Ιαπωνία: Γιατί στους πεντακάθαρους δρόμους της υπάρχουν τόσο λίγοι κάδοι

Αν περάσει κανείς μία ολόκληρη ημέρα περιηγούμενος στο Τόκιο, είναι πολύ πιθανό να καταλήξει να κρατά ένα άδειο ποτήρι καφέ, ένα περιτύλιγμα από σάντουιτς και μια απορία: αφού η Ιαπωνία φημίζεται για την καθαριότητά της, γιατί είναι τόσο δύσκολο να βρει κανείς έναν κάδο απορριμμάτων;

Η απουσία δημόσιων κάδων αποτελεί συχνή πηγή απορίας για τους επισκέπτες και έχει οδηγήσει σε αμέτρητα βίντεο στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, με τουρίστες να αναζητούν μάταια ένα σημείο για να πετάξουν τα σκουπίδια τους στους πεντακάθαρους δρόμους του Τόκιο. Ωστόσο, η εξήγηση δεν είναι τόσο απλή.

«Είναι ένας σύνθετος συνδυασμός ιστορικών εξελίξεων, οικονομικών φαινομένων, πολιτικών γεγονότων και των διαφορετικών επιπτώσεών τους στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αποφασίζουν να συμπεριφέρονται», εξηγεί η ιστορικός Έικο Μάρουκο Σίνιαουερ, καθηγήτρια στο Williams College και συγγραφέας του βιβλίου «Waste: Consuming Postwar Japan».

Η επίθεση με σαρίν που άλλαξε τα δεδομένα

Η Ιαπωνία δεν ήταν ανέκαθεν μια χώρα χωρίς κάδους. Σύμφωνα με τη Σίνιαουερ, καθοριστική στιγμή ήταν ο Μάρτιος του 1995, όταν μέλη της αίρεσης Aum Shinrikyō εξαπέλυσαν επίθεση με το νευροτοξικό αέριο σαρίν σε τρεις γραμμές του μετρό του Τόκιο, κατά την ώρα αιχμής. Δεκατέσσερις άνθρωποι σκοτώθηκαν και χιλιάδες τραυματίστηκαν.

Μετά την επίθεση, οι αρχές σφράγισαν ή απομάκρυναν κάδους απορριμμάτων ως μέτρο πρόληψης τρομοκρατικών επιθέσεων. Τα τρομοκρατικά χτυπήματα που ακολούθησαν σε διάφορα σημεία του κόσμου, μεταξύ άλλων οι επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου στις ΗΠΑ, συνέβαλαν στο να παραμείνουν σε ισχύ αυτά τα μέτρα.

Τρεις δεκαετίες αργότερα, όμως, η ασφάλεια δεν αρκεί για να εξηγήσει γιατί τόσο λίγοι κάδοι επέστρεψαν στους δρόμους της Ιαπωνίας. Ούτε εξηγεί από μόνη της γιατί η χώρα εξακολουθεί να είναι τόσο καθαρή.

Οι δήμοι έκοψαν τους κάδους

Το κόστος και η πρακτικότητα αποτελούν ένα ακόμη κομμάτι της απάντησης. Από τη δεκαετία του 2000, ορισμένοι δήμοι άρχισαν σκόπιμα να μειώνουν τους κάδους στους δρόμους, ενθαρρύνοντας τους κατοίκους να παίρνουν τα σκουπίδια τους μαζί τους και να τα πετούν στο σπίτι.

Η Άγια Γιοσίντα, από το Εθνικό Ινστιτούτο Περιβαλλοντικών Μελετών της Ιαπωνίας, αναφέρει χαρακτηριστικά το Κιότο, όπου ο αριθμός των δημόσιων κάδων μειώθηκε περισσότερο από το μισό από το 2011. Η απόφαση συνδέθηκε με προβλήματα όπως η απόρριψη οικιακών απορριμμάτων στους δημόσιους κάδους και η συσσώρευση σκουπιδιών γύρω από αυτούς, που αύξαναν το κόστος συντήρησης και διαχείρισής τους.

Το ερώτημα, βέβαια, παραμένει: αν υπάρχουν τόσο λίγοι κάδοι, γιατί οι δρόμοι της Ιαπωνίας δεν είναι γεμάτοι σκουπίδια;

Η καθαριότητα δεν είναι μόνο θέμα νοοτροπίας

Η Γιοσίντα προειδοποιεί ότι η καθαριότητα των ιαπωνικών πόλεων δεν πρέπει να αποδίδεται αποκλειστικά σε κάποιο ιδιαίτερα ανεπτυγμένο αίσθημα τάξης και καθαριότητας. Οι καθαροί δρόμοι είναι επίσης αποτέλεσμα πολιτικών που εφαρμόζονται εδώ και δεκαετίες.

Οι δήμοι έχουν επενδύσει σε εκστρατείες κατά της ρύπανσης, στην περιβαλλοντική εκπαίδευση, στον καθαρισμό των δρόμων και σε παρεμβάσεις στον αστικό σχεδιασμό που αποθαρρύνουν την απόρριψη σκουπιδιών.

Παράλληλα, σημαντικό ρόλο παίζουν οι κοινωνικοί κανόνες. Ένας από αυτούς είναι η έννοια meiwaku o kakenai, δηλαδή η προσπάθεια να μην προκαλεί κανείς ενόχληση ή αναστάτωση στους άλλους.

Και οι καθημερινές συνήθειες έχουν τη σημασία τους. Το φαγητό στον δρόμο ή μέσα στα μέσα μεταφοράς δεν είναι τόσο συνηθισμένο στην Ιαπωνία, με αποτέλεσμα οι άνθρωποι να παράγουν λιγότερα σκουπίδια όσο μετακινούνται.

«Σκεπτόμενη τη δική μου καθημερινότητα, δεν είμαι σίγουρη πόσα σκουπίδια παράγονται κατά τη μετακίνησή μου από το σπίτι στη δουλειά και πίσω», λέει η Σίνιαουερ. Όπως εξηγεί, υπάρχει λιγότερη ευκαιρία για τη δημιουργία σκουπιδιών κατά τη διάρκεια της μετακίνησης, καθώς είναι ασυνήθιστο να τρώει κανείς ενώ περπατά ή βρίσκεται μέσα σε ένα τρένο.

Οι τουρίστες αντιμετωπίζουν διαφορετικά την πόλη

Για τους επισκέπτες, ωστόσο, η εμπειρία είναι διαφορετική. Οι τουρίστες περνούν πολλές ώρες έξω, αγοράζουν ποτά, σνακ και προϊόντα από τα καταστήματα ευκολίας και έτσι είναι πολύ πιθανότερο να βρεθούν να κρατούν τα σκουπίδια τους χωρίς να υπάρχει ένας κάδος σε κοντινή απόσταση.

Η Τζούνκο Γιοκόο, ξεναγός που ζει στην Ιαπωνία, σημειώνει ότι η έλλειψη εύκολα προσβάσιμων κάδων μπορεί αρχικά να προκαλεί σύγχυση και εκνευρισμό στους επισκέπτες. Πολλοί, ωστόσο, προσαρμόζονται γρήγορα.

«Στην αρχή οι επισκέπτες μου παραπονιούνται για την έλλειψη διαθέσιμων κάδων, αλλά ταυτόχρονα απολαμβάνουν το γεγονός ότι δεν βλέπουν σκουπίδια στους δρόμους και μαθαίνουν να υιοθετούν τη νοοτροπία του “όταν βρίσκεσαι στο Τόκιο, προσαρμόζεσαι”», λέει.

Οι κάδοι δεν έχουν εξαφανιστεί

Παρά την εντύπωση που μπορεί να σχηματίσει ένας επισκέπτης, οι δημόσιοι κάδοι δεν έχουν εξαφανιστεί εντελώς. Απλώς πρέπει να ξέρει πού να τους αναζητήσει.

Οι σταθμοί των τρένων εξακολουθούν να διαθέτουν κάδους, συχνά διαφανείς, οι οποίοι βρίσκονται κοντά στις πύλες των εισιτηρίων ώστε να μπορούν να επιτηρούνται από το προσωπικό ή από κάμερες ασφαλείας.

Μάλιστα, στον σταθμό Σιντζούκου του Τόκιο δοκιμάζεται αυτή την περίοδο μια ιδιαίτερα ασυνήθιστη λύση: ρομπότ-κάδοι που κινούνται στον χώρο και συλλέγουν σκουπίδια από τους επιβάτες.

Μέχρι τέτοιες λύσεις να γίνουν καθημερινότητα, οι επισκέπτες στην Ιαπωνία θα πρέπει μάλλον να κάνουν αυτό που οι κάτοικοι του Τόκιο έχουν συνηθίσει εδώ και χρόνια: να κρατούν τα σκουπίδια τους μέχρι να βρουν το κατάλληλο σημείο για να τα πετάξουν.