Κοιτάμε το μέλλον προς τα πάνω. Ίσως πρέπει να αρχίσουμε να κοιτάμε και προς τα κάτω

Με την πρώτη ματιά, απολύτως καμία.

Και όμως, η απάντηση βρίσκεται στο ίδιο σημείο: κάτω από τα πόδια μας.

Αν χρησιμοποιούμε σήμερα ένα κινητό τηλέφωνο, αξιοποιούμε πρώτες ύλες που κάποτε βρίσκονταν στο υπέδαφος. Αν ανοίγουμε τη βρύση μας, είναι πολύ πιθανό να καταναλώνουμε νερό που έχει περάσει μέσα από υπόγειους υδροφορείς. Αν μια γειτονιά, μια πόλη ή μια κρίσιμη υποδομή είναι πιο ασφαλής απέναντι σε μια πλημμύρα ή μια κατολίσθηση, πίσω από αυτή την ασφάλεια βρίσκονται γεωλογικοί χάρτες, γεωεπιστημονικά δεδομένα και χρόνια έρευνας.

Με άλλα λόγια, η καθημερινότητά μας είναι πολύ πιο στενά συνδεδεμένη με τη Γη απ’ όσο συνήθως συνειδητοποιούμε.

Κι όμως, όταν μιλάμε για το μέλλον, συνήθως το φανταζόμαστε κάπου ψηλά: στην τεχνητή νοημοσύνη, στις νέες τεχνολογίες, στην πράσινη ανάπτυξη, στον ψηφιακό μετασχηματισμό.

Σπάνια κοιτάζουμε προς τα κάτω.

Αυτό ακριβώς επιχειρήσαμε να κάνουμε φέτος στο Ετήσιο Συνέδριο της ΕΑΓΜΕ, με τίτλο «Γη & Μέλλον: Υπόγειες Λύσεις για Επίγειες Προκλήσεις».

Για δύο ημέρες, η Πολιτεία, η επιστημονική και ακαδημαϊκή κοινότητα, η έρευνα, η βιομηχανία και η αγορά συναντηθήκαμε για να συζητήσουμε ένα ερώτημα που αφορά όλους μας: πού βρίσκονται οι λύσεις για τις μεγάλες προκλήσεις της εποχής μας;

Και η απάντηση που αναδείχθηκε μέσα από τον διάλογο ήταν σαφής: συχνά βρίσκονται εκεί όπου δεν κοιτάμε αρκετά. Στη Γη και στο υπέδαφός της.

Δεν πρόκειται για μια θεωρητική συζήτηση μεταξύ ειδικών. Πρόκειται για ζητήματα που επηρεάζουν άμεσα την οικονομία, την ανάπτυξη, την καθημερινότητα και, τελικά, την ίδια την ανθεκτικότητα της χώρας.

Από το κινητό μας τηλέφωνο μέχρι τη στρατηγική αυτονομία της Ευρώπης

Ας ξεκινήσουμε από κάτι που όλοι έχουμε στην τσέπη μας.

Το κινητό μας τηλέφωνο.

Η μπαταρία του περιέχει μέταλλα και ορυκτά που πριν από λίγα χρόνια ελάχιστοι γνώριζαν. Σήμερα όμως το λίθιο, το νικέλιο, ο γραφίτης, το κοβάλτιο, ο χαλκός και οι σπάνιες γαίες βρίσκονται στο επίκεντρο μιας παγκόσμιας συζήτησης.

Χωρίς αυτά δεν υπάρχουν ηλεκτρικά αυτοκίνητα. Δεν υπάρχουν μπαταρίες αποθήκευσης ενέργειας. Δεν υπάρχουν ανεμογεννήτριες. Δεν υπάρχουν πολλές από τις τεχνολογίες που συνθέτουν την πράσινη και ψηφιακή μετάβαση.

Γι’ αυτό και στο συνέδριό μας ακούστηκε επανειλημμένα μια πραγματικότητα που πλέον είναι αδιαμφισβήτητη: η ενεργειακή και η ψηφιακή μετάβαση σημαίνουν κρίσιμες ορυκτές πρώτες ύλες.

Η Ελλάδα βρίσκεται μπροστά σε μια σημαντική ευκαιρία. Διαθέτουμε γεωλογικό πλούτο, επιστημονική γνώση και μια μακρά μεταλλευτική παράδοση. Από τα κοιτάσματα βωξίτη μέχρι τις νέες έρευνες για κρίσιμες πρώτες ύλες, συμμετέχουμε ενεργά σε μια ευρωπαϊκή συζήτηση που δεν αφορά μόνο την οικονομία, αλλά και τη στρατηγική αυτονομία της ίδιας της Ευρώπης.

Το ζητούμενο δεν είναι απλώς να αξιοποιήσουμε τους φυσικούς πόρους που διαθέτουμε. Είναι να το κάνουμε με επιστημονική τεκμηρίωση, περιβαλλοντική υπευθυνότητα και ουσιαστικό διάλογο με την κοινωνία.

Το νερό που θεωρούσαμε δεδομένο

Υπάρχει όμως ένας ακόμη φυσικός πόρος που για δεκαετίες θεωρούσαμε ανεξάντλητο.

Το νερό.

Σήμερα γνωρίζουμε ότι αυτό δεν ισχύει.

Οι εικόνες από τα νησιά που αντιμετωπίζουν πιέσεις τους καλοκαιρινούς μήνες, οι ανάγκες της γεωργίας, οι περίοδοι παρατεταμένης ξηρασίας και οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής μάς υπενθυμίζουν ότι το νερό αποτελεί πλέον έναν από τους σημαντικότερους στρατηγικούς πόρους του 21ου αιώνα.

Στις Κυκλάδες, στα Δωδεκάνησα, στην Κρήτη, αλλά και σε πολλές περιοχές της ηπειρωτικής Ελλάδας, η συζήτηση για τη λειψυδρία δεν αφορά το μέλλον. Αφορά το παρόν.

Κάτω όμως από την επιφάνεια βρίσκεται ένας ολόκληρος αθέατος κόσμος: οι υπόγειοι υδροφορείς της χώρας.

Η προστασία και η σωστή διαχείρισή τους δεν αποτελεί μόνο περιβαλλοντική υποχρέωση. Αποτελεί όρο ανάπτυξης, κοινωνικής συνοχής και οικονομικής σταθερότητας.

Γι’ αυτό και στο συνέδριο αναδείχθηκε ως κοινός τόπος η ανάγκη να περάσουμε σε μια νέα κουλτούρα διαχείρισης των υδάτινων πόρων, με έμφαση στην εξοικονόμηση, την αποθήκευση και την επαναχρησιμοποίηση.

Η ενέργεια που βρίσκεται κάτω από τα πόδια μας

Όταν μιλάμε για την πράσινη μετάβαση, το μυαλό των περισσότερων πηγαίνει στα φωτοβολταϊκά πάνελ και στις ανεμογεννήτριες.

Υπάρχει όμως και μια ακόμη μορφή καθαρής ενέργειας που βρίσκεται κυριολεκτικά κάτω από τα πόδια μας.

Η γεωθερμία.

Από τη Μήλο και τη Νίσυρο μέχρι τον Έβρο και τη Βόρεια Ελλάδα, η χώρα διαθέτει σημαντικό γεωθερμικό δυναμικό που μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στο νέο ενεργειακό μοντέλο.

Σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, δημόσια κτίρια, σχολεία, νοσοκομεία, θερμοκήπια και ξενοδοχεία αξιοποιούν ήδη τη θερμότητα της Γης για θέρμανση και ψύξη. Η τεχνολογία υπάρχει. Η εμπειρία υπάρχει. Οι δυνατότητες υπάρχουν.

Το ερώτημα είναι αν θα αξιοποιήσουμε αποτελεσματικά αυτό το πλεονέκτημα.

Η γεωενέργεια δεν αποτελεί ένα μακρινό σενάριο. Αποτελεί μια πραγματική ευκαιρία για πιο καθαρή, πιο ασφαλή και πιο οικονομική ενέργεια.

Η φυσική καταστροφή που δεν έγινε ποτέ

Συνήθως οι ειδήσεις ασχολούνται με τις καταστροφές που συνέβησαν.

Σπανιότερα μιλούν για εκείνες που δεν συνέβησαν ποτέ.

Κι όμως, εκεί βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη αξία της γεωεπιστημονικής γνώσης.

Μετά τις καταστροφικές πλημμύρες στη Θεσσαλία και τις συνέπειες των ακραίων καιρικών φαινομένων που ζήσαμε τα τελευταία χρόνια, όλοι αντιλαμβανόμαστε καλύτερα ότι η προσαρμογή στην κλιματική κρίση δεν είναι μια θεωρητική άσκηση.

Είναι ανάγκη.

Ένας γεωλογικός χάρτης. Μια μελέτη γεωκινδύνων. Η παρακολούθηση ενός ενεργού ρήγματος. Μια σωστή χωροθέτηση υποδομών. Ένα σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης.

Όλα αυτά συνθέτουν μια αθέατη ασπίδα προστασίας για τις τοπικές κοινωνίες.

Στο συνέδριο διατυπώθηκε μια φράση που συμπυκνώνει αυτή τη φιλοσοφία: η διαφορά ανάμεσα σε έναν γεωκίνδυνο και σε μια φυσική καταστροφή είναι η προετοιμασία της κοινωνίας.

Όταν η Τεχνητή Νοημοσύνη συναντά τη Γη

Κανείς δεν μπορεί να μιλήσει σήμερα για το μέλλον χωρίς να αναφερθεί στην τεχνητή νοημοσύνη.

Η πραγματικότητα όμως είναι ότι η τεχνητή νοημοσύνη δεν μετασχηματίζει μόνο τις επιχειρήσεις ή τις υπηρεσίες. Μετασχηματίζει και τις γεωεπιστήμες.

Σήμερα μπορούμε να αναλύουμε δορυφορικές εικόνες, να παρακολουθούμε την εξέλιξη της ξηρασίας, να εντοπίζουμε μεταβολές στο έδαφος και να αξιοποιούμε τεράστιες ποσότητες γεωχωρικών δεδομένων με τρόπους που πριν από λίγα χρόνια ήταν αδιανόητοι.

Η τεχνολογία δεν υποκαθιστά τον επιστήμονα.

Ενισχύει τις δυνατότητές του.

Και αυτή ακριβώς η συνάντηση της επιστημονικής γνώσης με την ψηφιακή καινοτομία ανοίγει νέους δρόμους για τη διαχείριση των φυσικών πόρων, την πολιτική προστασία και τον σχεδιασμό δημόσιων πολιτικών βασισμένων σε δεδομένα.

Η Γη ως εργαλείο σχεδιασμού του μέλλοντος

Αν κάτι αναδείξαμε μέσα από το φετινό Ετήσιο Συνέδριο της ΕΑΓΜΕ, είναι ότι η γεωλογία δεν αφορά μόνο τους γεωλόγους.

Αφορά τον αγρότη που χρειάζεται νερό για να καλλιεργήσει.

Αφορά τον πολίτη που πληρώνει τον λογαριασμό της ενέργειας.

Αφορά τον δήμαρχο που οφείλει να προστατεύσει την πόλη του από ακραία φαινόμενα.

Αφορά τον νέο άνθρωπο που χρησιμοποιεί καθημερινά τεχνολογίες βασισμένες σε κρίσιμες ορυκτές πρώτες ύλες.

Η ενεργειακή μετάβαση, η διαχείριση του νερού, οι φυσικοί πόροι, η κλιματική ανθεκτικότητα, η πολιτική προστασία και ο ψηφιακός μετασχηματισμός δεν αποτελούν διαφορετικές συζητήσεις.

Αποτελούν διαφορετικές όψεις της ίδιας εθνικής πρόκλησης.

Στην ΕΑΓΜΕ πιστεύουμε ότι αποστολή μας είναι να λειτουργούμε ως γέφυρα ανάμεσα στην επιστήμη, την Πολιτεία και την κοινωνία. Να μετατρέπουμε τη γνώση για τη Γη σε χρήσιμη γνώση για την ανάπτυξη, την ευημερία και την ασφάλεια των πολιτών.

Γιατί, τελικά, αν θέλουμε να σχεδιάσουμε με σοβαρότητα το μέλλον της χώρας, πρέπει πρώτα να γνωρίσουμε καλύτερα το έδαφος πάνω στο οποίο θα το χτίσουμε.

Ο Διονύσιος Γκούτης είναι Γενικός Διευθυντής της Ελληνικής Αρχής Γεωλογικών και Μεταλλευτικών Ερευνών (ΕΑΓΜΕ)