Πολυδώρου: Η γενετική προδιάθεση δεν ακυρώνει τη δύναμη της πρόληψης στον καρδιαγγειακό κίνδυνο

Τα γονίδια έχουν ασφαλώς τον ρόλο τους, αλλά ένα σημαντικό μέρος της καρδιαγγειακής μας υγείας βρίσκεται και στις καθημερινές επιλογές μας.

Αυτό είναι το μήνυμα που στέλνει στο αφιέρωμα Υγείας του CNN Greece, η Βικτωρία Πολυδώρου, Επίκουρη Καθηγήτρια στην Ιατρική Σχολή του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου Κύπρου και Καρδιολόγος με εξειδίκευση στην Εμβρυϊκή Καρδιολογία. Επιπλέον όπως τονίζει εμφατικά, τα καρδιαγγειακά νοσήματα αποτελούν ίσως το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα νοσημάτων στα οποία η οργανωμένη πρόληψη μπορεί να αλλάξει την πορεία της υγείας ενός πληθυσμού.

Σε μία πολύ ενδιαφέρουσα συνέντευξη, η κα Πολυδώρου αναφέρεται ενδελεχώς στην ειδικότητά της, μία εξειδίκευση που δίνει τη δυνατότητα της προγεννητικής διάγνωσης συγγενών καρδιοπαθειών, καρδιαγγειακών προβλημάτων με τα οποία γεννιέται ένα νεογνό, άρα και συγκεκριμένης επιστημονικής παρακολούθησης και παρέμβασης, στην αξία της οργανωμένης πρόληψης- καθώς οι στοχευμένες πολιτικές πρόληψης θα μπορούσαν να μειώσουν τόσο την εμφάνιση καρδιαγγειακών νοσημάτων όσο και τους πρόωρους θανάτους από αυτά-, στη δύναμη της σωστής διατροφής και άσκησης σε κάθε ηλικία, στους λαούς που μας έχουν διδάξει πώς χτίζεται μία σωστή καρδιαγγειακή υγεία -μεταξύ των οποίων είναι και οι κάτοικοι της Ικαρίας, αλλά και της Σαρδηνίας και της Ιαπωνίας- οι οποίοι καίτοι βρίσκονται μακριά γεωγραφικά ο ένας από τον άλλο, εν τούτοις μοιράζονται κοινά μυστικά διατροφής και ευζωίας. Αναφέρεται ακόμη και στον αιφνίδιο καρδιαγγειακό θάνατο και πώς μπορεί να προληφθεί στους νέους ανθρώπους που ασχολούνται με τον αθλητισμό.

Ακολουθεί αναλυτικά η συνέντευξη της κας Πολυδώρου στο CNN Greece:

Eίστε Επίκουρη Καθηγήτρια στην Ιατρική Σχολή του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου Κύπρου και Καρδιολόγος με εξειδίκευση στην Εμβρυϊκή Καρδιολογία. Πόσο μπορεί να βοηθήσει η εξειδίκευσή σας ένα έμβρυο ώστε να ανιχνευθούν και αντιμετωπιστούν εγκαίρως κάποια προβλήματα αναφορικά με την καρδιαγγειακή του υγεία;

Η Εμβρυϊκή Καρδιολογία είναι η εξειδίκευση που μας δίνει τη δυνατότητα της προγεννητικής διάγνωσης συγγενών καρδιοπαθειών, καρδιαγγειακών προβλημάτων, δηλαδή, με τα οποία γεννιέται ένα νεογνό. Με το εξειδικευμένο υπερηχογράφημα καρδιάς εμβρύου μπορούμε να εντοπίσουμε κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης την πλειοψηφία των συγγενών καρδιοπαθειών και να παρακολουθήσουμε την εξέλιξή τους.

Η διάγνωση πριν ακόμα γεννηθεί ένα παιδί είναι ιδιαίτερα σημαντική γιατί μας επιτρέπει να ενημερώσουμε σωστά τους γονείς για το τι θα ακολουθήσει και, όταν υπάρχει κάποιο σημαντικό καρδιολογικό πρόβλημα, να οργανώσουμε εγκαίρως τον τοκετό σε τριτοβάθμιο νοσοκομείο, όπου υπάρχει πρόσβαση σε άμεση καρδιολογική αντιμετώπιση από την αίθουσα τοκετών και σε επεμβατική ή χειρουργική παρέμβαση για τις σοβαρές καρδιοπάθειες. Έτσι αυξάνονται οι πιθανότητες επιβίωσης του νεογνού και βέλτιστης αντιμετώπισης της πάθησης.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, η στενή παρακολούθηση ή ακόμη και η θεραπευτική παρέμβαση κατά την εγκυμοσύνη μπορεί να επηρεάσει θετικά την πορεία του εμβρύου. Επομένως, η κύρια συνεισφορά της Εμβρυϊκής Καρδιολογίας είναι η έγκαιρη προγεννητική διάγνωση ώστε να υπάρξει ενημέρωση των γονέων και σωστή προετοιμασία για την ασφαλέστερη δυνατή μετάβαση από την ενδομήτρια στη νεογνική ζωή.

Συνήθως, οι μελλοντικοί γονείς προσέρχονται στον εμβρυοκαρδιολόγο για εξειδικευμένο έλεγχο της καρδιάς του εμβρύου όταν κατά τον καθιερωμένο προγεννητικό έλεγχο όπως η εξέταση της αυχενικής διαφάνειας ή το υπερηχογράφημα β΄ επιπέδου προκύψει υποψία κάποιας ανωμαλίας στην ανατομία ή τη λειτουργία της καρδιάς του εμβρύου. Υπάρχουν ωστόσο και άλλες ενδείξεις για τη διενέργεια εμβρυϊκού υπερηχογραφήματος καρδιάς: το οικογενειακό ιστορικό συγγενούς καρδιοπάθειας, η παρουσία ή η υποψία γενετικής ή χρωμοσωμικής ανωμαλίας, η κύηση μετά από υποβοηθούμενη αναπαραγωγή, καθώς και ο σακχαρώδης διαβήτης της μητέρας αποτελούν ορισμένες μόνο από τις περιπτώσεις στις οποίες αυξάνεται η πιθανότητα εμφάνισης συγγενούς καρδιοπάθειας και συνεπώς, ενδείκνυται ο εξειδικευμένος έλεγχος από εμβρυοκαρδιολόγο. Παράλληλα, αρκετοί γονείς επιλέγουν να ελεγχθεί η καρδιά του εμβρύου από τον ειδικό προληπτικά, ακόμη και όταν δεν έχει προηγηθεί κάποιο ύποπτο εύρημα, επιθυμώντας έναν πιο λεπτομερή και εξειδικευμένο έλεγχο της καρδιάς του εμβρύου.

Από την πλούσια μέχρι σήμερα ιατρική σας εμπειρία- καίτοι νεότατη ηλικιακά- ποιοι λαοί έχουν γερή καρδιά μέχρι τα βαθιά τους γεράματα και ποια τα μυστικά τους;

Θα έλεγα ότι περισσότερο από «λαούς με γερή καρδιά» υπάρχουν πληθυσμοί που μας έχουν διδάξει πώς μπορούμε να διατηρήσουμε την καρδιαγγειακή μας υγεία μέχρι τα βαθιά γεράματα. Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι πληθυσμοί της Μεσογείου όπως της Ικαρίας και της Σαρδηνίας αλλά και παραδοσιακοί πληθυσμοί της Ιαπωνίας ή οι Tsimane, ένας αυτόχθονος πληθυσμός του Αμαζονίου.

Το ενδιαφέρον είναι ότι, παρότι οι πληθυσμοί αυτοί γεωγραφικά απέχουν πολύ μεταξύ τους, μοιράζονται αρκετά κοινά χαρακτηριστικά: η διατροφή τους βασίζεται κυρίως σε φυτικές τροφές, λαχανικά, φρούτα, όσπρια, με κατανάλωση ψαριού και περιορισμένη πρόσληψη κορεσμένων λιπαρών και επεξεργασμένων τροφίμων. Στη Μεσόγειο βέβαια πρωταγωνιστικό ρόλο έχει το ελαιόλαδο. Παράλληλα, η σωματική δραστηριότητα αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητάς τους και όχι απαραίτητα οργανωμένη άσκηση: περπάτημα, εργασία, μετακινήσεις και διατήρηση της κίνησης ακόμη και σε μεγαλύτερες ηλικίες.

Σημαντικό ρόλο επίσης διαδραματίζουν η αποφυγή του καπνίσματος, η διατήρηση φυσιολογικού σωματικού βάρους και ο καλός έλεγχος της αρτηριακής πίεσης, των λιπιδίων του αίματος και του σακχάρου. Δεν πρέπει να παραβλέπουμε και την κοινωνική διάσταση της υγείας: οι στενοί οικογενειακοί και κοινωνικοί δεσμοί και η ενεργός συμμετοχή στην κοινότητα χαρακτηρίζουν πολλούς από αυτούς τους πληθυσμούς μακροζωίας.

Επομένως τα μυστικά αυτών των πληθυσμών είναι πολλές καθημερινές συνήθειες που διατηρούνται για δεκαετίες. Και ίσως αυτό είναι και το πιο αισιόδοξο μήνυμα: τα γονίδια έχουν ασφαλώς τον ρόλο τους, αλλά ένα σημαντικό μέρος της καρδιαγγειακής μας υγείας βρίσκεται και στις καθημερινές επιλογές μας.

Η Ελλάδα μέσω του μεγάλου της εθνικού προγράμματος «ΠΡΟΛΑΜΒΑΝΩ» όχι μόνο έσωσε ζωές αλλά και εγκαθίδρυσε μία κουλτούρας πρόληψης και προαγωγής υγείας την οποία χρειαζόταν. Πιστεύετε τελικά ότι οι στοχευμένες πολιτικές πρόληψης μπορούν να βοηθήσουν ώστε να μειωθούν τα καρδιαγγειακά νοσήματα αλλά και οι θάνατοι από αυτά;

Τα καρδιαγγειακά νοσήματα αποτελούν ίσως το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα νοσημάτων στα οποία η οργανωμένη πρόληψη μπορεί να αλλάξει την πορεία της υγείας ενός πληθυσμού. Και αυτό γιατί ένα μεγάλο μέρος του καρδιαγγειακού κινδύνου σχετίζεται με παράγοντες που μπορούμε να αναγνωρίσουμε και, κυρίως, να τροποποιήσουμε: την αρτηριακή υπέρταση, την αυξημένη χοληστερόλη, τον σακχαρώδη διαβήτη, το κάπνισμα, την παχυσαρκία και τη σωματική αδράνεια.

Προγράμματα όπως το «ΠΡΟΛΑΜΒΑΝΩ» έχουν αξία γιατί φέρνουν την πρόληψη πιο κοντά στον πολίτη και ενθαρρύνουν ανθρώπους που αισθάνονται απολύτως υγιείς να ελέγξουν εγκαίρως παράγοντες κινδύνου που συχνά παραμένουν για χρόνια «σιωπηλοί». Η υπέρταση ή η υπερχοληστερολαιμία, για παράδειγμα, ενώ επιβαρύνουν σταδιακά τα αγγεία και την καρδιά μπορεί για πολλά χρόνια να μην προκαλούν κανένα σύμπτωμα.

Ωστόσο, η επιτυχία μιας πολιτικής πρόληψης δεν περιορίζεται μόνο στον προσυμπτωματικό έλεγχο. Το σημαντικό είναι το επόμενο βήμα: ο άνθρωπος που θα διαπιστωθεί ότι έχει αυξημένο καρδιαγγειακό κίνδυνο να λάβει την κατάλληλη καθοδήγηση, παρακολούθηση και όπου χρειάζεται, θεραπεία. Παράλληλα απαιτούνται πολιτικές που να διευκολύνουν έναν υγιεινότερο τρόπο ζωής, την αποφυγή του καπνίσματος, τη σωστή διατροφή και τη σωματική δραστηριότητα.

Επομένως, ναι, οι καλά σχεδιασμένες και στοχευμένες πολιτικές πρόληψης θα μπορούσαν να μειώσουν τόσο την εμφάνιση καρδιαγγειακών νοσημάτων όσο και τους πρόωρους θανάτους από αυτά. Ίσως μάλιστα η σημαντικότερη αλλαγή που μπορούν να επιφέρουν είναι μία αλλαγή νοοτροπίας: να μην περιμένουμε να εμφανιστεί η νόσος για να απευθυνθούμε στον γιατρό, αλλά να φροντίζουμε την υγεία μας πριν εμφανιστεί το πρώτο σύμπτωμα. Όπως το διατύπωσε πριν χιλιάδες χρόνια ο Πατέρας της Ιατρικής Ιπποκράτης: το να προνοείς και να προλαμβάνεις είναι καλύτερο από το να θεραπεύεις.

Καθώς παρατηρούμε αρκετά συχνά, να φεύγουν από τη ζωή νέοι άνθρωποι και μάλιστα αθλητές, τι πρέπει να γνωρίζουν οι αθλητές για τη θωράκιση της καλής καρδιαγγειακής τους υγείας;

Πράγματι, ο αιφνίδιος καρδιακός θάνατος αποτελεί την κύρια αιτία θανάτου σχετιζόμενη με τον αθλητισμό και τη σωματική άσκηση στους αθλητές.

Στους νέους αθλητές, ο αιφνίδιος καρδιακός θάνατος, οφείλεται συνήθως σε αδιάγνωστες κληρονομικές ή συγγενείς δομικές καρδιοπάθειες. Σε φαινομενικά υγιείς νέους αθλητές, περίπου 3 στους 1.000 έχουν κάποια καρδιακή πάθηση που σχετίζεται με αυξημένο κίνδυνο αιφνίδιου καρδιακού θανάτου, ενώ στους αθλητές ηλικίας άνω των 35 ετών το έμφραγμα του μυοκαρδίου λόγω αθηροσκληρωτικής στεφανιαίας νόσου, της νόσου δηλαδή των αρτηριών που τροφοδοτούν την καρδιά με αίμα, ευθύνεται για τους περισσότερους αιφνιδίους θανάτους. Οι αθλητές που διατρέχουν τον μεγαλύτερο κίνδυνο είναι εκείνοι που έχουν μικρή ή καθόλου προηγούμενη εμπειρία συστηματικής προπόνησης.

Παρά λοιπόν τα σημαντικά οφέλη για την υγεία που προσφέρει η τακτική σωματική δραστηριότητα, όταν υπάρχει υποκείμενη καρδιαγγειακή νόσος, η έντονη άσκηση μπορεί να λειτουργήσει ως εκλυτικός παράγοντας για απειλητικές για τη ζωή αρρυθμίες και να οδηγήσει σε αυτό που ονομάζουμε αιφνίδιο καρδιακό θάνατο.

Επομένως, ο καρδιαγγειακός έλεγχος πριν από τη συμμετοχή σε αθλητικές δραστηριότητες, για άτομα όλων των ηλικιών και επιπέδων, είναι επιτακτική για την πρόληψη περιστατικών αιφνίδιου καρδιακού θανάτου. Για τον λόγο αυτό, αποτελεί πλέον κοινό στόχο τόσο των ιατρικών όσο και των αθλητικών οργανισμών.

Ο προαγωνιστικός καρδιαγγειακός έλεγχος με στόχο την ανίχνευση παθήσεων που σχετίζονται με αυξημένο κίνδυνο αιφνίδιου καρδιακού θανάτου υποστηρίζεται ομόφωνα από τις μεγάλες ιατρικές επιστημονικές εταιρείες και επαναλαμβάνεται ανά τακτά χρονικά διαστήματα.

Κάθε πότε γενικότερα πρέπει να ελέγχεται καρδιολογικά ένα παιδί και ένας ενήλικας;

Η καρδιαγγειακή υγεία ενός παιδιού πρέπει να αξιολογείται συστηματικά στο πλαίσιο των τακτικών παιδιατρικών επισκέψεων με λήψη ατομικού και οικογενειακού ιστορικού, την κλινική εξέταση και την παρακολούθηση των παραγόντων καρδιαγγειακού κινδύνου και επί ενδείξεων να γίνεται παραπομπή στον καρδιολόγο. Σε παιδιά με μεγαλύτερο κίνδυνο για καρδιαγγειακή πάθηση, η παρακολούθηση εξατομικεύεται και είναι συχνότερη.

Καλό είναι ένας πρώτος προληπτικός έλεγχος από καρδιολόγο να γίνεται κατά την προσχολική ηλικία και σίγουρα πριν την έναρξη κάποιας αθλητικής δραστηριότητας. Η American Academy of Paediatrics προτείνει ειδικό screening για τον κίνδυνο αιφνίδιου καρδιακού θανάτου σε όλα τα παιδιά τουλάχιστον ανά τριετία, με ατομικό και οικογενειακό ιστορικό και κλινική εξέταση. Εάν το παιδί είναι αθλητής, οι νεότερες οδηγίες της Ευρωπαϊκής Καρδιολογικής Εταιρείας προτείνουν καρδιαγγειακό screening με ιστορικό, κλινική εξέταση και ΗΚΓ το αργότερο από τα 12 έτη και επανάληψη ανά διετία έως τα 16. Φυσικά, συμπτώματα όπως συγκοπή στην άσκηση, θωρακικό άλγος ή αίσθημα παλμών, παθολογικό φύσημα ή οικογενειακό ιστορικό αιφνίδιου θανάτου επιβάλλουν άμεση και εξατομικευμένη διερεύνηση και όχι αναμονή μέχρι τον επόμενο προγραμματισμένο έλεγχο. Σε παιδιά με συγγενή καρδιοπάθεια ο καρδιολογικός έλεγχος είναι τακτικός και εξατομικευμένος αναλόγως τη διάγνωση.

Σε γενικές γραμμές, για έναν ασυμπτωματικό ενήλικα κάτω των 35 ετών χωρίς γνωστή καρδιαγγειακή νόσο συνιστάται τουλάχιστον ένας ολοκληρωμένος καρδιαγγειακός προληπτικός έλεγχος. Στόχος είναι η έγκαιρη ανίχνευση παραγόντων κινδύνου και επιβλαβών συμπεριφορών, η ενίσχυση της επίγνωσης του ατόμου σχετικά με την υγεία του, η εκπαίδευση, η τροποποίηση της συμπεριφοράς και η έναρξη θεραπείας, όταν αυτή ενδείκνυται. Αν υπάρχει οικογενειακό ιστορικό πρόωρης καρδιαγγειακής νόσου ή αιφνίδιου καρδιακού θανάτου, ο έλεγχος πρέπει να εξατομικεύεται και γίνεται νωρίτερα ή/και συχνότερα.

Οι 35-65 ετών ασυμπτωματικοί ενήλικες χωρίς γνωστή καρδιαγγειακή νόσο πρέπει να ελέγχονται καρδιολογικά και να αξιολογείται ο καρδιαγγειακός τους κίνδυνος τουλάχιστον ανά πενταετία, ενώ μετά τα 65 κάθε 3–5 χρόνια. Όταν όμως υπάρχουν παράγοντες κινδύνου, συμπτώματα ή γνωστή καρδιαγγειακή νόσος, ο έλεγχος πρέπει να είναι σαφώς συχνότερος και εξατομικευμένος.

Ο βασικός προληπτικός έλεγχος αφορά κυρίως αρτηριακή πίεση, λιπίδια αίματος, γλυκόζη/HbA1c, νεφρική λειτουργία, βάρος και κεντρική παχυσαρκία, τρόπο ζωής και οικογενειακό ιστορικό, με περαιτέρω καρδιολογικές εξετάσεις όταν υπάρχουν συγκεκριμένες ενδείξεις. Επιστημονικά δεδομένα δείχνουν ότι άτομα με ευνοϊκή καρδιαγγειακή υγεία στην πρώιμη μέση ηλικία ζουν περισσότερο και απολαμβάνουν μια πιο υγιή ζωή, απαλλαγμένη από διάφορες μορφές νοσηρότητας. Επομένως, οι προληπτικές παρεμβάσεις νωρίτερα στη ζωή είναι ιδιαίτερα σημαντικές.

Μπορεί μία ισορροπημένη διατροφή και η άσκηση να προστατεύσουν την καρδιά σε οποιαδήποτε ηλικία;

Ναι, βεβαίως. Η ισορροπημένη διατροφή και η τακτική σωματική δραστηριότητα προστατεύουν την καρδιαγγειακή υγεία σε όλη τη διάρκεια της ζωής, από την παιδική ηλικία έως την τρίτη ηλικία. Αυτό είναι ίσως ένα από τα σημαντικότερα μηνύματα της σύγχρονης καρδιαγγειακής πρόληψης: ποτέ δεν είναι αργά για να βελτιώσουμε την καρδιαγγειακή μας υγεία, αλλά όσο νωρίτερα ξεκινήσουμε τόσο μεγαλύτερο είναι το όφελος. Η πρόληψη αρχίζει από την παιδική ηλικία και συνεχίζεται σε όλη τη ζωή. Στα παιδιά και στους νέους χτίζουμε τις συνήθειες που θα προστατεύσουν την καρδιά τους για τις επόμενες δεκαετίες, ενώ ακόμη και σε μεγαλύτερες ηλικίες η βελτίωση της διατροφής και η αύξηση της φυσικής δραστηριότητας μπορούν να προσφέρουν ουσιαστικό καρδιαγγειακό όφελος.

Η ισορροπημένη διατροφή και η τακτική σωματική δραστηριότητα αποτελούν δύο από τους βασικούς πυλώνες του Life’s Essential 8 της American Heart Association, ενός σύγχρονου μοντέλου που αντιμετωπίζει την καρδιαγγειακή υγεία όχι απλώς ως την απουσία νόσου αλλά ως κάτι που πρέπει να χτίζεται, να διατηρείται και να παρακολουθείται σε όλη τη διάρκεια της ζωής. Στους οκτώ βασικούς παράγοντες καρδιαγγειακής υγείας περιλαμβάνονται, εκτός από τη διατροφή και την άσκηση, η αποφυγή της νικοτίνης, ο επαρκής ύπνος, το υγιές σωματικό βάρος, τα φυσιολογικά επίπεδα λιπιδίων και γλυκόζης αίματος και τα φυσιολογικά επίπεδα αρτηριακής πίεσης.

Όσον αφορά ειδικά στη διατροφή, η AHA δίνει έμφαση συνολικά σε ένα καρδιοπροστατευτικό διατροφικό πρότυπο όπως η Μεσογειακή ή η DASH διατροφή και όχι στην απομόνωση μεμονωμένων «καλών» ή «κακών» τροφών.

Το μήνυμα λοιπόν είναι απλό: η καρδιά ωφελείται από τις καλές συνήθειες σε κάθε ηλικία. Δεν υπάρχει ηλικία στην οποία είναι «πολύ νωρίς» για πρόληψη ούτε ηλικία στην οποία είναι «πολύ αργά» για να αλλάξουμε.

Διαβάστε περισσότερα στο Αφιέρωμα Καρδιάς του CNN Greece