη τη στιγμή, όπως εξηγούσε ο Τόλκιν, η πλευρά του Σμίγκολ φαίνεται να κερδίζει τη μάχη απέναντι στη διαφθορά. Ο Σαμ, όμως, βλέποντας τον Γκόλουμ κοντά στον φίλο του, παρεμβαίνει και τον απομακρύνει.

Η πράξη του Σαμ είναι απολύτως κατανοητή. Θέλει να προστατεύσει τον Φρόντο από ένα πλάσμα που θεωρεί επικίνδυνο. Ωστόσο, για τον Τόλκιν, ακριβώς εκεί βρίσκεται η τραγωδία: η καλή πρόθεση οδηγεί σε ένα αποτέλεσμα που δεν είναι καλό.

«Νομίζω ότι η πιο τραγική στιγμή σε όλη την ιστορία είναι η τρομερή ειρωνεία ότι το καλό συχνά κάνει κακό», είχε πει ο συγγραφέας. «Η πιο τραγική στιγμή είναι όταν ο Σαμ, από την προστατευτικότητά του, λέει “Πάρε τα χέρια σου από πάνω του”. Και έτσι νικά τη μετάνοια του Γκόλουμ. Γιατί αυτό μου φαίνεται πολύ αληθινό στη ζωή».

Δεν είναι απλώς οι «καλοί» απέναντι στους «κακούς»

Η συγκεκριμένη σκηνή είναι χαρακτηριστική της ηθικής πολυπλοκότητας που υπάρχει στα έργα του Τόλκιν. Παρότι η Μέση-γη μοιάζει εκ πρώτης όψεως να χωρίζεται ανάμεσα στις δυνάμεις του καλού και του κακού, ο ίδιος ο συγγραφέας δεν αντιμετώπιζε αυτή τη σύγκρουση ως ένα απλό δίπολο.

Όταν ο δημοσιογράφος του BBC παρατήρησε ότι η ηθική στα βιβλία του δεν είναι τόσο απλή όσο μια σύγκρουση ανάμεσα στο καλό και το κακό, ο Τόλκιν συμφώνησε. «Οι γενικές γραμμές είναι μάλλον απλές. Αλλά φυσικά, στην πραγματικότητα δεν είναι έτσι, έτσι δεν είναι; Βλέπεις το κακό στην πλευρά του καλού. Δεν είναι απλώς οι καλοί εναντίον των κακών», απάντησε.

Η περίπτωση του Σαμ είναι ίσως το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα. Δεν ενεργεί από κακία ούτε επιδιώκει να καταστρέψει τον Γκόλουμ. Αντίθετα, ενεργεί από πίστη και προστατευτικότητα απέναντι στον Φρόντο. Η συνέπεια, όμως, είναι ότι ο Γκόλουμ απομακρύνεται από τη στιγμή της μετάνοιας και επιστρέφει στη διαφθορά του.

Για τον Τόλκιν, αυτή η αντίφαση δεν αποτελούσε αδυναμία της ιστορίας αλλά μέρος της ουσίας της. Οι άνθρωποι μπορούν να πράξουν σωστά για λάθος λόγους, μπορούν να κάνουν λάθος ενώ προσπαθούν να προστατεύσουν κάποιον και μπορούν να προκαλέσουν κακό χωρίς να το επιδιώκουν.

Ο «Χόμπιτ» και η πραγματική περιπέτεια του Τόλκιν

Η ίδια συνέντευξη περιείχε και μια σειρά από αποκαλύψεις για τις προσωπικές εμπειρίες που επηρέασαν τη δημιουργία της Μέσης-γης.

Μιλώντας για τον «Χόμπιτ», ο Τόλκιν αναφέρθηκε σε ένα ταξίδι που είχε κάνει στην Ελβετία το 1911, όταν ήταν 19 ετών. Η πεζοπορία του στα βουνά, τα δύσκολα περάσματα, οι διανυκτερεύσεις σε ασυνήθιστα μέρη και οι στιγμές κατά τις οποίες κινδύνευσε, αποτέλεσαν υλικό που μετασχηματίστηκε αργότερα στην περιπέτεια του Μπίλμπο.

«Γι' αυτό, πραγματικά, το ταξίδι του Μπίλμπο είναι μια πραγματική προσωπική εμπειρία – αλλαγμένη, φυσικά. Δεν συναντήσαμε καλικάντζαρους», είχε πει.

Όταν, μάλιστα, ρωτήθηκε αν ο ίδιος θα δεχόταν μια πρόσκληση για μια τέτοια περιπέτεια, η απάντησή του ήταν μάλλον απρόσμενη. Ο Τόλκιν παραδέχθηκε ότι, αν ένας μάγος τον είχε επισκεφθεί όταν ήταν παιδί, πιθανότατα θα έβρισκε μια δικαιολογία για να αποφύγει την περιπέτεια.

«Δεν είχα καμία απολύτως επιθυμία να βάλω τον εαυτό μου σε μια δύσκολη θέση μόνο και μόνο για χάρη της περιπέτειας», είχε πει, προσθέτοντας με χιούμορ ότι είχε μεγαλώσει ώστε να αποφεύγει «τις συζητήσεις με ύποπτους ηλικιωμένους κυρίους».

Η γλώσσα των Ξωτικών και η εμμονή με τα φινλανδικά

Ο Τόλκιν μίλησε ακόμη για μια από τις μεγαλύτερες αγάπες της ζωής του: τις γλώσσες. Η δημιουργία των γλωσσών της Μέσης-γης δεν ήταν ένα συμπληρωματικό στοιχείο των βιβλίων του, αλλά ένα από τα θεμέλια πάνω στα οποία έχτισε ολόκληρο τον φανταστικό του κόσμο.

Η φινλανδική γλώσσα τον είχε γοητεύσει ιδιαίτερα όταν σπούδαζε στην Οξφόρδη. Όπως παραδέχθηκε, είχε παρασυρθεί τόσο πολύ από τη μελέτη της, ώστε παραμελούσε τις ακαδημαϊκές του υποχρεώσεις.

«Η διαμόρφωσή της, η ηχητική της υφή είναι πολύ αξιοσημείωτη. Με μεθά πραγματικά», είχε πει. «Απλώς έφυγα και έμαθα αυτή τη γλώσσα ενώ θα έπρεπε να κάνω άλλα πράγματα και οι άνθρωποι δεν μπορούσαν να καταλάβουν γιατί οι εργασίες μου για το αρχαίο ελληνικό δράμα γίνονταν όλο και χειρότερες».

Η επιρροή της φινλανδικής πέρασε στη συνέχεια στις γλώσσες που δημιούργησε για τη Μέση-γη. «Ξεκίνησε ως κάτι εξαιρετικά φινλανδικό», εξήγησε. «Βασίζεται στα φινλανδικά, με μια ορισμένη ποσότητα ελληνικών και άλλων γλωσσών που έμαθα αργότερα».

Από τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο στο «Χόμπιτ»

Η σχέση του Τόλκιν με τη γλώσσα είχε ξεκινήσει πολύ πριν από τη δημιουργία του Μπίλμπο και του Φρόντο. Μετά την επιστροφή του από τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, εργάστηκε ως βοηθός στο Oxford English Dictionary, όπου ασχολήθηκε με ετυμολογίες και γνώρισε λέξεις που τον οδήγησαν σε διαφορετικές γλωσσικές παραδόσεις.

Η εμπειρία αυτή αποτέλεσε ακόμη ένα κομμάτι της πορείας που θα τον οδηγούσε στη δημιουργία ενός από τα πιο αναγνωρίσιμα φανταστικά σύμπαντα της παγκόσμιας λογοτεχνίας.

Ο «Χόμπιτ» κυκλοφόρησε στις 21 Σεπτεμβρίου 1937 και ακολούθησε ο «Άρχοντας των Δαχτυλιδιών», ένα έργο στο οποίο ο Τόλκιν δημιούργησε έναν κόσμο με τη δική του ιστορία, μυθολογία, γεωγραφία και γλωσσική παράδοση.

Κι όμως, δεκαετίες μετά, ο ίδιος δεν επέστρεφε στις μεγάλες μάχες όταν μιλούσε για την πιο τραγική στιγμή της ιστορίας του. Επέστρεφε σε μια μικρή ανθρώπινη πράξη: έναν φίλο που προσπάθησε να προστατεύσει τον άλλο και, χωρίς να το γνωρίζει, στέρησε από έναν διεφθαρμένο άνθρωπο την τελευταία του ευκαιρία να αλλάξει.

Η σκέψη αυτή συνοψίζει ίσως καλύτερα από οποιαδήποτε μάχη τη σύνθετη ηθική του Τόλκιν. Στη Μέση-γη, όπως και στη ζωή, το καλό και το κακό δεν βρίσκονται πάντοτε σε δύο καθαρές και αντίθετες πλευρές.

Η σπάνια συνέντευξη που έμεινε στα αρχεία του BBC

Οι δηλώσεις του Τόλκιν προέρχονται από μια παλιά συνέντευξη που παραχώρησε στο BBC το 1968, έναν χρόνο πριν από τη συνταξιοδότησή του. Τότε μεταδόθηκαν μόνο ορισμένα αποσπάσματα, ενώ μεγάλο μέρος της συζήτησης παρέμεινε για δεκαετίες στο αρχείο του βρετανικού ραδιοτηλεοπτικού οργανισμού.

Το πλήρες υλικό ανασύρθηκε και παρουσιάστηκε πολλά χρόνια αργότερα, το 2019, σε ραδιοφωνικό πρόγραμμα του BBC, δίνοντας για πρώτη φορά στο κοινό πρόσβαση σε μεγάλο μέρος μιας συνομιλίας που είχε μείνει ουσιαστικά κρυμμένη από τη δημοσιότητα.

Και ανάμεσα στις αποκαλύψεις εκείνης της παλιάς συνέντευξης βρίσκεται μια από τις πιο ενδιαφέρουσες εξηγήσεις του ίδιου του Τόλκιν για τον «Άρχοντα των Δαχτυλιδιών»: ότι η μεγαλύτερη τραγωδία δεν βρίσκεται πάντοτε εκεί όπου περιμένουμε να τη δούμε. Μπορεί να κρύβεται σε μια πράξη αγάπης, προστασίας ή καλοσύνης που, χωρίς πρόθεση, οδηγεί ακριβώς στο αντίθετο αποτέλεσμα.