Τζακ ο Αντεροβγάλτης: Πώς ο Τύπος του 19ου αιώνα δημιούργησε τον μύθο του διαβόητου serial killer

Στις 9 Νοεμβρίου 1888 δολοφονήθηκε στο Ανατολικό Λονδίνο η πέμπτη και τελευταία γυναίκα που αποδίδεται στον Τζακ τον Αντεροβγάλτη. Ο δράστης δεν εντοπίστηκε ποτέ, ενώ οι δολοφονίες παρέμειναν ανεξιχνίαστες. Ωστόσο, πολύ σύντομα η υπόθεση ξεπέρασε τα όρια μιας αστυνομικής έρευνας και μετατράπηκε σε έναν από τους πιο σκοτεινούς και ανθεκτικούς μύθους της σύγχρονης ιστορίας.

Μια σημαντική ευθύνη γι' αυτή τη μεταμόρφωση φαίνεται πως είχε ο Τύπος της βικτωριανής εποχής. Οι εφημερίδες δεν περιορίστηκαν στην κάλυψη των εγκλημάτων, αλλά συνέβαλαν στη δημιουργία μιας ολόκληρης μυθολογίας γύρω από τον άγνωστο δολοφόνο, συνδέοντάς τον με τις κοινωνικές φοβίες, τις προκαταλήψεις και τη λαϊκή κουλτούρα της εποχής.

Το BBC επανεξέτασε το 1988 τα αρχικά αστυνομικά και κυβερνητικά αρχεία της υπόθεσης, στο πλαίσιο του ντοκιμαντέρ «Timewatch: Shadow of the Ripper», επιχειρώντας να διαπιστώσει κατά πόσο η δημοσιογραφική υπερβολή είχε επηρεάσει ακόμη και την ίδια την αστυνομική έρευνα.

Από τον Δόκτορα Τζέκιλ στον Τζακ τον Αντεροβγάλτη

Η υπόθεση εκτυλίχθηκε σε μια περίοδο κατά την οποία το Λονδίνο ήταν ήδη γοητευμένο από τις ιστορίες τρόμου. Το 1888, στο Lyceum Theatre της πόλης παρουσιαζόταν η θεατρική διασκευή του «Η παράξενη υπόθεση του Δόκτορα Τζέκιλ και του κυρίου Χάιντ», με τον Αμερικανό ηθοποιό Ρίτσαρντ Μάνσφιλντ στους πρωταγωνιστικούς ρόλους. Την ίδια περίοδο, ο Μπραμ Στόκερ εργαζόταν ως διευθυντής του θεάτρου, λίγο πριν αρχίσει να γράφει τον «Δράκουλα».

Η σύνδεση της λογοτεχνίας με τα πραγματικά εγκλήματα δεν άργησε να εμφανιστεί. Η εφημερίδα Pall Mall Gazette είχε δημοσιεύσει ήδη από το 1886 μια κριτική για το έργο του Ρόμπερτ Λούις Στίβενσον, στην οποία γινόταν αναφορά στη γοητεία που ασκούσαν στους Βρετανούς οι ιστορίες φόνων και αίματος. Όταν άρχισαν οι δολοφονίες στο Γουάιτσαπελ, η ίδια εφημερίδα συνέδεσε τον άγνωστο δράστη με τον κύριο Χάιντ.

«Μέσα σε τρεις εβδομάδες, η Gazette έγραφε για έναν κύριο Χάιντ που περιπλανιόταν στο Ανατολικό Λονδίνο», είχε εξηγήσει το 1988 ο Κρίστοφερ Φρέιλινγκ, καθηγητής Πολιτισμικής Ιστορίας στο Royal College of Art. Όπως υποστήριξε, ο Τζακ ο Αντεροβγάλτης, ο Δόκτωρ Τζέκιλ και ο κύριος Χάιντ, ο μυστηριώδης Spring-heeled Jack και οι σκοτεινοί χαρακτήρες των λαϊκών μυθιστορημάτων τρόμου της εποχής άρχισαν να συγχωνεύονται στη συλλογική φαντασία.

Η ερμηνεία του Μάνσφιλντ ήταν τόσο πειστική, ώστε ένας θεατής έστειλε επιστολή στην αστυνομία προτείνοντας να εξεταστεί το ενδεχόμενο ο ηθοποιός να είναι ο ίδιος ο δολοφόνος. Ο Μάνσφιλντ προσπάθησε να αποκαταστήσει τη δημόσια εικόνα του οργανώνοντας φιλανθρωπικές παραστάσεις κωμωδιών. Όπως έγραψε τότε ένας δημοσιογράφος, το Λονδίνο είχε πλέον αρκετούς λόγους να ανατριχιάζει έξω από τα θέατρα, χωρίς να χρειάζεται να αναζητά επιπλέον τρόμο στη σκηνή.

Οι κοινωνικές φοβίες πίσω από τον μύθο

Καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της δημόσιας εικόνας του δολοφόνου είχε ο εκδότης της Pall Mall Gazette, Γουίλιαμ Τόμας Στιντ. Ο Στιντ πειραματιζόταν με ένα νέο, πιο εντυπωσιοθηρικό είδος δημοσιογραφίας, το οποίο θα συνέβαλλε στη διαμόρφωση αυτού που αργότερα ονομάστηκε ταμπλόιντ Τύπος.

Φιλελεύθερος και ένθερμος υποστηρικτής κοινωνικών μεταρρυθμίσεων, είχε επίσης αναπτύξει έντονη αντιπαράθεση με τον αρχηγό της Μητροπολιτικής Αστυνομίας, σερ Τσαρλς Γουόρεν. Θεωρούσε ότι η αστυνομία είχε επιδείξει υπερβολική βία απέναντι σε διαδηλωτές και δεν είχε αντιμετωπίσει αποτελεσματικά τα κοινωνικά προβλήματα της πόλης. Οι δολοφονίες τού έδωσαν την ευκαιρία να επαναφέρει την κριτική του, στρέφοντας παράλληλα την προσοχή σε ζητήματα όπως η πορνεία, η κοινωνική ανισότητα και η εκμετάλλευση των γυναικών.

Η καθηγήτρια Τζούντιθ Γουόλκοβιτς, συγγραφέας του βιβλίου «City of Dreadful Delight: Narratives of Sexual Danger in Late-Victorian London», εξήγησε ότι η εικόνα του δολοφόνου ως αριστοκράτη δεν προέκυψε τυχαία. Για δεκαετίες, η πορνεία και η σεξουαλική εκμετάλλευση των φτωχών γυναικών αποτελούσαν αντικείμενο δημόσιας συζήτησης, ενώ ο ίδιος ο Στιντ είχε προηγουμένως δημοσιεύσει αποκαλυπτικά ρεπορτάζ για την παιδική πορνεία και την εκμετάλλευση ανήλικων κοριτσιών από εύπορους άνδρες.

Οι πέντε γυναίκες που συνδέθηκαν με τις δολοφονίες ζούσαν σε συνθήκες φτώχειας και είχαν αναγκαστεί να στραφούν στην πορνεία για να επιβιώσουν. Ο Τύπος αξιοποίησε τα εγκλήματα για να αναδείξει τις κοινωνικές αντιθέσεις, αλλά και για να τροφοδοτήσει σενάρια σχετικά με την ταυτότητα του δράστη.

Οι υποψίες στράφηκαν σε διαφορετικές κατευθύνσεις. Κάποια δημοσιεύματα παρουσίαζαν τον δολοφόνο ως διεφθαρμένο αριστοκράτη, άλλα ως γιατρό, εξαιτίας του τρόπου με τον οποίο χρησιμοποιούνταν το μαχαίρι στα εγκλήματα, ενώ συντηρητικές εφημερίδες έστρεφαν την προσοχή στις φτωχές συνοικίες του Ανατολικού Λονδίνου και στις κοινότητες μεταναστών που ζούσαν εκεί.

Οι τρεις ύποπτοι της αστυνομίας και η επιρροή των εφημερίδων

Η έντονη δημοσιότητα δεν επηρέασε μόνο την κοινή γνώμη, αλλά φαίνεται πως εισχώρησε και στην ίδια την αστυνομική έρευνα. Τα αρχεία του βρετανικού υπουργείου Εσωτερικών περιλαμβάνουν εκατοντάδες επιστολές από ανθρώπους που ισχυρίζονταν ότι γνώριζαν την ταυτότητα του δολοφόνου, πολλές από τις οποίες έφεραν την υπογραφή «Τζακ ο Αντεροβγάλτης». Το όνομα είχε ήδη καθιερωθεί στη δημόσια συζήτηση και χρησιμοποιούνταν με διαφορετικές ορθογραφικές παραλλαγές.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ένα υπηρεσιακό σημείωμα του 1894, γραμμένο από ανώτερο αξιωματικό της αστυνομίας, στο οποίο αναφέρονται τρεις ύποπτοι. Πρόκειται για τον δικηγόρο Μόνταγκιου Ντρουίτ, τον Πολωνοεβραίο κουρέα Άαρον Κοσμίνσκι και τον Ρώσο γιατρό και πρώην κατάδικο Μάικλ Όστρογκ.

Ο Ντρουίτ είχε βρεθεί νεκρός στον Τάμεση τον Δεκέμβριο του 1888, λίγο μετά την τελευταία δολοφονία. Ο Κοσμίνσκι πέθανε σε ψυχιατρικό ίδρυμα το 1899, ενώ ο Όστρογκ είχε απασχολήσει τις αρχές λόγω του ποινικού παρελθόντος του. Ωστόσο, σύμφωνα με τον Φρέιλινγκ, δεν υπήρχαν ουσιαστικά αστυνομικά στοιχεία που να τεκμηριώνουν την ενοχή κανενός από τους τρεις.

Το συμπέρασμα του Φρέιλινγκ ήταν ότι οι τρεις αυτοί ύποπτοι ενδέχεται να αποτελούν περισσότερο απόδειξη της δύναμης των δημοσιογραφικών στερεοτύπων παρά πραγματικά στοιχεία για την ταυτότητα του δολοφόνου.

Περισσότερο από έναν αιώνα μετά, η υπόθεση εξακολουθεί να τροφοδοτεί βιβλία, ταινίες, τηλεοπτικές παραγωγές και αμέτρητες θεωρίες. Η εικόνα του Τζακ του Αντεροβγάλτη ως αριστοκράτη, μποέμ καλλιτέχνη, ομοφυλόφιλου, μετανάστη ή ψυχικά ασθενούς έχει αποκτήσει σχεδόν αυτόνομη ζωή, ανεξάρτητη από τα πραγματικά στοιχεία της υπόθεσης.

Όπως υποστήριξε ο Φρέιλινγκ, όποιος επιχειρεί να ανακαλύψει την ταυτότητα του δολοφόνου μπορεί να αναζητά τη λάθος απάντηση, προσπαθώντας να χωρέσει έναν άγνωστο άνθρωπο σε έναν χαρακτήρα που δημιούργησαν ο Τύπος, η αστυνομία και οι κοινωνικές προκαταλήψεις της βικτωριανής εποχής.