Πώς έζησα το πυρηνικό ατύχημα του Τσερνόμπιλ - Το δύσκολο έργο των επιστημόνων

Το κύριο σώμα του ραδιενεργού νέφους εισήλθε στην Ελλάδα τις πρωινές ώρες της Μεγάλης Παρασκευής 2 Μαΐου 1986, ενώ οι μέγιστες τιμές ραδιενέργειας του αέρα παρατηρήθηκαν στις 3 Μαΐου με πρόσθετη συνολική συγκέντρωση περί τα 120 Bq/m3, σε κλειστούς χώρους οι τιμές ήταν 2-3 φορές χαμηλότερες. Μετά τις 3.05.86 άρχισε η συνεχής μείωση των τιμών στον αέρα με ρυθμό υποδιπλασιασμού κάθε 40 περίπου ώρες.

Άμεσα ενεργοποιήθηκε ένας μηχανισμός, με τη δημιουργία επιτροπών και τη συμμετοχή μίας σειράς εργαστηρίων όπως του Εργαστηρίου Ραδιενέργειας Περιβάλλοντος του Δημόκριτου, της Επιτροπής Ατομικής Ενέργειας και. Πανεπιστημιακών εργαστηρίων όπως του ΕΚΠΑ.

Δεδομένου ότι ο κύριος παράγων πρόσθετης ακτινοβόλησης του πληθυσμού από το ατύχημα του Τσερνόμπιλ ήταν, για όλες τις ευρωπαϊκές χώρες, η κατανάλωση τροφίμων ελήφθησαν και μετρήθηκαν πάνω από 4.000 δείγματα από τον, τρόφιμα, ιδιαίτερα καρπών, λαχανικών και χόρτων παράλληλα με τα δείγματα του αέρα ενώ μετρήθηκαν και δείγματα θαλασσίων προϊόντων.

Τα ραδιονουκλίδια, που ανιχνεύθηκαν ήταν: Iώδιο-1, Τελούριο-132, Καίσιο-137, Καίσιο-134, Βάριο-140ν αέρα, Ρουθήνιο-103, Ρουθήνιο-106.

Η ανίχνευση του Κασίο-134 (Cs-134), ήταν για πρώτη φορά ήταν δείκτης του πυρηνικού ατυχήματος, καθώς και π.χ. τα βραχύβια στοιχεία όπως το Ιώδιο-131 (Ι-131) και το Ρουθήνιο-103 (Ru-103), που είχαν εκλείψει από τις πυρηνικές δοκιμές του παρελθόντος. Το Τσερνόμπιλ αυτά τα στοιχεία τα επανεισήγαγε στο περιβάλλον (για το διάστημα που τους επέτρεψε ο φυσικός χρόνος ημιζωής τους).

Αυξημένα επίπεδα ραδιενέργειας ανιχνεύθηκαν και στο θαλάσσιο οικοσύστημα της Ανατολικής Μεσογείου, ιδιαίτερα στο Βόρειο Αιγαίο στην περιοχή των Δραδανελλίων, που κυρίως δέχθηκε την επίδραση από την Μαύρη Θάλασσα, όπου κατέληγαν οι εκπλύσεις του Τσερνόμπιλ μέσω του ποταμού Δνείπερου.

Στην έξοδο των Δαρδανελλίων ανιχνεύθηκαν συγκεντρώσεις Cs-137 στο θαλασσινό νερό περίπου 10 φορές υψηλότερες από τα προηγούμενα επίπεδα.

Άμεσα δόθηκαν οδηγίες για την κατανάλωση τροφίμων, όπως το καλό πλύσιμο των λαχανικών, ενώ ορισμένα προϊόντα, όπως τα σιτηρά στα οποία είχαν εντοπιστεί αυξημένες ποσότητες ραδιενέργειας, αποσύρθηκαν από την αγορά. Αργότερα βέβαια, τα ίδια προϊόντα αναμείχθηκαν με μη μολυσμένα και επανεισήχθησαν στην αγορά, με τη μορφή ζυμαρικών.

Ο κόσμος δεν αντιμετώπισε με ψυχραιμία το ατύχημα. Επικράτησε μεγάλος πανικός. Η επιστημονική κοινότητα πραγματοποιούσε για μήνες ομιλίες σε μία προσπάθεια να επικρατήσει ψυχραιμία και να καθησυχασθεί το κοινό, το οποίο όμως έδειχνε μεγάλη έλλειψη εμπιστοσύνης στην επιστήμη και στην επίσημη ενημέρωση.

Σύμφωνα με τον αείμνηστο καθηγητή ιατρό κ. Κουκάκη, ο φόβος αυτός είχε οδηγήσει χαρακτηριστικά από 2.000 έως 2.500 γυναίκες να κάνουν έκτρωση λόγω του φόβου που είχε προκληθεί για παραμορφώσεις των εμβρύων.

Μετά από εκτεταμένες και πολυετείς μελέτες, διαπιστώθηκε πως η επίδραση του Τσερνόμπιλ στους συνολικούς καρκίνους στην Ελλάδα ήταν τελικά αμελητέα και τελικά δεν δικαιολογούσε τον πανικό που επικράτησε.

Όταν χρειάστηκε να ταξιδέψω για επιστημονικούς λόγους στο Βέλγιο υποβλήθηκα σε ολόσωμη μέτρηση γ-ακτινοβολίας. Εμφανίστηκε «κορυφή» Cs-137 στο σώμα μου, χαρακτηριστική ατόμων από την Νότια ευρώπη, η οποία αποδόθηκε στο Τσερνόμπιλ, εντός των αποδεκτών ορίων πρόσθετης ακτινοβόλησης.

Το ατύχημα του Τσερνόμπιλ ήταν ένα μεγάλο «μάθημα» για την επιστημονική κοινότητα και για τον κόσμο. Λειτούργησε ως ένα «πολύ μεγάλο πείραμα» παρέχοντας πολύτιμα δεδομένα πεδίου για τη συμπεριφορά των τεχνητής προέλευσης ραδιονουκλιδίων (ανθρωπογενούς ρύπανσης), στο περιβάλλον, την κατανομή τους σε οργανισμούς και την επιβάρυνση στην ανθρώπινη κατανάλωση των ρυπασμένων προϊόντων τροφής. Ήταν επίσης ένα μεγάλο μάθημα που, έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην πορεία της πυρηνικής ηλεκτροπαραγωγής στα επόμενα χρόνια.

Το πυρηνικό ατύχημα του Τσερνόμπιλ ήταν το πρώτο στην ηλεκτροπαραγωγή, που προκάλεσε ανθρώπινα θύματα, με συνέπεια να υπάρξει παγκόσμιος προβληματισμός και αμφισβήτηση σχετικά με τον βαθμό ασφαλείας και αποδοχής της πυρηνικής ενέργειας.

Στις ημέρες μας η πυρηνική ενέργεια φαντάζει μια επαρκής λύση για τις αυξανόμενες ανάγκες της παγκόσμιας κοινότητας σε ενέργεια ενώ σε σχέση με το περιβάλλον είναι «καθαρή» λύση.

Ο πόλεμος, βέβαια, σε χώρες που διαθέτουν πυρηνικές εγκαταστάσεις, όπως το Ιράν ή η Ουκρανία θέτει ουσιαστικά και ζωτικά ερωτηματικά σχετικά με το μέλλον της χρήσης της πυρηνικής ενέργειας, με δεδομένο τον παραλογισμό του πολέμου, όπου στο «τέλος της ημέρα» οι κανόνες εξαφανίζονται ο παραλογισμός οξύνεται. Και ο κίνδυνος ενός πυρηνικού ατυχήματος, με ανεξέλεγκτες συνέπειες, φαντάζει τρομακτικός.

*Η Δρ Ελένη Φλώρου είναι Βιολόγος-Ραδιοοικολόγος, Ομότιμος Ερευνητής ΕΚΕΦΕ»«Δ»