«Θεοδώρα, Αυτοκράτειρα του Βυζαντίου»: Όταν η Ιστορία περνά από τη φωνή της Χριστίνας Πουλίτση

Υπάρχουν ιστορικά πρόσωπα που σχεδόν «αντιστέκονται» στη σκηνή. Η Θεοδώρα είναι ένα από αυτά.

Η ζωή της έχει τόσες διαφορετικές αναγνώσεις, τόσους μύθους, τόσες αντιφάσεις και τόσο ισχυρό συμβολικό φορτίο, ώστε κάθε καλλιτεχνική απόπειρα να την αφηγηθεί κινδυνεύει είτε να εγκλωβιστεί στη μεγαλοπρέπεια της ιστορίας είτε να την απλοποιήσει.

Η «Θεοδώρα, Αυτοκράτειρα του Βυζαντίου» επιχειρεί κάτι δυσκολότερο: να δώσει φωνή στη γυναίκα πίσω από το αυτοκρατορικό σύμβολο.

Και αυτό ακριβώς είναι το ενδιαφέρον της παράστασης στο «Ολύμπια – Μαρία Κάλλας». Δεν πρόκειται απλώς για μία ακόμη μουσικοθεατρική αναπαράσταση του Βυζαντίου, αλλά για ένα καινούργιο ελληνικό λυρικό έργο που θέλει να ξαναδιαβάσει τη διαδρομή της Θεοδώρας, από την καταγωγή και τα νεανικά της χρόνια μέχρι την άνοδό της στην κορυφή της εξουσίας.

Ο Στάθης υπογράφει τόσο τη μουσική όσο και το λιμπρέτο, έχοντας προηγουμένως στηρίξει το έργο σε πολυετή ιστορική έρευνα και σε μια διαφορετική ανάγνωση των πηγών.

Το εγχείρημα έχει από την αρχή κάτι ιδιαίτερα απαιτητικό: η όπερα δεν έχει πίσω της προηγούμενες παραστάσεις, ηχογραφήσεις ή μια παράδοση ερμηνειών. Όλα δημιουργούνται από την αρχή. Και αυτό γίνεται ιδιαίτερα εμφανές στον ομώνυμο ρόλο, τον οποίο αναλαμβάνει η Χριστίνα Πουλίτση.

Η διεθνώς καταξιωμένη υψίφωνος δεν καλείται απλώς να τραγουδήσει τη Θεοδώρα.

Καλείται ουσιαστικά να δημιουργήσει τη σκηνική και φωνητική της ταυτότητα. Η παρτιτούρα δεν έχει ακόμη αποκτήσει «ιστορία» και η ερμηνεία της δεν συγκρίνεται με κάποια προηγούμενη.

Αυτό δίνει στην Πουλίτση μια σπάνια ελευθερία, αλλά ταυτόχρονα της φορτώνει και μια μεγάλη ευθύνη: η δική της Θεοδώρα είναι η πρώτη Θεοδώρα που θα μείνει ως σημείο αναφοράς για το έργο.

Η Πουλίτση ανταποκρίνεται στον ρόλο με το βασικό όπλο που διαθέτει ένας μεγάλος λυρικός ερμηνευτής: δεν προσπαθεί να κάνει την ηρωίδα απλώς «μεγαλειώδη».

Η φωνή της έχει την απαιτούμενη αυτοκρατορική διάσταση, αλλά το ενδιαφέρον βρίσκεται περισσότερο στις στιγμές όπου η φωνή αποκτά ανθρώπινη θερμοκρασία.

Εκεί η Θεοδώρα παύει να είναι το άγαλμα της Ιστορίας και γίνεται γυναίκα που διεκδικεί χώρο, εξουσία και θέση σε έναν κόσμο στον οποίο τίποτα δεν της χαρίστηκε.

Απέναντί της, ο Δημήτρης Τηλιακός στον ρόλο του Ιουστινιανού λειτουργεί ως απαραίτητος αντίβαρος.

Η σχέση των δύο προσώπων δεν αντιμετωπίζεται μόνο ως η ιστορία ενός αυτοκρατορικού ζεύγους, αλλά ως μια συνάντηση δύο ισχυρών παρουσιών μέσα σε ένα πολιτικό περιβάλλον όπου η προσωπική σχέση και η εξουσία είναι σχεδόν αδύνατο να διαχωριστούν. Η παρουσία του Τηλιακού προσφέρει στην παράσταση το απαραίτητο δραματικό αντίβαρο στην πληθωρική πρωταγωνίστρια.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει και ο ρόλος του Φίλιππου Μοδινού ως «Αποστόλου της Ιστορίας».

Ο χαρακτήρας αυτός δεν είναι ένας ακόμη ήρωας της αφήγησης. Λειτουργεί ως αφηγηματικός μηχανισμός, συνομιλώντας με τη χορωδία και δημιουργώντας μια γέφυρα ανάμεσα στο παρόν και τον κόσμο του Βυζαντίου.

Η επιλογή αυτή είναι από τις πιο ουσιαστικές δραματουργικές ιδέες της παραγωγής, καθώς επιτρέπει στην παράσταση να μην εγκλωβιστεί ολοκληρωτικά σε μια γραμμική βιογραφία.

Σκηνοθετικά, ο Πάνος Αγγελόπουλος δεν επιχειρεί να κατασκευάσει ένα μουσειακό Βυζάντιο. Η παράσταση χρησιμοποιεί 3D video mapping και ψηφιακά σκηνικά, με την εικόνα να γίνεται ενεργό κομμάτι της αφήγησης.

Το αποτέλεσμα είναι ένα σκηνικό περιβάλλον που δεν προσπαθεί να ανταγωνιστεί την όπερα σε επίπεδο ρεαλισμού, αλλά να δημιουργήσει μια διαρκώς μεταβαλλόμενη ατμόσφαιρα γύρω από τους χαρακτήρες.

Αυτή η επιλογή έχει και το τίμημά της. Όσο περισσότερο η παράσταση επενδύει στην εικόνα, τόσο περισσότερο κινδυνεύει η ανθρώπινη ιστορία να χαθεί μέσα στο θέαμα.

Ευτυχώς, ο πυρήνας παραμένει οι ερμηνευτές και η μουσική.

Η Συμφωνική Ορχήστρα και η Χορωδία του Δήμου Αθηναίων, υπό τη μουσική διεύθυνση του Ραφαήλ Πυλαρινού, δίνουν στην παραγωγή τον όγκο που απαιτεί ένα έργο τέτοιας κλίμακας.

Ο Στάθης γράφει μια όπερα που δεν φοβάται τη μεγάλη κλίμακα. Και ίσως αυτό να είναι ταυτόχρονα η δύναμή της και η αδυναμία της. Το υλικό που έχει επιλέξει είναι τεράστιο: η ζωή μιας αυτοκράτειρας, η πολιτική του Ιουστινιανού, το Βυζάντιο, η κοινωνική θέση της γυναίκας, η εξουσία, η Στάση του Νίκα, η σχέση Ιστορίας και μνήμης. Όλα αυτά καλούνται να χωρέσουν σε ένα έργο περίπου 130 λεπτών.

Η «Θεοδώρα» λειτουργεί καλύτερα όταν αφήνει την Ιστορία να γίνει συναίσθημα και λιγότερο όταν αισθάνεται την ανάγκη να την εξηγήσει.

Η «Θεοδώρα» δεν χρειάζεται να θεωρηθεί μια οριστική βιογραφία της αυτοκράτειρας.

Είναι μια καλλιτεχνική πρόταση πάνω σε ένα ιστορικό πρόσωπο που εξακολουθεί να προκαλεί συζητήσεις. Και ως τέτοια έχει αξία ακριβώς επειδή ανοίγει ξανά το ερώτημα για το ποια ήταν η γυναίκα πίσω από την εικόνα που διαμόρφωσαν οι πηγές και οι μεταγενέστερες αφηγήσεις.

Στο τέλος, αυτό που μένει περισσότερο είναι φυσικά η φωνή της Πουλίτση. Όχι επειδή η «Θεοδώρα» είναι μια παράσταση που στηρίζεται αποκλειστικά σε μια μεγάλη σοπράνο, αλλά επειδή η ερμηνεύτριά της γίνεται ο βασικός δίαυλος μέσα από τον οποίο ένα ιστορικό πρόσωπο αποκτά ξανά ανθρώπινη διάσταση. Η πρώτη Θεοδώρα του Στάθη έχει πλέον φωνή.

Και αυτή η φωνή ανήκει στη Χριστίνα Πουλίτση.

Σήμερα, Πέμπτη 1/10 θα πραγματοποιηθεί η δεύτερη και τελευταία παράσταση «ΘΕΟΔΩΡΑ, Αυτοκράτειρα του Βυζαντίου» στο θέατρο Ολύμπια - Μαρία Κάλλας.