Brain Drain, γιατί η Ελλάδα χάνει το πιο δυναμικό της κεφάλαιο

Η επιβάρυνση αυτής της ψυχικής οικονομίας έχει άμεσες και ουσιαστικές οικονομικές συνέπειες. Όταν μια κοινωνία δεν πιστεύει στο μέλλον της, η παραγωγικότητα πέφτει.

Όχι επειδή οι άνθρωποι δεν εργάζονται, αλλά επειδή εργάζονται χωρίς εσωτερικό κίνητρο και χωρίς αίσθηση προοπτικής. Η εργασία μετατρέπεται σε μηχανισμό επιβίωσης και όχι εξέλιξης. Η καινοτομία περιορίζεται, η επιχειρηματικότητα γίνεται αμυντική και η ανάπτυξη χάνει το βάθος της. Το ΑΕΠ μπορεί να αυξάνεται αριθμητικά, αλλά η κοινωνία δεν αισθάνεται ότι προχωρά. Οι δείκτες βελτιώνονται, η καθημερινότητα όχι.

Αυτή η ψυχική φθορά δεν μένει στο επίπεδο της οικονομικής συμπεριφοράς. Διαχέεται στο δημογραφικό και στις αποφάσεις ζωής. Όταν το μέλλον μοιάζει αβέβαιο, οι άνθρωποι αναβάλλουν το να ριζώσουν. Οικογένεια, παιδιά, μακροπρόθεσμα σχέδια.
Η φυγή δεν είναι πια μόνο γεωγραφική αλλά υπαρξιακή. Ακόμη και όσοι μένουν, συχνά ζουν με το ένα πόδι έξω, διατηρώντας ανοιχτό το ενδεχόμενο της αναχώρησης. Αυτό αποδυναμώνει τις τοπικές οικονομίες και στερεί από τη χώρα τον χρόνο που απαιτείται για να αποδώσουν οι επενδύσεις και οι θεσμικές αλλαγές.

Το πιο ανησυχητικό στοιχείο είναι ότι η ψυχική οικονομία λειτουργεί κυκλικά. Όσο περισσότεροι φεύγουν, τόσο ενισχύεται η αίσθηση ότι δεν υπάρχει μέλλον εδώ. Και όσο αυτή η αίσθηση παγιώνεται, τόσο δυσκολότερο γίνεται να ανατραπεί μόνο με οικονομικά μέτρα. Το πρόβλημα παύει να είναι αποκλειστικά υλικό και γίνεται ζήτημα εμπιστοσύνης.

Σε αυτό το σημείο συνδέεται καθοριστικά και η μικρή και μεσαία επιχειρηματικότητα. Στην Ελλάδα, η ΜΜΕ αποτελεί τη ραχοκοκαλιά των περιφερειακών και τοπικών οικονομιών, αλλά λειτουργεί σε καθεστώς διαρκούς πίεσης. Φορολογική αστάθεια, γραφειοκρατία, περιορισμένη πρόσβαση σε χρηματοδότηση και ένα περιβάλλον χαμηλής εμπιστοσύνης δεν της επιτρέπουν να επενδύσει, να καινοτομήσει ή να μεγαλώσει.

Έτσι πολλές επιχειρήσεις δεν σχεδιάζονται για ανάπτυξη αλλά για αντοχή. Παραμένουν εγκλωβισμένες στη χαμηλή παραγωγικότητα και στηρίζονται κυρίως στην τοπική κατανάλωση.

Το αποτέλεσμα είναι ένα αναπτυξιακό μοντέλο χωρίς βάθος. Η οικονομία βασίζεται υπερβολικά στην κατανάλωση, στον τουρισμό και στα ακίνητα.

Το ΑΕΠ αυξάνεται, αλλά η αξία που παράγεται ανά εργαζόμενο παραμένει χαμηλή. Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, οι μισθοί δεν μπορούν να αυξηθούν διατηρήσιμα και οι νέοι με δεξιότητες δεν βλέπουν χώρο εξέλιξης. Το brain drain γίνεται έτσι λογική απόφαση, όχι συναισθηματική αντίδραση.

Για να αλλάξει πραγματικά αυτή η πορεία απαιτούνται λίγα αλλά δύσκολα βήματα. Μισθοί που να συνδέονται με την παραγωγή και την απόδοση και όχι με προσωρινές ενισχύσεις που απλώς μεταθέτουν το πρόβλημα.

Ένα σύστημα δικαιοσύνης που να λειτουργεί γρήγορα και αξιόπιστα, γιατί χωρίς αυτό δεν μπορεί να υπάρξει σοβαρή και μακροπρόθεσμη επένδυση.

Παιδεία που να δίνει έμφαση στις δεξιότητες, στην καινοτομία και στην προσαρμοστικότητα και όχι μόνο στη συσσώρευση πτυχίων.

Και ένα κράτος που να αντιμετωπίζει τον πολίτη και τον επιχειρηματία ως συνεργάτες και όχι ως εν δυνάμει παραβάτες.

Πάνω απ’ όλα όμως απαιτείται αλλαγή κουλτούρας.

Η Ελλάδα κουβαλά ακόμη μια νοοτροπία κρίσης, όπου το μέλλον αντιμετωπίζεται με καχυποψία. Πολλοί νέοι δεν αποφεύγουν να χτίσουν τη ζωή τους εδώ επειδή δεν αγαπούν τη χώρα, αλλά επειδή δεν την εμπιστεύονται.

Και αυτή η εμπιστοσύνη δεν αποκαθίσταται με αριθμούς, δείκτες ή επικοινωνιακή αισιοδοξία. Αποκαθίσταται μόνο όταν η καθημερινή εμπειρία αρχίσει να δείχνει ότι η προσπάθεια ανταμείβεται, ότι η παραγωγικότητα έχει αξία και ότι υπάρχει χώρος να σχεδιάσεις το αύριο χωρίς να νιώθεις ότι ρισκάρεις τα πάντα.

Το brain drain δεν είναι απλώς φυγή ανθρώπων αλλα είναι καθρέφτης του παραγωγικού μοντέλου και της σχέσης της κοινωνίας με το μέλλον της. Και όσο αυτός ο καθρέφτης αγνοείται, η ανάπτυξη θα παραμένει εύθραυστη και η πιο δυναμική γενιά θα συνεχίζει να αναζητά αλλού αυτό που εδώ μοιάζει αβέβαιο.