6 χρόνια από το lockdown: Τι άφησε στον ψυχισμό μας - Καχυποψία, ματαίωση, φόβος και ένα «δώρο»

Σε μία εκ βαθέων συνέντευξη, η συνομιλήτριά μας με βαθιά γνώση και εμπειρία, αναφέρεται στο πιο ευαίσθητο κεφάλαιο- σε αυτό της ψυχικής μας υγείας- που παρέσυρε, άλλαξε, διαμόρφωσε και μετασχημάτισε, τόσο η κρίση δημόσιας υγείας, όσο και ο εγκλεισμός.

Το lockdown "ξεγύμνωσε" τις προϋπάρχουσες δυσλειτουργίες στις σχέσεις με τους άλλους και βασικότερα με τον εαυτό μας, μετατρέποντας το σπίτι από καταφύγιο - σε καθρέφτη των εσωτερικών μας συγκρούσεων, υπογραμμίζει εμφατικά η κυρία Κεχαγιά, σημειώνοντας, ότι δυστυχώς, γίναμε όλοι μας πιο καχύποπτοι. Αυτό το «τραύμα» στην εμπιστοσύνη μας προς τον άλλον, είναι από τις πιο δύσκολες επιπτώσεις που καλούμαστε να θεραπεύσουμε ακόμη και σήμερα.

Σε άλλο σημείο της κουβέντας μας, η κυρία Κεχαγιά, τονίζει, πώς «έκτοτε, ζούμε σε μια κατάσταση "αναμονής για την επόμενη καταστροφή" (long-term hypervigilance) που δυστυχώς βάσει και όσων τελευταίως ζούμε, έρχεται!. Αυτό εξαντλεί τα ψυχικά αποθέματα, με αποτέλεσμα οι άνθρωποι να μην έχουν την ενέργεια να προσφέρουν το κάτι "παραπάνω", και να λειτουργούν στο "ρελαντί"».

Προσθέτει ακόμη:

Η πανδημία δεν λειτούργησε ως "μάθημα", καθώς ενώ η κοινωνία υπέστη μια "τραυματική ματαίωση" που θα μπορούσε να οδηγήσει στην καλύτερη συγκρότησή μας, οδήγησε στον ακόμη μεγαλύτερο κυνισμό και τον εγωκεντρισμό.

Ωστόσο, μέσα σε αυτό το γκρίζο τοπίο, υπήρξε ένα ανέλπιστο "δώρο", όπως αναφέρει: «σε μεγάλο βαθμό, η κατάρρευση των ταμπού γύρω από την ψυχική υγεία. Από το 1996 που εργάζομαι στο χώρο της ψυχικής υγείας, πρώτη φορά βλέπω μια τόσο μαζική και συνειδητή στροφή στην αναζήτηση βοήθειας».

Το πλήρες κείμενο της συνέντευξης έχει ως εξής:

Κυρία Κεχαγιά, στις 23 Μαρτίου 2026 κλείνουμε έξι χρόνια από την ημέρα που επιβλήθηκε επίσημα το πρώτο lockdown, με αφορμή την πανδημία του COVID-19. Ποιος είναι ο δικός σας απολογισμός, και πόσο πολύ μπορούμε να πούμε ότι άλλαξε τον ψυχισμό μας ο αναγκαστικός εγκλεισμός και η υγειονομική κρίση;

Κυρία Σπαγαδώρου, τα ερωτήματά σας είναι κάτι παραπάνω από επίκαιρα· αποτελούν μια αναγκαία "ψυχική χαρτογράφηση" της εξαετίας που μας πέρασε.
Σας ευχαριστώ για το βήμα στο CNN Greece, καθώς η σημερινή αυτή επέτειος, μας καλεί να δούμε την αλήθεια πίσω από τους αριθμούς.

Για εμένα, ο απολογισμός έξι χρόνια μετά δείχνει ότι η πανδημία δεν ήταν μια απλή παύση, αλλά ένας καταλύτης βίαιης ωρίμανσης. Το lockdown "ξεγύμνωσε" τις προϋπάρχουσες δυσλειτουργίες στις σχέσεις με τους άλλους και βασικότερα με τον εαυτό μας, μετατρέποντας το σπίτι από καταφύγιο - σε καθρέφτη των εσωτερικών μας συγκρούσεων. Η πανδημία λειτούργησε ως μεγεθυντικός φακός και επιταχυντής των παθογενειών της κοινωνίας που προϋπήρχαν. Ο ψυχισμός μας φαίνεται να έχει αλλάξει βαθιά έκτοτε.

Γίναμε καταρχάς πιο καχύποπτοι γενικά - και ειδικότερα με την εγγύτητα, η οποία έπαψε να είναι πηγή παρηγοριάς και έγινε πηγή κινδύνου. Αυτό το «τραύμα» στην εμπιστοσύνη μας προς τον άλλον, είναι από τις πιο δύσκολες επιπτώσεις που καλούμαστε να θεραπεύσουμε ακόμη και σήμερα.
Ο «άλλος» (ακόμα και ο φίλος ή ο συγγενής) ταυτίστηκε με την απειλή του θανάτου, και η εγγύτητα ενοχοποιήθηκε, γιατί συνδέθηκε με την ανευθυνότητα ή τον κίνδυνο.

• Θυμηθείτε την αμηχανία που νιώθαμε όταν κάποιος μας πλησίαζε για να μας αγκαλιάσει ή να μας φιλήσει. Ή την καχυποψία όταν κάποιος έβηχε δίπλα μας.
  Ακόμα και η αμφισβήτηση της ειλικρίνειαςέγινε μέρος της καθημερινότητας που μας διαπερνά ακόμη και σήμερα:
  "Είναι όντως αρνητικό το τεστ που μου λέει ότι έκανε;"
  ή "το ότι βήχει είναι σίγουρο ότι δεν είναι covid όπως ισχυρίζεται";
  Αυτή η ανασφάλεια δεν έφυγε με τη λήξη των μέτρων· μεταλλάχθηκε σε μια δυσκολία να αφεθούμε και να εμπιστευτούμε ξανά τον πλησίον μας, διατηρώντας μια συναισθηματική απόσταση ασφαλείας.

Δεύτερον, αν και θα θέλαμε η πανδημία να μας έχει διδάξει τη συλλογική ευθύνη και την ενσυναίσθηση, εργαζόμενη στο χώρο της ψυχικής υγείας τριάντα χρόνια τώρα, μου επιτρέπει να πω ότι η πραγματικότητα που βλέπω είναι διαφορετική.
Παρατηρώ μία ανησυχητική αυξητική και συνεχιζόμενη στροφή προς την επιχειρησιακή και προσωπική προχειρότητα. Είναι σαν να έχει χαθεί το "μεράκι" και η δέσμευση στην ποιότητα και επιλέγουμε το γρήγορο, το εύκολο, το λιγότερο κοπιώδες ασχέτου αποτελέσματος και το "φαίνεσθαι".
Ο κόσμος, προφανώς φοβισμένος από την αβεβαιότητα του αύριο, επιλέγει την επιδερμικότητα και το εφήμερο. Μια στάση του "για όσο κρατήσει". Η προχειρότητα όμως, είναι η άμυνα του ανθρώπου που φοβάται να δεσμευτεί σε βάθος χρόνου.

Πώς βλέπετε λοιπόν και πώς αξιολογείτε τη Νέα κανονικότητα;

Η "Νέα Κανονικότητα" δεν είναι επομένως μια αναβαθμισμένη ζωή, αλλά μια κατάσταση ενός μόνιμου, υποβόσκοντος άγχους και μόνιμης επαγρύπνησης που μας έχει εξαντλήσει, κάνοντάς μας συχνά διεκπεραιωτικούς και απόμακρους από την ουσία της προσφοράς, του κοινωνικού ενδιαφέροντος και της εργασίας.
Ζούμε σε μια κατάσταση "αναμονής για την επόμενη καταστροφή" (long-term hypervigilance) που δυστυχώς βάσει και όσων τελευταίως ζούμε, έρχεται!.
Αυτό εξαντλεί τα ψυχικά αποθέματα, με αποτέλεσμα οι άνθρωποι να μην έχουν την ενέργεια να προσφέρουν το κάτι "παραπάνω", και να λειτουργούν στο "ρελαντί".
Η επιφανειακότητα, η επιδερμικότητα, το "φαίνεσθαι" όμως, είναι μηχανισμοί αποφυγής.
Μετά από τόσο «βάρος» και θάνατο, ο κόσμος δείχνει να παραμένει στο ρηχό και το εύκολο, για να μην έρθει αντιμέτωπος με το υπαρξιακό κενό.
Από την ψυχαναλυτική σκοπιά, η έλλειψη υπευθυνότητας και η λειτουργία στο "ρελαντί" που παρατηρούμε, είναι ουσιαστικά, η βαθύτερη άρνηση του ατόμου
- να πενθήσει την απώλεια της ασφάλειας
- και να αναλάβει το βάρος της νέας πραγματικότητας με την ανάληψη των βαρών που τη συνοδεύουν.

Οφείλουμε όμως να είμαστε ειλικρινείς: η επιδερμικότητα ήταν το "αγαπημένο παιδί" του δυτικού τρόπου ζωής ήδη πριν την πανδημία. Πριν το 2020, ζούσαμε σε μία κοινωνία που έδειχνε να κινείται σταδιακά προς μια «κουλτούρα της εικόνας», όπου η ταχύτητα και η ευκολία προτεραιοποιούνταν έναντι του βάθους. Ενώ τότε όμως, η επιδερμικότητα ήταν μια επιλογή του σύγχρονου lifestyle, μετά, έγινε αμυντικός μηχανισμός επιβίωσης.

Και πριν ζούσαμε με έναν ναρκισσιστικό τρόπο για "την πάρτη" μας και για την απόλαυσή μας.
Σήμερα όμως, η επιδερμικότητα έχει γίνει τρόπος διαχείρισης του πόνου.
Πριν, επιλέγαμε το ρηχό γιατί ήταν το εύκολο. Τώρα, το επιλέγουμε γιατί το "βαθύ" μας τρομάζει.

Το γεγονός ότι η πανδημία σε σημαντικό βαθμό, δεν μας δίδαξε τη σοβαρότητα και την ευθύνη, αλλά αντίθετα ενίσχυσε την προχειρότητα, δείχνει ότι προτιμάμε να μη δεσμευτούμε σε έναν κόσμο που νιώθουμε ότι δεν μας εγγυάται πια το αύριο.

Κατά συνέπεια θα έλεγα, ότι η υγειονομική κρίση, επέφερε ένα καίριο πλήγμα στη ναρκισσιστική μας παντοδυναμία.

Ο άνθρωπος της δυτικής κοινωνίας πίστευε ότι μπορεί να ελέγξει τα πάντα.
Η βίαιη διάψευση αυτής της ψευδαίσθησης δεν οδήγησε - όπως μπορούμε να συμπεράνουμε εκ των γεγονότων που βιώνουμε σήμερα, σε ωρίμανση, αλλά σε μια παλινδρόμηση: πολλοί άνθρωποι, αντί να αναλάβουν την ευθύνη του εαυτού τους, αποσύρθηκαν σε μια "διεκπεραιωτική" ζωή, αρνούμενοι στην ουσία να επενδύσουν στο μέλλον ή να παλέψουν γιαυτό με έναν υγιή τρόπο.

Αυτή η δυσκολία δέσμευσης (commitment) και η απαίτηση για "γρήγορες λύσεις" που δείχνει να γιγαντώθηκε μετά την πανδημία, εισβάλλει αναπόφευκτα και στον χώρο της ψυχοθεραπείας.
Παρατηρώ συχνά μια αντίσταση στη βαθιά επεξεργασία. Οι άνθρωποι έρχονται ζητώντας "εργαλεία" για άμεση ανακούφιση (fast-food therapy), αρνούμενοι να επενδύσουν στο βάθος χρόνου που απαιτεί η ουσιαστική ενδοσκόπηση, δουλειά με τον εαυτό, και αλλαγή.

Στις προσωπικές σχέσεις, βλέπουμε όλο και συχνότερα, το φαινόμενο του "ghosting" δηλαδή της απότομης διακοπής της επικοινωνίας χωρίς εξήγηση, το οποίο έχει γίνει η νέα νόρμα, όπως επίσης και την εύκολη αντικατάσταση συντρόφων μέσω διαδικτυακών εφαρμογών. Γιατί όλα αυτά;
γιατί το "μεράκι" —είτε στην εργασία είτε στο σχετίζεσθαι— απαιτεί να είσαι "παρών".
Γιατί η επεξηγηματική συζήτηση απαιτεί υπευθυνότητα, χρόνο και ψυχικό κόπο — στοιχεία που ο "κουρασμένος" μετα-πανδημικός άνθρωπος αρνείται να διαθέσει.
Επιλέγει την επιδερμικότητα της οθόνης γιατί εκεί η διαγραφή του άλλου γίνεται με ένα κλικ, χωρίς να χρειαστεί να αναμετρηθεί με το βλέμμα ή το συναίσθημα του συνανθρώπου του.

Θα λέγατε ότι η πανδημία λειτούργησε διδακτικά τελικά, μας βοήθησε να αντιληφθούμε τα σημαντικά και τα περιττά;

Είναι ανησυχητικό το γεγονός ότι η πανδημία δεν λειτούργησε ως "μάθημα", καθώς ενώ η κοινωνία υπέστη μια "τραυματική ματαίωση" που θα μπορούσε να οδηγήσει στην καλύτερη συγκρότησή μας, οδήγησε στον ακόμη μεγαλύτερο κυνισμό και τον εγωκεντρισμό.
Θα ήταν όμως παράλειψη να μείνουμε μόνο στα σκοτεινά σημεία.
Η πανδημία, ως οριακή κατάσταση, ανάγκασε αρκετούς από εμάς να κοιτάξουμε περισσότερο μέσα μας και γύρω μας.
Εκεί που υπήρχε η προχειρότητα, κάποιοι ανακάλυψαν ξανά το νόημα της απλότητας,
μία καλύτερη προτεραιοποίηση και ιεράρχηση των πραγμάτων στη ζωή τους
και τη σημασία των αληθινών δεσμών και του αυθεντικού τρόπου ζωής.
Αυτό το "κέρδος" είναι η μαγιά για τη ψυχική ανθεκτικότητα που συζητάμε σήμερα.
Επίσης, μέσα σε αυτό το γκρίζο τοπίο, υπήρξε ένα ανέλπιστο "δώρο": σε μεγάλο βαθμό, η κατάρρευση των ταμπού γύρω από την ψυχική υγεία. Από το 1996 που εργάζομαι στο χώρο της ψυχικής υγείας, πρώτη φορά βλέπω μια τόσο μαζική και συνειδητή στροφή στην αναζήτηση βοήθειας.
Η ψυχική υγεία έπαψε να αποτελεί "πολυτέλεια", για ολίγους ή στίγμα - και αναγνωρίστηκε ως επιτακτική ανάγκη για την επιβίωση αλλά και την καλύτερη ποιότητα της ζωής μας.
Για να κάνουμε και λίγο χιούμορ, εκεί που κάποιος ήταν "δαχτυλοδεικτούμενος" παλαιότερα, εάν πήγαινε στον ψυχολόγο και θεωρούνταν ότι έχει άρα σοβαρό πρόβλημα για να πηγαίνει, τώρα είναι "δαχτυλοδεικτούμενος" αυτός που δεν έχει τον ψυχοθεραπευτή του! - θεωρώντας τον ότι τότε είναι που έχει σοβαρό πρόβλημα!. (χα..χα..χα..)

Μπορεί μία κατάσταση έκτακτης ανάγκης όπως το lockdown- να προκαλέσει ψυχικό τραύμα ή βίαιη συμπεριφορά στους ανθρώπους, ακόμη και εάν δεν υπάρχει σχετικό υπόβαθρο, ακόμη και μετά από πολλά έτη; Πόσο μας στοίχειωσε τελικά αυτή η κατάσταση;

Το Lockdown ως «Υπαρξιακό Σοκ»: Τραύμα χωρίς Υπόβαθρο. Στο ερώτημα αν μια κατάσταση έκτακτης ανάγκης μπορεί να "στοιχειώσει" ανθρώπους χωρίς σχετικό ψυχιατρικό υπόβαθρο, η απάντηση είναι ένα "ναι".
Το lockdown δεν ήταν απλώς ένας περιορισμός κίνησης, ήταν μια βίαιη αναστολή της ζωτικής ορμής.

Ακόμη και άνθρωποι που λειτουργούσαν με απόλυτη ισορροπία, βρέθηκαν αντιμέτωποι με αυτό που ονομάζουμε "τραύμα της ανημποριάς".
Όταν το κράτος ή η φύση για λόγους προστασίας αναγκαστικά σου επιβάλλουν να σταματήσεις να ζεις για να μην πεθάνεις, ο ψυχισμός εισέρχεται σε μια κατάσταση "παγώματος".

Γιατί δύναται να προκληθεί βίαιη συμπεριφορά μετά από χρόνια;

Από ψυχαναλυτική σκοπιά, χωρίς να είναι η μόνη εξήγηση, υπάρχουν και άλλες σοβαρές που θα αναλύσουμε μία άλλη φορά, η οργή που δεν εκφράστηκε τότε —γιατί έπρεπε να είμαστε "καλοί και υπεύθυνοι πολίτες" και να επιβιώσουμε— δεν εξαφανίστηκε.
Παρέμεινε εγκλωβισμένη. Σήμερα, έξι χρόνια μετά, βλέπουμε αυτή την οργή να εκτονώνεται με μετατοπισμένο τρόπο:
σε έναν καβγά στον δρόμο, στην ενδοοικογενειακή ένταση ή στην πλήρη απαξίωση των θεσμών. Η βία είναι συχνά η απεγνωσμένη προσπάθεια του ατόμου να ανακτήσει την αίσθηση ελέγχου που έχασε τότε.

Σκεφτείτε έναν άνθρωπο που πριν το 2020 ήταν υπομονετικός και τυπικός. Σήμερα, μπορεί να εκρήγνυται ευκολότερα αν περιμένει δύο λεπτά παραπάνω στην ουρά, ή αν κάποιος του κάνει μια απλή (και δίκαιη ακόμη) παρατήρηση.
Είναι η καθυστερημένη αντίδραση στο "πρέπει" και στο "μη" του εγκλεισμού (στα οποία ούτως ή αλλιώς δεν ήμασταν συνηθισμένοι ή δεν τα αποδεχόμασταν).
Μας στοίχειωσε τελικά η αίσθηση, ότι η ασφάλεια (εσωτερική και εξωτερική) είναι μια εύθραυστη κατασκευή που μπορεί να γκρεμιστεί ανά πάσα στιγμή, αφήνοντάς μας με μια μόνιμη εσωτερική αναστάτωση που δεν έχει βρει ακόμα το δρόμο της προς την κάθαρση.

Αυτή η έλλειψη υπευθυνότητας και η επιδερμικότητα που προανέφερα ανάμεσα σε άλλες σοβαρές παραμέτρους, επίσης γεννούν βία.
Όταν δεν υπάρχει το «νοιάξιμο» (το μεράκι) για τον άλλον,
ο άλλος παύει να είναι πρόσωπο και γίνεται "αντικείμενο".
Αυτό εξηγεί γιατί βλέπουμε εκρήξεις οργής στον δρόμο ή μεγάλη επιθετικότητα σε όλες τις μορφές, στα social media: είναι η εκτόνωση ενός ανθρώπου που νιώθει απροστάτευτος σε έναν κόσμο που τα κάνει όλα με "συνοπτικές διαδικασίες" και κανείς δεν τον "βλέπει" πραγματικά.

Ποιοι είναι οι πιο ευάλωτοι κρίκοι που κινδυνεύουν να νοσήσουν από αγχώδη διαταραχή και μετατραυματικό στρες αλλά και από μία κατάσταση όπως ο αναγκαστικός εγκλεισμός;

Όταν μιλάμε για ευάλωτους κρίκους, δεν αναφερόμαστε μόνο σε άτομα με προϋπάρχοντα έντονα ψυχολογικά ή ψυχιατρικά θέματα, γεγονός που τα καθιστά σαφώς πιο επιρρεπή.
Η πανδημία δημιούργησε νέες κατηγορίες ευαλωτότητας που μπορώ να αναφέρω, αλλά αν πρέπει να επιλέξω εδώ σήμερα μόνο μία, θα προέτασσα τους νέους.

Οι πιο ευάλωτοι λοιπόν σε ένα τέτοιο κλίμα ζωής, είναι οι έφηβοι και οι νέοι, λόγω του ότι ακόμη διαμορφώνουν το ψυχισμό τους και η πανδημία τους "χτύπησε" στη φάση ακριβώς της αυτονόμησης από την οικογένεια.
Η αναγκαστική επιστροφή στο "παιδικό δωμάτιο" ή η συγκατοίκηση ξανά στο σπίτι των γονέων - και περαιτέρω η κοινωνικοποίηση μέσω οθόνης, δημιούργησε ένα κενό στην ανάπτυξη των κοινωνικών τους δεξιοτήτων.
Σήμερα βλέπουμε αυτούς τους νέους να υποφέρουν από κοινωνικό άγχος, δεδομένου επίσης του ότι μεγαλώνουν σε μια κοινωνία που τους διδάσκει ότι όλα είναι εφήμερα και αναλώσιμα. Πώς άρα θα χτίσουν ανθεκτικότητα;
Το άγχος καλλιεργείται και από τους γονείς που επίσης έχουν μία ανάλογη εμπειρία και οι ψυχικές τους εφεδρείες είτε δεν είχαν επαρκώς χτιστεί, είτε έχουν εξασθενήσει και το μεταδίδουν στα παιδιά τους.
Επίσης το άγχος δημιουργείται και από την κοινωνική αστάθεια, ζώντας οι έφηβοι και οι νέοι, σε έναν κόσμο χωρίς σταθερές αρχές και αξίες, με ασθενή πρότυπα (βλέπετε όχι δυνατούς με όρια και λόγο γονείς) και χωρίς υπεύθυνες σχέσεις να επικρατούν.
Σε μία συνθήκη ζωής χωρίς προβλεψιμότητα, γεγονός που διαρρηγνύει τη βασική εμπιστοσύνη των νέων, προς τον κόσμο, προς τους ηγέτες, προς τους γονείς.

Σκεφτείτε έναν νέο άνθρωπο που ξεκίνησε την καριέρα του μέσα στο lockdown.
Δεν έζησε τη ζύμωση του γραφείου, το μεράκι της συνεργασίας, το "χτίσιμο" των σχέσεων με τους συναδέλφους. Έμαθε να λειτουργεί διεκπεραιωτικά πίσω από μια οθόνη.
Θεραπευόμενή μου ανέφερε ότι σκεφτόταν "άντε πόσες καλημέρες θα πούμε σήμερα άραγε;" ή "η διασκέδασή μας είναι το messenger".
Σήμερα, αυτός ο άνθρωπος είναι ένας "ευάλωτος κρίκος" γιατί δεν έχει μάθει να δεσμεύεται βαθιά στην εργασία του ή με τους ανθρώπους.
Η προχειρότητα που βλέπουμε εν πολλοίς, ανάμεσα σε άλλους λόγους, είναι το αποτέλεσμα ενός ψυχισμού που έμαθε να επιβιώνει με αποστάσεις.

Ένα εύλογο ερώτημα που προκύπτει μετά από μία σοβαρή κρίση, όπως η υγειονομική, ή ο πόλεμος που παρακολουθούμε στη Μέση Ανατολή, είναι πώς μπορούμε να δημιουργήσουμε εντός και γύρω μας, μία συνθήκη ασφαλείας, ώστε να λειτουργούμε με ανθεκτικότητα και αισιοδοξία ακόμη στις πιο αντίξοες καταστάσεις. Τι προτείνετε;

Η δημιουργία μιας συνθήκης ασφαλείας σε έναν κόσμο που φλέγεται —είτε από πανδημίες είτε από πολέμους— δεν επιτυγχάνεται με την άρνηση της πραγματικότητας, ή την απόσυρση στο επιφανειακό.
Ως ψυχοθεραπεύτρια, προτείνω μια επιστροφή στις "ρίζες" της ανθρώπινης σύνδεσης και στην υιοθέτηση κάποιων παραδόσεων και διατήρηση εθίμων που μας βοηθούν στη διατήρηση της ταυτότητάς μας από τη θύελλα της ομογενοποίησης και απόλυτης ομοιομορφίας:

Από την Επιφάνεια στη Δέσμευση: Η πρώτη πράξη ανθεκτικότητας είναι να ξαναβάλουμε το μεράκισε ό,τι κάνουμε.
Είτε πρόκειται για την εργασία μας, είτε για μια συζήτηση, η απόφαση να είμαστε "εκεί" με όλο μας το είναι και με ενεργό το κριτήριο της κρίσης μας απομακρύνοντας "σκουπίδια", αποτελεί το αντίδοτο στην αίσθηση του εφήμερου.
Η υπευθυνότητα, και η διασταύρωση πληροφοριών από επίσημα και έγκυρα μέσα, είναι αυτή που μας δίνει νόημα και μας βγάζει από την παθητικότητα του θύματος.

Η Θωράκιση της Μικρο-κοινότητας: Η ασφάλεια δεν θα έρθει από τις μεγάλες ειδήσεις, αλλά από τις ποιοτικές και αυθεντικές σχέσεις.
Η ανθεκτικότητα χτίζεται στο "μαζί".
Προτείνω να επενδύσουμε ξανά στην εγγύτητα, να σπάσουμε την καχυποψία και να δημιουργήσουμε κύκλους εμπιστοσύνης όπου η αλήθεια και η φροντίδα είναι οι πρωταγωνιστές.

Εκλεκτική Πληροφόρηση & Ψυχική Οικονομία: Ζούμε σε μια εποχή "πληροφοριακού βομβαρδισμού" που συντηρεί το long-term hypervigilance (την υπερ-εγρήγορση). Πρέπει να μάθουμε να προστατεύουμε τα ψυχικά μας αποθέματα, θέτοντας όρια στην έκθεση στη βία και την καταστροφολογία και οι ιθύνοντες που βρίσκονται σε διοικητικές θέσεις ή θέσεις λήψης αποφάσεων να απαγορεύσουν αυτή την ηδονική αναπαραγωγή της βίας που βλέπουμε 24/7 στα κανάλια.

Η Αποδοχή της Τρωτότητας: Αντί να κυνηγάμε την παλιά μας "παντοδυναμία", ας αποδεχτούμε ότι είμαστε τρωτοί και πεπερασμένοι.
Η αληθινή αισιοδοξία πηγάζει από τη γνώση ότι, αν και δεν ελέγχουμε τα γεγονότα, ελέγχουμε την απόκρισή μας σε αυτά και τη διαχείριση που θα επιλέξουμε.
Ενδυνάμωση σημαίνει να επιτρέπω στον εαυτό μου να πονάει. Το "χρειάζομαι στήριξη, χρειάζομαι να γίνω καλύτερος άνθρωπος και θέλω δουλειά με τον εαυτό μου"
είναι η πρώτη πράξη αποδοχής και μίας αρχιτεκτονικής για να ξαναχτίσουμε τον εαυτό μας και να τον θωρακίσουμε καλύτερα.

Επίσης, σε αυτό το περιβάλλον αβεβαιότητας, η ανάγκη μας για ένα "καταφύγιο" αναστοχασμού είναι επιτακτική. Είναι το αντίδοτό μας στο χάος: η ευκαιρία να ασκήσουμε τον έλεγχο εκεί που τον έχουμε πραγματικά: στην προσωπική μας ζωή και στις ανθρώπινες σχέσεις μας.

Αντί λοιπόν να κάνουμε "ghosting" στις δυσκολίες ή στους ανθρώπους, ας επιλέξουμε να "σταθούμε" στο ύψος των περιστάσεων επάξια.
Η ανθεκτικότητα είναι σαν ένας μυς: γυμνάζεται κάθε φορά που επιλέγουμε το βάθος έναντι της προχειρότητας και την παρουσία έναντι της απόστασης.
Μόνο έτσι η κρίση - αλλά και οι αλλεπάλληλες προκλήσεις που βιώνουμε μέχρι και σήμερα, μπορούν να γίνουν τελικά, μια ευκαιρία για μια πιο πλήρη, χαρούμενη, εποικοδομητική και με νόημα ζωή.