Παγκόσμια Ημέρα Υγείας: Τα σήματα της κοινωνίας και η επιδημιολογία μας οδηγούν

Αυτό επισημαίνει εμφατικά, στο CNN Greece, ο καθηγητής Αναλυτικής Χημείας του ΕΚΠΑ, αναπληρωτής πρόεδρος του Συμβουλίου Διοίκησης του Εθνικού Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθήνας Νικόλαος Θωμαΐδης, με αφορμή τη Παγκόσμια Ημέρα Υγείας. Σε μία ενδιαφέρουσα συνέντευξη, ο καθηγητής αναφέρεται ενδελεχώς στο νόημα του φετεινού εορτασμού, με τίτλο: «Μαζί με την Υγεία - Με την Επιστήμη», στην αξία της Ενιαίας Υγείας αλλά και της αναλυτικής χημείας στις ζωές μας, στην επόμενη πανδημία, στο πόσο μπορεί να είναι αναστρέψιμη η καταστροφή του περιβάλλοντος και του οικοσυστήματος, στη ρύπανση των πλαστικών, αλλά και τι μας διδάσκει η ανάλυση των λυμάτων, η οποία καταδεικνύει σοβαρή αύξηση χρήσης ναρκωτικών και ιδιαίτερα κοκαΐνης μετά το 2020, ακριβώς δηλαδή με το ξεκίνημα της υγειονομικής κρίσης.

Τα λύματα μας δείχνουν επίσης, σύμφωνα με τον συνομιλητή μας, ότι η πανδημία δεν άφησε πίσω της μόνο ένα νέο ιό, αλλά και μια νέα δυναμική στο οικοσύστημα των αναπνευστικών λοιμώξεων. Η γρίπη έχει επανέλθει δριμύτερη με νέα στελέχη και όλα αποτυπώνονται στις αναλύσεις των λυμάτων.

Τονίζει ακόμη μεταξύ άλλων:

- Η επόμενη πανδημία μπορεί να μη συνδέεται μόνο με έναν “καινούριο ιό”, αλλά με τις περιβαλλοντικές και κοινωνικές συνθήκες που θα επιτρέψουν σε ένα παθογόνο να καταλήξει ευκολότερα στον άνθρωπο και να διασπαρθεί γρήγορα.

- Γι’ αυτό η απάντηση δεν είναι ο φόβος, αλλά η προετοιμασία: ισχυρά συστήματα επιτήρησης, και μέσα από την ανάλυση λυμάτων αστικών και μη περιοχών, έγκαιρη ανίχνευση και προειδοποίηση, διεπιστημονική συνεργασία.

- Ένα πολύ χαρακτηριστικό πρόβλημα είναι η ρύπανση που οφείλεται στα πλαστικά. Δεν εξαφανίζονται πραγματικά· διασπώνται σε όλο και μικρότερα σωματίδια, δηλαδή σε μικροπλαστικά και νανοπλαστικά. Πρόσφατες επιστημονικές μελέτες βιοπαρακολούθησης, έχουν αναδείξει την παρουσία μικροπλαστικών σε ανθρώπινα δείγματα, μέχρι και στον εγκέφαλο, ενώ η τοξική επίδρασή τους είναι ακόμα άγνωστη.

- Το μήνυμα για την κλιματική κρίση, δεν είναι ότι “όλα χάθηκαν”, αλλά ότι το κόστος της καθυστέρησης είναι τεράστιο: όσο αργούμε να περιορίσουμε τέτοιους ρύπους, τόσο μεταφέρουμε το πρόβλημα στις επόμενες γενιές.

Ολόκληρη η συνέντευξη του Νικόλαου Θωμαΐδη

Κύριε καθηγητά, το φετινό μήνυμα της Παγκόσμιας Ημέρας Υγείας, είναι «ΜΑΖΙ ΜΕ ΤΗΝ ΥΓΕΙΑ – ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜΗ», γεγονός που υπογραμμίζει τον εμβληματικό ρόλο της επιστημονικής κοινότητας στις ζωές μας και στη θωράκιση της δημόσιας υγείας, αλλά ταυτόχρονα και τη σημασία να πορευόμαστε όλοι μαζί - άνθρωποι, ζώα, περιβάλλον. Πώς αντιλαμβάνεστε εσείς αυτή τη σύμπραξη;

Η υγεία σήμερα δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται αποσπασματικά. Τόσο η διεθνής επιστημονική κοινότητα, όσο και οργανισμοί και κανονιστικές αρχές, ιδίως ο ΠΟΥ, υπογραμμίζουν την Ολιστική Προσέγγιση της Υγείας χρησιμοποιώντας τον όρο One Health, μια ενιαία προσέγγιση που αναγνωρίζει ότι η υγεία των ανθρώπων, των ζώων και των οικοσυστημάτων είναι στενά αλληλένδετη.

Η προσέγγιση της Ενιαίας Υγείας στοχεύει στη βιώσιμη ισορροπία και βελτιστοποίηση της υγείας των ανθρώπων. Αυτό σημαίνει ότι δεν μπορούμε να μιλάμε για καλή δημόσια υγεία αν αγνοούμε τη ρύπανση, την υποβάθμιση του περιβάλλοντος, τη διατροφή, την ασφάλεια του νερού, τις ζωονόσους ή τη χημική έκθεση από τις δραστηριότητες της καθημερινής ζωής.

Για εμένα λοιπόν, αυτή η σύμπραξη σημαίνει ότι η επιστήμη οφείλει να λειτουργεί διεπιστημονικά: γιατροί, χημικοί, βιολόγοι, κτηνίατροι, περιβαλλοντικοί επιστήμονες, φορείς δημόσιας υγείας και κανονιστικές αρχές πρέπει να δουλεύουν συνεργατικά. Η Αναλυτική Χημεία παίζει εδώ κρίσιμο ρόλο, γιατί μας επιτρέπει να ανιχνεύουμε χημικές ουσίες, όπως περιβαλλοντικοί ρύποι και όλα τα προϊόντα μετατροπής τους, όπως οι μεταβολίτες τους σε δείγματα και να μετατρέπουμε αυτή τη χημική πληροφορία σε γνώση χρήσιμη τόσο για το σχεδιασμό πολιτικών αποφάσεων όσο για την αξιολόγηση των υφιστάμενων νομοθετικών πλαισίων για την προστασία της δημόσιας υγείας.

Αυτό ακριβώς υπηρετούν και πολλές από τις σύγχρονες ερευνητικές δράσεις του Εργαστηρίου Αναλυτικής Χημείας του ΕΚΠΑ: η παρακολούθηση αναδυόμενων ρύπων σε όλα τα περιβαλλοντικά διαμερίσματα αλλά και τον έμβιο κόσμο, η επιδημιολογία λυμάτων και η παρακολούθηση ιών και της διασπορά τους στον πληθυσμό, η έκθεση του ανθρώπου σε χημικές ενώσεις μέσω πολλών οδών και η σχέση τους με την υγεία, αλλά και η συμμετοχή σε ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες που στόχο έχουν να αλλάξουν νομοθεσίες και να θεμελιώσουν νέες που στοχεύουν στην διασφάλιση της υγείας του ανθρώπου, των ζώντων οργανισμών και γενικότερα του περιβάλλοντος.

Με άλλα λόγια, η έννοια της «Ενιαίας Υγείας» δεν είναι ένα θεωρητικό σύνθημα. Είναι η πιο ρεαλιστική επιστημονική στρατηγική για να προστατεύσουμε την υγεία των σημερινών και των επόμενων γενεών.

Πόσο μπορούμε να μιλάμε για προάσπιση της δημόσιας υγείας και καλή ατομική υγεία όταν γύρω μας ο πόλεμος μαίνεται με ανυπολόγιστες καταστροφές στο περιβάλλον που θα έχει σίγουρα αντίκτυπο στη μελλοντική μας υγεία αλλά και στις επόμενες γενιές;

Με μεγάλη μου θλίψη παρατηρώ τις καταστροφικές συνέπειες του πολέμου πρωτίστως στον ίδιο τον άνθρωπο, μέσω της απώλειας αθώων ψυχών. Οι συνέπειες του πολέμου για τον άνθρωπο δεν περιορίζονται μόνο στις άμεσες, αλλά και τις έμμεσες και μακροπρόθεσμες συνέπειες μέσω της καταστροφής σημαντικών υποδομών και την κατάρρευση των συνθηκών υγιεινής, όπως η μείωση της επαρκούς και ασφαλούς τροφής και πόσιμου νερού, η μόλυνση και η ρύπανση των υδάτινων πόρων και η διάλυση των υποδομών προάσπισης της δημόσιας υγείας.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η καταστροφή του φράγματος της Καχόβκα στην Ουκρανία το 2023. Το Εργαστήριο Αναλυτικής Χημείας είχε την πρόσβαση σε πολύτιμα δείγματα που συλλέχθηκαν από τον Δνείπερο ποταμό, τόσο πριν όσο και μετά την καταστροφή του φράγματος της Καχόβκα. Τα αποτελέσματα ήταν συγκλονιστικά. Μετά την καταστροφή του φράγματος παρατηρήθηκε μία τρομερή απελευθέρωση χημικών ουσιών, κυρίως αγροχημικών αλλά και υπολειμμάτων από στρατιωτικό υλικό, από την καταστροφή των υποδομών, ιδιαίτερα σε ένα αγροτικό περιβάλλον, όπως φυτοπροστατευτικές ενώσεις και χημικά βιομηχανιών, στο οικοσύστημα του Δνείπερου ποταμού και τη Μαύρη Θάλασσα. Η εικόνα της περιβαλλοντικής επιβάρυνσης της περιοχής άλλαξε δραματικά επηρεάζοντας περιοχές που είναι απομακρυσμένες σε σχέση με την περιοχή του συμβάντος, όπως και τις παράκτιες περιοχές της Μαύρης Θάλασσας. Οι επιπτώσεις για τους οργανισμούς και το περιβάλλον είναι άγνωστες και χρήζουν παραπάνω διερεύνησης. Η αποκατάσταση της ισορροπίας του οικοσυστήματος, μπορεί να χρειαστεί δεκαετίες.

Έχει ενδιαφέρον να τονίσουμε ότι οι αναλύσεις μας έδειξαν ότι πριν από τον πόλεμο η επιβάρυνση της περιοχής σε χημικά ήταν πολύ χαμηλότερη και το εντυπωσιακότερο, ότι οι κυρίαρχες ενώσεις πριν τον πόλεμο στην περιοχή ήταν τα φάρμακα και τα χημικά προϊόντα καθημερινής χρήσης, προφανώς από την παρουσία ανθρώπων και κατοικημένων περιοχών στην ευρύτερη περιοχή.

Άρα, όταν μιλάμε για πόλεμο, δεν μιλάμε μόνο για γεωπολιτική ή για στρατιωτικές συγκρούσεις. Μιλάμε για μια βαθιά κρίση δημόσιας υγείας και περιβαλλοντικής υγείας μαζί. Και αυτό είναι ίσως το πιο καθαρό παράδειγμα του γιατί η προσέγγιση της Ενιαίας Υγείας είναι απαραίτητη: επειδή η καταστροφή ενός οικοσυστήματος μετατρέπεται τελικά σε απειλή για την υγεία ολόκληρων πληθυσμών.

Κύριε καθηγητά, από που θα προέλθει η επόμενη πανδημία;

Κανείς δεν μπορεί να προβλέψει με βεβαιότητα ποιος ακριβώς θα είναι ο επόμενος παθογόνος παράγοντας ή από ποιο σημείο θα ξεκινήσει. Ωστόσο, πιστεύω ότι μεγαλύτερος κίνδυνος για τη δημόσια υγεία μπορεί να προέλθει από τις δυσμενείς επιπτώσεις των ακραίων καιρικών συνθηκών, που πλέον έχουν μπει για τα καλά στη ζωή μας, αλλά ακόμα δεν είμαστε σε θέση να τα διαχειριστούμε ορθά. Όπως παρατηρήσαμε, μετά τις καταστροφικές πλημμύρες Daniel και Elias το 2023 στην Θεσσαλία το οικοσύστημα και η δημόσια υγεία επηρεάστηκαν δραματικά. Οι καταστροφές υποδομών, όπως καταστροφές αποθηκών και υπερχειλίσεις λυμάτων από τα κέντρα επεξεργασίας, μαζί με την επακόλουθη απελευθέρωση χημικών, η διάδοση ασθενειών από ζώα, οδήγησαν σε μία γενικότερη υποβάθμιση της περιοχής.

Επομένως, η επόμενη πανδημία μπορεί να μη συνδέεται μόνο με έναν “καινούριο ιό”, αλλά με τις περιβαλλοντικές και κοινωνικές συνθήκες που θα επιτρέψουν σε ένα παθογόνο να καταλήξει ευκολότερα στον άνθρωπο και να διασπαρθεί γρήγορα.

Γι’ αυτό η απάντηση δεν είναι ο φόβος, αλλά η προετοιμασία: ισχυρά συστήματα επιτήρησης, και μέσα από την ανάλυση λυμάτων αστικών και μη περιοχών, έγκαιρη ανίχνευση και προειδοποίηση, διεπιστημονική συνεργασία. Εργαλεία όπως η επιδημιολογία λυμάτων έχει αποδειχθεί ότι μπορούν να λειτουργήσουν ως έγκαιρο σύστημα προειδοποίησης σε επίπεδο κοινότητας. Το εργαστήριό μας έχει δείξει στην πράξη πόσο σημαντικό είναι να ανιχνεύεις νωρίς την αυξημένη κυκλοφορία ενός ιού ή παράνομα διακινουμένων ουσιών πριν αυτό φανεί πλήρως στην κλινική εικόνα.

Εκτιμάτε ότι η καταστροφή του οικοσυστήματος και του περιβάλλοντος είναι μη αναστρέψιμη;

Δεν θα έλεγα ότι όλα είναι μη αναστρέψιμα, αλλά σίγουρα έχουμε ήδη ξεπεράσει κρίσιμα όρια σε αρκετές περιπτώσεις. Ορισμένες επιπτώσεις στα οικοσυστήματα αποκαθίστανται με χρόνο, τεχνολογία και σωστές πολιτικές. Άλλες όμως είναι πολύ δύσκολο, εξαιρετικά αργό ή πρακτικά αδύνατο να αντιστραφούν πλήρως, ιδιαίτερα όταν συνδέονται με απώλεια βιοποικιλότητας, εξαφάνιση ειδών, μαζική ρύπανση εδαφών και υδάτων ή διασπορά έμμονων χημικών ουσιών.

Ένα πολύ χαρακτηριστικό πρόβλημα είναι η ρύπανση που οφείλεται στα πλαστικά. Δεν εξαφανίζονται πραγματικά· διασπώνται σε όλο και μικρότερα σωματίδια, δηλαδή σε μικροπλαστικά και νανοπλαστικά, που διασπείρονται στο νερό, στο έδαφος, στους οργανισμούς και τελικό αποδέκτη τον ίδιο τον άνθρωπο.

Ο UNEP επισημαίνει ότι τα μικροπλαστικά βρίσκονται πλέον σχεδόν παντού, ενώ η διάσπαση των πλαστικών συνοδεύεται και από απελευθέρωση χημικών προσθέτων, όπως πλαστικοποιητές, που μπορεί να έχουν δυσμενείς επιπτώσεις για τον άνθρωπο. Άλλες πρόσφατες επιστημονικές μελέτες βιοπαρακολούθησης, έχουν αναδείξει την παρουσία μικροπλαστικών σε ανθρώπινα δείγματα, μέχρι και στον εγκέφαλο, ενώ η τοξική επίδρασή τους είναι ακόμα άγνωστη.

Το ίδιο ισχύει και για τους έμμονους ρύπους. Ο μεταβολίτης DDE του εντομοκτόνου DDT, που χρησιμοποιούταν εκτεταμένα κατά τον προηγούμενο αιώνα, και που είχε χαρακτηριστεί ως υπεύθυνο για τη μείωση της βιοποικιλότητας, ειδικά των αρπακτικών πτηνών, λόγω της λέπτυνσης του τσοφλιού των αυγών τους, εξακολουθεί να ανιχνεύεται δεκαετίες μετά την απαγόρευση του DDT σε διεθνές επίπεδο, λόγω του μεγάλου χρόνου παραμονής στο περιβάλλον. Επίσης, οι υπερφθοριωμένες ενώσεις, τα PFAS, τα «παντοτινά χημικά», χαρακτηρίζονται διεθνώς ως εξαιρετικά ανθεκτικές χημικές ουσίες που διασπώνται πολύ αργά και παραμένουν στο περιβάλλον, στο νερό, στο έδαφος ενώ έχουν ανιχνευθεί μέχρι και στο αίμα ανθρώπων και ζώων. Ορισμένες από τις ενώσεις PFAS έχουν χαρακτηριστεί ως πιθανά καρκινογόνα, σύμφωνα με το IARC, ενώ η απομάκρυνσή τους από το περιβάλλον είναι αρκετά επίπονη διαδικασία. Άρα, το μήνυμα δεν είναι ότι “όλα χάθηκαν”, αλλά ότι το κόστος της καθυστέρησης είναι τεράστιο: όσο αργούμε να περιορίσουμε τέτοιους ρύπους, τόσο μεταφέρουμε το πρόβλημα στις επόμενες γενιές.

Μελετάτε πολλά έτη τα λύματα, επομένως έχετε μία εκ βαθέων γνώμη και εμπειρία για την πραγματική διάσταση της υγείας μας. Τι σας έχουν διδάξει και τι μας διδάσκει αυτή η ενδελεχής ανάλυση;

Η ανάλυση των λυμάτων μπορεί να προσφέρει πολύτιμες πληροφορίες για την έκθεση του ανθρώπου τόσο σε χημικές ουσίες όσο και σε ιούς. Η προσέγγιση αυτή ονομάζεται επιδημιολογία λυμάτων αποτελώντας μία σύγχρονη, καινοτόμο, μη παρεμβατική μεθοδολογία, διατηρώντας την ανωνυμία του πληθυσμού. Η συστηματική ανάλυση των λυμάτων της Ψυττάλεια, που παρακολουθούμε από το 2010, έχει αναδείξει στην πράξη τη σημασία της επιδημιολογίας λυμάτων για την παρακολούθηση της δημόσιας υγείας σε πολλά επίπεδα.

Η επέλαση της οικονομικής κρίσης (2011-2017) αποτύπωσε έντονα τις κοινωνικοοικονομικές αλλαγές στα λύματα, με την μεγαλύτερη επίδραση να έχει η κατανάλωση των ψυχοφαρμάκων. Η οικονομική πίεση φαίνεται πώς επηρέασε την ψυχική σταθερότητα των κατοίκων, με δραματικές αυξήσεις στα αντιψυχωσικά φάρμακα, σε αγχολυτικά όπως οι βενζοδιαζεπίνες, και στα αντικαταθλιπτικά.

Οι ενδείξεις των λυμάτων ευθυγραμμίζονται επίσης και με άλλες επιδημιολογικές μελέτες στην Ελλάδα, που αναφέρουν αύξηση της μείζονος κατάθλιψης και της αυτοκτονικότητας / αποπειρών αυτοκαταστροφής την ίδια περίοδο. Η εικόνα της κατάστασης των ψυχοφαρμάκων διατηρείται έως σήμερα σε υψηλά επίπεδα, διατείνοντας το μήνυμα ότι η ψυχική υγεία φαίνεται να μην επέστρεψε ποτέ στα προ κρίσης επίπεδα.

Η τάση της χρήσης των ναρκωτικών και ιδιαίτερα της κοκαΐνης αυξήθηκε σημαντικά με ορόσημο το 2020. Αν και χρονικά η αύξηση των ναρκωτικών συνέπεσε με την πανδημία SARS-CoV-2, η πραγματική της αιτία ήταν η αλλαγή των καναλιών διακίνησης κοκαΐνης στην Ευρώπη. Η ίδια τάση αποτυπώθηκε και στις υπόλοιπες μεγάλες ευρωπαϊκές πόλεις. Αύξηση των επιπέδων χρήσης παρατηρείται και για την μεθαμφεταμίνη, ειδικά τα τελευταία έξι χρόνια, κρούοντας τον κώδωνα του κινδύνου, λόγω της εκτεταμένης εμφάνισης του ναρκωτικού «σίσα», ως ένα φθηνό ναρκωτικό του δρόμου. Ένα ακόμα ενδιαφέρον επιδημιολογικό συμπέρασμα από τις αναλύσεις λυμάτων από το ΚΕΛ Ψυττάλειας, είναι η εβδομαδιαία διακύμανση ψυχοδραστικών ουσιών, όπως η κοκαΐνη και η έκσταση, καθώς και το αλκοόλ.

Συγκεκριμένα, φαίνεται πως η κατανάλωσή τους αυξάνεται τα Σαββατοκύριακα, υποδηλώνοντας τη συσχέτιση της χρήσης τους με δραστηριότητες αναψυχής και διασκέδασης. Αν και η χρήση ναρκωτικών ουσιών παρουσιάζει αύξηση στην Ελλάδα, αξίζει να σημειωθεί ότι συγκριτικά με τα υπόλοιπα κράτη της Ευρωπαϊκής Ένωσης βρισκόμαστε σε μεσαία επίπεδα για τη χρήση κοκαΐνης, ενώ για τις υπόλοιπες ναρκωτικές ουσίες κατέχουμε τα χαμηλότερα επίπεδα. Η ίδια τάση παρατηρείται και για το αλκοόλ. Ωστόσο την περίοδο του παρατεταμένου δεύτερου lockdown (Νοέμβριος 2020 – Απρίλιος 2021) παρατηρήθηκε δραματική αύξηση της κατανάλωσης αλκοόλ (δεκαπλασιασμός), η οποία σταδιακά επανήλθε στα φυσιολογικά επίπεδα τα επόμενα έτη (ευτυχώς).

Στη διάρκεια της πανδημίας του κορωνοϊού, τα λύματα μας δίδαξαν πολλά είναι γεγονός...

Στην περίπτωση του SARS-CoV-2, τα δεδομένα του εργαστηρίου μας κατά την περίοδο της πανδημίας στην Αττική έδειξαν πολύ καθαρά τις διακυμάνσεις του ιϊκού φορτίου, ενώ αποτέλεσαν ένα σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης σχετικά με τα κλινικά κρούσματα και τις εισαγωγές στα νοσοκομεία και συγκεκριμένα στις μονάδες εντατικής θεραπείας. Συγκεκριμένα, κατά την περίοδο της παραλλαγής Άλφα και Δέλτα υπήρχε ισχυρή συσχέτιση μεταξύ ιικού φορτίου στα λύματα και κλινικών κρουσμάτων, ενώ η άνοδος του φορτίου είχε συνδεθεί ακόμη και με μετέπειτα αυξήσεις νοσηλειών και εισαγωγών σε ΜΕΘ. Η περίοδος της παραλλαγής Όμικρον κατέγραψε ιστορικά πολύ υψηλά φορτία στα λύματα, και στη συνέχεια φάνηκε μια σταδιακή εξομάλυνση, με χαμηλότερης έντασης εξάρσεις και σαφέστερη εποχικότητα. Η μείωση της συσχέτισης του επιπέδου του ιικού φορτίου στα λύματα το φθινόπωρο και το χειμώνα του 2022-2023 με τις νοσηλείες, έδειξε πριν από όλους τη λήξη της πανδημίας.

Κατά τη διάρκεια της πανδημίας, τα αυστηρά περιοριστικά μέτρα οδήγησαν σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα διασποράς των αναπνευστικών ιών γρίπης και RSV ανατρέποντας την καθιερωμένη εποχικότητά τους. Αυτή η μεταβολή επιδημιολογικής εικόνας των λοιπών αναπνευστικών ιών μετά την πανδημία καταγράφηκε και στα λύματα. Παρατηρήθηκαν μετατοπίσεις στην εποχικότητα, πρώιμες εμφανίσεις και περίοδοι συνύπαρξης ιών που στο παρελθόν δεν ήταν τόσο έντονες.

Αυτό είναι πολύ σημαντικό, γιατί δείχνει ότι η πανδημία δεν άφησε πίσω της μόνο ένα νέο ιό, αλλά και μια νέα δυναμική στο οικοσύστημα των αναπνευστικών λοιμώξεων. Η γρίπη έχει επανέλθει δριμύτερη με νέα στελέχη και όλα αποτυπώνονται στις αναλύσεις των λυμάτων.

Το πιο σημαντικό δίδαγμα, λοιπόν, είναι ότι η υγεία δεν αρχίζει στο νοσοκομείο. Αρχίζει πολύ νωρίτερα: στο περιβάλλον, στην πρόληψη, στην επιτήρηση και στην ικανότητα να “διαβάζουμε” εγκαίρως τα σήματα μιας κοινωνίας. Και η επιδημιολογία λυμάτων είναι ένα από τα πιο χρήσιμα εργαλεία που διαθέτουμε σήμερα γι’ αυτόν τον σκοπό.