CULTURE

Εθνική Βιβλιοθήκη: 5.000 σπάνια χαρακτικά έργα αποκαλύπτονται για πρώτη φορά

Εθνική Βιβλιοθήκη: 5.000 σπάνια χαρακτικά έργα αποκαλύπτονται για πρώτη φορά

Andrea Scacciati (Ιταλία, 1725-1771), Ο Χριστός εκδιώκει με το φραγγέλιο τους εμπόρους από τον Ναό, 1759.

Εθνική Βιβλιοθήκη

Μια σημαντική συλλογή ευρωπαϊκής χαρακτικής, με έργα που καλύπτουν μια περίοδο τεσσάρων αιώνων, παρουσιάζεται για πρώτη φορά στο κοινό μέσα από έκθεση της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος. Πρόκειται για έναν μέχρι σήμερα άγνωστο καλλιτεχνικό θησαυρό, ο οποίος περιλαμβάνει περίπου 5.000 χαρακτικά από τα τέλη του 15ου έως τις αρχές του 19ου αιώνα.

Από τις 12 Νοεμβρίου, το Αίθριο του 4ου ορόφου της Εθνικής Βιβλιοθήκης στο Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος φιλοξενεί την έκθεση «Ευρωπαϊκή Χαρακτική: Μια άγνωστη συλλογή έργων τέχνης της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος (15ος-19ος αιώνας)». Στους εκθεσιακούς χώρους παρουσιάζονται 263 επιλεγμένα έργα, τα οποία αναδεικνύουν την εξέλιξη της χαρακτικής στην Ευρώπη, τις διαφορετικές τεχνικές της και τη στενή σχέση της με τη ζωγραφική και το σχέδιο.

Η έκθεση αποτελεί την επιστέγαση μιας εκτεταμένης προσπάθειας καταγραφής και επιστημονικής τεκμηρίωσης της συλλογής, η οποία πραγματοποιήθηκε χάρη στη δωρεά του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος, με πρωτοβουλία του προέδρου του, Ανδρέα Δρακόπουλου, στη μνήμη του Φίλιππου Τσιμπόγλου (1956-2023), πρώην γενικού διευθυντή της Εθνικής Βιβλιοθήκης. Το έργο διήρκεσε δύο χρόνια και υλοποιήθηκε από τον ιστορικό τέχνης Σωκράτη Λούπα, σε συνεργασία με τη Λένα Δημητρακοπούλου.

xaraktiki.webp

Αγνώστου (Γερμανία, 17ος αιώνας), Sophia Beringerin von Königshoff, το γένος Katzenstain, σε ηλικία 32 ετών, μέσα 17ου αιώνα.

Εθνική Βιβλιοθήκη

Η ακριβής ημερομηνία έναρξης συγκρότησης της συλλογής παραμένει άγνωστη. Στα αρχεία της Βιβλιοθήκης, ωστόσο, καταγράφονται ήδη από το 1841 δωρεές εικονογραφικού υλικού, κυρίως χαλκογραφημένων χαρτών. Οι προσφορές ιδιωτών, σε συνδυασμό με τις αγορές, αποτέλεσαν τη βάση για τη σταδιακή διαμόρφωση του αρχείου χαρακτικών.

Καθοριστική υπήρξε η συμβολή του Εμμανουήλ Ροΐδη (1836-1904) και του Δημητρίου Καμπούρογλου (1852-1942), οι οποίοι συνδέθηκαν με τη διοίκηση της Βιβλιοθήκης. Σημείο καμπής, ωστόσο, αποτέλεσε η μεγάλη δωρεά του συγγραφέα, διπλωμάτη και συλλέκτη Ιωάννη Γενναδίου (1844-1932) το 1905, η οποία εμπλούτισε ουσιαστικά το περιεχόμενο και άλλαξε τον χαρακτήρα της συλλογής.

Η ανάπτυξή της συνεχίστηκε τις επόμενες δεκαετίες. Το 1920 δημιουργήθηκε ειδικό «Τμήμα εικόνων και χαρτών», στο οποίο υπάγονταν χαλκογραφίες, λιθογραφίες, ξυλογραφίες και φωτογραφίες. Το τμήμα καταργήθηκε με κατοχικό νόμο το 1943 και το ζήτημα της θεσμικής του αποκατάστασης αντιμετωπίστηκε μόλις το 2026, με τον νέο οργανισμό διοίκησης και λειτουργίας της Εθνικής Βιβλιοθήκης.

Σήμερα, περίπου 5.000 αυτοτελή χαρακτικά φύλλα συγκροτούν έναν ενιαίο, επιστημονικά τεκμηριωμένο ηλεκτρονικό κατάλογο. Πρόκειται για έργα που φυλάσσονται ως ανεξάρτητα τυπώματα και όχι ενταγμένα σε λευκώματα ή άλλες εκδόσεις. Η έκθεση αποτελεί την πρώτη ευκαιρία να παρουσιαστεί ένα αντιπροσωπευτικό μέρος αυτού του υλικού στο ευρύ κοινό.

xarakt5.webp

Claude Duflos (Γαλλία, 1665-1727), Καπουτσίνος πίθηκος (Sapajou) και κερκοπίθηκοι (Guenon) σε αυλή γαλλικού μεγάρου [Βερσαλλίες;] (μεταγενέστερη ανατύπωση από γαλλικές εκδόσεις φυσικής ιστορίας του 17ου αιώνα), τέλη 17ου-αρχές 18ου αιώνα.

Εθνική Βιβλιοθήκη

Από τις προσωπογραφίες και τη μυθολογία έως τα τοπία και τις απεικονίσεις ζώων

Η επιλογή των 263 έργων καλύπτει ένα ευρύ γεωγραφικό και χρονικό φάσμα, με χαρακτικά από τη Γερμανία, τη Γαλλία, την Ιταλία, το Ηνωμένο Βασίλειο, τις Κάτω Χώρες και άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Ανάμεσα στους δημιουργούς που εκπροσωπούνται βρίσκονται σημαντικά ονόματα της ευρωπαϊκής χαρακτικής, όπως ο Κορνέλις Κορτ, ο Χέντρικ Γκόλτζιους, ο Αγκοστίνο Καράτσι, ο Γκιστάβ Ντορέ, ο Ζακ Καλό και ο Φραντσέσκο Μπαρτολότσι.

Η έκθεση οργανώνεται σε επτά θεματικές ενότητες, μέσα από τις οποίες ο επισκέπτης μπορεί να παρακολουθήσει τις μεταβολές στην τεχνική, την αισθητική και τις εκφραστικές δυνατότητες της χαρακτικής. Η πρώτη ενότητα είναι αφιερωμένη στις προσωπογραφίες, με έργα κυρίως του 17ου και του 18ου αιώνα, αρκετά από τα οποία προέρχονται από σημαντικά εργαστήρια της Νυρεμβέργης και του Άουγκσμπουργκ.

Ιδιαίτερη θέση καταλαμβάνουν οι θρησκευτικές συνθέσεις, με χρονολογικό εύρος που ξεκινά από τα τέλη του 15ου αιώνα και φτάνει έως τον 19ο. Η συλλογή περιλαμβάνει, επίσης, πλήθος μυθολογικών θεμάτων, από τους άθλους του Ηρακλή και την αρπαγή της Ευρώπης έως τον θρίαμβο της Γαλάτειας, με την παρουσία θεών, ηρώων, νυμφών, σατύρων, ερωτιδέων και άλλων μυθολογικών μορφών.

Ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι τοπιογραφίες, μια κατηγορία με μεγάλη ποικιλία θεμάτων και προσεγγίσεων, στην οποία περιλαμβάνονται τόσο πραγματικές τοποθεσίες όσο και φανταστικοί χώροι και αρχιτεκτονικές κατασκευές. Στις ενότητες με τις απεικονίσεις ζώων, τα λεγόμενα «ζωογραφικά» έργα, σχεδόν όλα τα χαρακτικά προέρχονται από τη Συλλογή Γενναδίου. Πρόκειται για ένα είδος που δεν αναπτύχθηκε ιδιαίτερα στην ελληνική τέχνη, γεγονός που προσδίδει επιπλέον ενδιαφέρον στην παρουσίασή του.

Στο αφιέρωμα στον Ζακ Καλό (1592-1635) αναδεικνύεται το έργο ενός από τους σημαντικότερους χαράκτες της εποχής του, ο οποίος συνέβαλε στην ανανέωση της οξυγραφίας και επηρέασε μεταγενέστερους δημιουργούς. Η τεχνική και η θεματολογία του συνδέονται, μεταξύ άλλων, με το έργο του Ρέμπραντ, ενώ η σειρά του «Les misères et les malheurs de la guerre» έχει συσχετιστεί με τα «Desastres de la guerra» του Φρανθίσκο Γκόγια.

Η τελευταία θεματική ενότητα είναι αφιερωμένη στον Φραντσέσκο Μπαρτολότσι (1728-1815), έναν χαράκτη με διεθνή αναγνώριση, ο οποίος εργάστηκε για μεγάλες βασιλικές συλλογές και διακρίθηκε στην οξυγραφία, την έγχρωμη εκτύπωση και τη στικτή χάραξη. Υπήρξε, επίσης, ιδρυτικό μέλος της Βασιλικής Ακαδημίας Τεχνών στο Λονδίνο.

6.webp

Herbert Bourne (Αγγλία, π. 1825-1907), Σταυροφόροι (με πρότυπο πίνακα του Gustave Doré), 1881, χαλυβδογραφία, 64,5 × 89,5 εκ.

Εθνική Βιβλιοθήκη

Η χαρακτική ως μέσο διάσωσης της ευρωπαϊκής καλλιτεχνικής κληρονομιάς

Ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο της συλλογής είναι τα χαρακτικά που βασίστηκαν σε προγενέστερα έργα ζωγραφικής. Μέσα από αυτές τις αναπαραγωγές διασώθηκε και διαδόθηκε η καλλιτεχνική παραγωγή σημαντικών δημιουργών, προσφέροντας τη δυνατότητα ευρύτερης γνωριμίας με έργα των Παλαιών Δασκάλων. Ανάμεσα στα ονόματα που εκπροσωπούνται βρίσκονται ο Ραφαήλ, ο Μικελάντζελο, οι αδελφοί Καράτσι, ο Γκουίντο Ρένι, ο Βερονέζε, ο Τιτσιάνο, ο Τιντορέτο, ο Ρούμπενς και ο Κλοντ Λορέν.

Η παρουσίαση της συλλογής της Εθνικής Βιβλιοθήκης φέρνει στο προσκήνιο ένα σημαντικό κομμάτι της ευρωπαϊκής εικαστικής ιστορίας, το οποίο παρέμενε μέχρι σήμερα ουσιαστικά άγνωστο στο ευρύ κοινό. Παράλληλα, αναδεικνύει τον ρόλο της χαρακτικής όχι μόνο ως αυτόνομης μορφής τέχνης, αλλά και ως μέσου διάδοσης εικόνων, ιδεών και καλλιτεχνικών προτύπων σε διαφορετικές εποχές και χώρες.