Πέθανε η Ελένη Γλύκατζη – Αρβελέρ: Το «ταξίδι» από την ΕΠΟΝ στη Σορβόννη και το πάθος με το Βυζάντιο

Όμως η διαπρεπής βυζαντινολόγος έγραψε και η ίδια Ιστορία όταν το 1967 έγινε η πρώτη γυναίκα πρόεδρος του τμήματος Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης και, το 1976, η πρώτη γυναίκα πρύτανης του ίδιου Πανεπιστημίου μετά από… 700 χρόνια λειτουργίας του.

Αλλά και η πρώτη γυναίκα παγκοσμίως που είχε τέτοια θέση σε διεθνώς αναγνωρισμένο πανεπιστημιακό ίδρυμα.

Γεννήθηκε στις 29 Αυγούστου 1926 στον Βύρωνα, σε ένα προσφυγικό σπίτι στην οδό Κοινωνίας των Εθνών (η σημερινή οδός Κολοκοτρώνη), από πολυμελή οικογένεια που ήρθε από τα Μουδανιά της Μικράς Ασίας.

Πατέρας της ήταν ο Νίκος Γλύκατζης, έμπορος και επιστάτης των κτημάτων της οικογενείας της μητέρας της, Καλλιρόης, το γένος Ψαλτίδη, η οποία προερχόταν από εύπορη οικογένεια της Προύσας.

Η δράση της στην Αντίσταση

Αρχικά φοίτησε στο 4ο Δημοτικό Σχολείο στη συνέχεια στο Δ' Γυμνάσιο Θηλέων στο Παγκράτι. Στην Κατοχή εντάχθηκε στην ΕΠΟΝ και ήταν η υπεύθυνη μαθητριών του Παγκρατίου, υπό την καθοδήγηση του Χρήστου Πασαλάρη. Κατά τα Δεκεμβριανά, ακολούθησε τον ΕΛΑΣ Αθηνών, στην υποχώρηση του από την Αττική και επέστρεψε στον Βύρωνα μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας.

«Η Αντίσταση με έκανε αυτό που είμαι. Tο σχολείο που ήμουν οι Ιταλοί το έκαναν νοσοκομείο. Η καθηγήτρια μου είπε να κάνουμε μία ομάδα αντίστασης. Λεγόμασταν “Σπίθα”. Μου έδιναν τα κρυφά φυλλάδια για να τα πάω σε διάφορα μέρη», είχε πει για τα χρόνια εκείνα. («Ενώπιος ενωπίω», ANT1, 26/10/2020)

«Όταν μπήκα στην ΕΠΟΝ δεν κοιμήθηκα σπίτι μου από 14 χρονών για να μην με πιάσουν. Όλα μου τα αδέλφια μου ήταν οργανωμένα. Το ψευδώνυμό μου ήταν “Νίκη”. Όταν γυρνούσα σπίτι μου η μάνα μου ήξερε ότι έχει διαδήλωση. Γιατί ήξερε ότι θέλω να πλυθώ για να μην με βρουν σκοτωμένη, λερωμένη».

Με τη Συμφωνία της Βάρκιζας καταργήθηκαν προς στιγμήν τα πιστοποιητικά κοινωνικών φρονημάτων και έτσι βρέθηκε φοιτήτρια στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, στο ανδροκρατούμενο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας.

Μια ΕΠΟΝίτισσα στο… παλάτι

Μια απίθανη ιστορία από τις ημέρες της ως φοιτήτρια, είναι το πώς από την ΕΠΟΝ βρέθηκε στο παλάτι, να εκτελεί χρέη γραμματέως της βασίλισσας Φρειδερίκης, αλλά και το πώς έφυγε από εκεί. Ιδού πώς την αφηγήθηκε η ίδια («Πρώτο Θέμα», 12/5/2019):

«Μια μέρα, λοιπόν, κυρία της βασιλικής αυλής ζητούσε κάποιον που να μιλάει αγγλικά και γαλλικά. Οι συμφοιτητές μου, προερχόμενοι από εύπορες οικογένειες, δεν είχαν ανάγκη από δουλειά και έτσι δεν είπαν τίποτα. Εγώ σήκωσα το χέρι μου. Ανάμεσα στις κυρίες της Αυλής ήταν η Λελούδα, η Μεγαπάνου, η Σινιόσογλου, η Κορυζή. Όλες αυτές μέλη του βασιλικού ιδρύματος “Το σπίτι του παιδιού”, στο οποίο πρόεδρος ήταν η Φρειδερίκη. Εγώ, λοιπόν, επιμελέστατη, έγραφα τα καθήκοντά μου στο χαρτί. “Μπράβο σας”, έλεγε η Φρειδερίκη. Ώσπου μια μέρα διαβάζω καταγγελία σε επιστολή, γραμμένη από συμφοιτήτριά μου. Επιστολή προς τη βασίλισσα που έλεγε πως εγώ είμαι σεσημασμένη κομμουνίστρια. Πράγμα που αποκαλύπτω στη Φρειδερίκη. Και εκείνη μου λέει να απαντήσω ως εξής: “Η βασίλισσα ξέρει καλύτερα από τον καθέναν ποιος είναι και ποιος δεν είναι κομμουνιστής”».

Ενώ ο λόγος που έφυγε από εκεί ήταν το… τσιγάρο:

«Η Φρειδερίκη κάπνιζε σαν φουγάρο. Το ίδιο και εγώ. (…) Τότε συνέβη το εξής περιστατικό. Η βασίλισσα ενδεδυμένη με τη φορεσιά Βλάχας και με τσιγάρο στο χέρι. Οι εφημερίδες αναστατώθηκαν και άρχισαν να σχολιάζουν δυσμενώς την εικόνα της. Εκείνη συμμορφώθηκε και έδωσε εντολή να απαγορευτεί το τσιγάρο για όλες τις κυρίες και για όλο το προσωπικό. Της είπα: “Εγώ το τσιγάρο δεν το κόβω”, και έφυγα».

Η ζωή και η καριέρα στο Παρίσι

Εργάστηκε ως ερευνήτρια στο Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών και το 1953 εγκαταστάθηκε στο Παρίσι το 1953 για να συνεχίσει τις σπουδές της. Δύο χρόνια μετά την άφιξή της, διορίσθηκε στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών της Γαλλίας (CNRS). Το 1964 έγινε διευθύντρια σπουδών του Κέντρου και το 1967 καθηγήτρια στη Σορβόννη. Το 1966 έλαβε το δίπλωμα doctorat ès lettres, με τη μελέτη της «Το Βυζάντιο και η Θάλασσα». Διετέλεσε Διευθύντρια του Κέντρου Ιστορίας και Πολιτισμού του Βυζαντίου και της Χριστιανικής Αρχαιολογίας, έγινε αντιπρύτανις (1970-1973) και το 1976 πρύτανις στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης. Εκεί γνώρισε τον σύζυγό της, τον Ζακ Αρβελέρ (Jacques Ahrweiler), αξιωματικό του Πολεμικού Ναυτικού της Γαλλίας, ο οποίος καταγόταν από μεγαλοαστική οικογένεια του Παρισιού. Με τον Ζακ Αρβελέρ απέκτησε μία κόρη, την Μαρί-Ελέν.

Μεταξύ των έργων της, συγκαταλέγονται τα εξής: «Έρευνες για τη διοίκηση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας τον 9ο και 10ο αιώνα» (1960), «Μελέτες για τη διοικητική και κοινωνική διάρθρωση του Βυζαντίου» (1971), «Η Σμύρνη ανάμεσα σε δύο τουρκικές κατοχές» (1975), «Βυζάντιο, η χώρα και τα εδάφη» (1976), «Η πολιτική ιδεολογία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας» (1976), «Η διασπορά στο Βυζάντιο» (1995), «The Making of Europe» (2000), «Γιατί το Βυζάντιο» (2010), «Σας μιλώ για το Βυζάντιο» (2014), «Πόσο Ελληνικό είναι το Βυζάντιο; Πόσο Βυζαντινοί οι Νεοέλληνες;» (2016), «Μικρασία, Καρδιά του Ελληνισμού» (2021).

Από τη Γαλλική Δημοκρατία έχει λάβει τις εξής τιμητικές διακρίσεις: Ταξιάρχης της Λεγεώνας της Τιμής, Μεγαλόσταυρος του Εθνικού Τάγματος της Τιμής, Διοικητής της Τάξης των Ακαδημαϊκών Φοινίκων, Ταξιάρχης των Τεχνών και των Γραμμάτων, Επίτιμη Πολίτης.

Στο πλήθος των διακρίσεών της περιλαμβάνονται επίσης: Ταξιάρχης της Λεγεώνας της Τιμής (Ελλάδα), Υψηλότατη Ταξιάρχης (Μεξικό), Ταξιάρχης της Εθνικής Ταξιαρχίας (Λουξεμβούργο), Υψηλότερη Ταξιάρχης της Ταξιαρχίας των Τιμών (Αυστρία), Ταξιάρχης της Βασιλικής Ταξιαρχίας της Δανίας, Ταξιάρχης των Επιστημών, της Παιδείας και της Τέχνης (Πορτογαλία), Ταξιάρχης της Ταξιαρχίας της Τιμής (Ιταλία), τιμητικό μετάλλιο από τη Πολωνική Ακαδημία Επιστημών και Ασημένιο Μετάλλιο του Ολυμπιακού Τάγματος από τη Διεθνή Ολυμπιακή Επιτροπή.

«Αν είχα να δώσω μια συμβουλή στους νέους, θα ήταν να έχουν ένα όνειρο και να το κυνηγήσουν με τα πόδια στη γη και τα μάτια στον ουρανό»
(7^ο Οικονομικό Φόρουμ Δελφών, 7/4/2022)

Υπήρξε επίτιμη διδάκτωρ του Αμερικανικού Πανεπιστημίου των Παρισίων, του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ, καθώς και των Πανεπιστημίων του Λονδίνου, του Βελιγραδίου, των Αθηνών, της Λίμα, του Νιου Μπράνσγουικ (Καναδάς), της Χάιφα, της Νέας Υόρκης, της Θεσσαλονίκης, του Φραίμπουργκ (Ελβετία), τιμητικό μέλος των Ακαδημιών των Αθηνών, του Βερολίνου, της Βρετανίας, του Βελγίου, της Βουλγαρίας.

Επί 30 χρόνια υπήρξε πρόεδρος του ΔΣ του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών, και ακόμη: πρόεδρος της Επιτροπής Ηθικής του Εθνικού Κέντρου για την Επιστημονική Έρευνα (Γαλλία), επίτιμη πρόεδρος της Διεθνούς Επιτροπής Βυζαντινών Σπουδών, πρόεδρος ΔΣ του Εθνικού Θεάτρου της Ελλάδας, πρύτανις της Ακαδημίας και Καγκελάριος των Πανεπιστημίων των Παρισίων, πρόεδρος του Κέντρου Georges Pompidou-Beaubourg, πρόεδρος του Αμερικανικού Μουσείου Τέχνης και του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου στο Παρίσι.

Ο τάφος του Αλεξάνδρου, το τελευταίο μεγάλο πάθος της

Στο βιβλίο της «Ο Μέγας Αλέξανδρος των Βυζαντινών» (Εκδ. Gutenberg, 2018) ισχυρίζεται πως ο τάφος του Φιλίππου Β’ στην Βεργίνα, ανήκει στον Αλέξανδρο και όχι στον πατέρα του. Και μάλιστα δήλωνε τόσο βέβαια, που έλεγε: «Νομίζω ότι είναι το μόνο πραγματικό, μεγάλο πράγμα που έχω κάνει. Τόσο σίγουρη είμαι» («Τετράδια πολιτισμού», εκδ. Σιδέρης, Δεκέμβριος 2023).

Για να υποστηρίξει τη θέση της, παρουσίαζε μία σειρά από επιχειρήματα που είχαν να κάνουν με το γεγονός ότι ο Αλέξανδρος δεν ήταν θαμμένος κάπου στην Αλεξάνδρεια, όπως είναι η επικρατούσα άποψη, αλλά στον τάφο που ο αρχαιολόγος Μανώλης Ανδρόνικος απέδωσε στον Φίλιππο Β’. Από τον ίδιο τον σκελετό που βρέθηκε στον τάφο, μέχρι τον θώρακα και τα όπλα που δεν ταιριάζουν στον μεγαλόσωμο Φίλιππο αλλά στον μικρόσωμο Αλέξανδρο, ένα κομμάτι χουντίτη, ορυκτό της Αιγύπτου που δεν είχε καμία δουλειά στον τάφο του Φιλίππου, καθώς και τον διάκοσμο ο οποίος αναφέρεται σε γεγονότα – κατά την ίδια – μεταγενέστερα της ζωής του Φιλίππου.

Η σταθερή απάντηση των αρχαιολόγων ήταν ότι σύμφωνα με τη χρονολόγηση του σκελετού, ο νεκρός δεν είναι 33 ετών όπως ο Αλέξανδρος όταν πέθανε, αλλά ένας άνδρας στα μέσα στης πέμπτης δεκαετίας της ζωής του. Ωστόσο η Ελένη Αρβελέρ πίστευε ότι θα δικαιωθεί μετά θάνατον, «από την επόμενη γενιά αρχαιολόγων».