Ανθρωπιστικές σπουδές και προοδευτική πνευματική ατροφία

Κάποιοι δημοσιολογούντες εξανίσταντο, για το ότι θα μπουν κάποια παιδιά στη Φιλοσοφική με βάση 8.000 μονάδες και το πρόβλημά τους είναι ότι με αυτή τη βαθμολογία, τα συγκεκριμένα παιδιά είτε δεν θα πρέπει να σπουδάσουν και καλύτερα να πάνε να κάνουν κάτι άλλο, είτε ακόμη κι αν καταφέρουν να σπουδάσουν θα πρέπει να θεωρούνται μέτριοι επαγγελματίες, είτε ότι, με αυτές τις βαθμολογίες και με την απαξίωση στα μάτια των υποψηφίων αυτών των σχολών, αυτές δεν έχουν πια λόγο ύπαρξης και πρέπει να καταργηθούν.

Τίποτε από αυτά δεν ισχύει βέβαια παρά μόνο ότι ως εισακτέοι και εισακτέες θα έχουν χαμηλό επίπεδο σε σχέση με τις απαιτήσεις τη σχολής (δεν σου μαθαίνουν αρχαία στο πρώτο έτος της Φιλοσοφικής, εννοείται ότι τα έχεις μάθει στο Λύκειο) κάτι το οποίο ωστόσο αντιμετωπίζεται ενδοπανεπιστημιακά.

Πρόσφατα, σε μια κατ’ ιδίαν συνάντηση που είχα με πολύ γνωστό πολιτικό πρόσωπο και πρώην υπουργό το άκουσα να λέει ότι «σε 2 χρόνια με το AI, η γνώση θα είναι άχρηστη». Ευσεβείς πόθοι μάλλον του συγκεκριμένου -και πιθανόν και άλλων – πολιτικού προσώπου, καθώς ένα απαίδευτο εκλογικό σώμα είναι περισσότερο ευάλωτο, στη δημαγωγία, τον λαϊκισμό και τις πελατειακές σχέσεις.

Νομίζω ότι η ερμηνεία για την μη αναγκαιότητα των ανθρωπιστικών σπουδών είναι επιφανειακή και ίσως και κοινωνικά επικίνδυνη. Οι χαμηλές επιδόσεις των παιδιών στα Αρχαία Ελληνικά, οι μέτριες επιδόσεις στη Νεοελληνική γλώσσα αλλά και η μείωση της ζήτησης των σχολών κλασσικών σπουδών, για παράδειγμα στις Φιλοσοφικές, καταδεικνύουν μια δραματική στροφή των προτιμήσεων των μαθητών και προφανώς και των οικογενειών τους, προς τις σχολές που εξασφαλίζουν επαγγελματική αποκατάσταση με βάση τις προσδοκίες τις αγοράς (τεχνικά επαγγέλματα, πληροφορική) αλλά και μια προσδοκία των υποψηφίων ότι στην ψηφιακή εποχή μας, μόνο οι ψηφιακές γνώσεις θα είναι αυτές που θα εξασφαλίζουν επαγγελματική ασφάλεια και επιβίωση.

Η απαξίωση των ανθρωπιστικών και κοινωνικών σπουδών δεν είναι μόνο ελληνικό φαινόμενο. Συμβαδίζει με την γενικότερη λογική στο δυτικό κόσμο που θέλει τις σπουδές να έχουν αποκλειστικά και μόνο χρηματική ανταποδοτικότητα. Με λίγα λόγια, το ατομικό κέρδος, και η οικονομική αποτελεσματικότητα ως υπέρτατη αξία. Και αντίστροφα: Το μόνο άχρηστο (ή και ανήθικο θα πρόσθετά), είναι, ό,τι δεν παράγει κέρδος.

Είναι κατανοητό σε ένα βαθμό. Η αγωνία των γονιών, που πληρώνουν φροντιστήρια από την τρίτη γυμνασίου στην καλύτερη περίπτωση αλλά και που οι ίδιοι νιώθουν καθημερινά την ανασφάλεια και την οικονομική στενότητα, θέλουν τα παιδιά τους να έχουν γρήγορη επαγγελματική αποκατάσταση και σταθερή δουλειά σε κλάδους με μεγάλη διάρκεια ζωής και που φαντάζουν σύγχρονοι, μοντέρνοι και αναγκαίοι. Αγωνία που με τον έναν ή τον άλλο τρόπο τη μεταδίδουν στα παιδιά τους.

Μέσα σε αυτή την συνθήκη, το σχολείο και οι σπουδές αντιμετωπίζονται χρησιμοθηρικά και οτιδήποτε θα μπορούσε να αποσπάσει την προσοχή του παιδιού από το στόχο του να γράψει στις εξετάσεις το βαθμό που χρειάζεται για να περάσει, όπως ένα λογοτεχνικό βιβλίο, ένα βιβλίο ιστορίας, ή το να δει μια καλή ταινία ή ντοκιμαντέρ γενικής γνώσης, αντιμετωπίζεται ως περιττό και χάσιμο χρόνου. Αυτό όπως δεν είναι αποτέλεσμα μόνο των εμμονών των γονέων. Είναι και το ίδιο το σύστημα του σχολείου που το ενισχύει.

Το αποτέλεσμα είναι τα παιδιά στο Λύκειο να μην ανοίγουν άλλο βιβλίο πέραν των μαθημάτων τους και να εκπαιδεύονται για μεγάλο χρονικό διάστημα στο να πιστεύουν ότι, σκέψη σημαίνει να γράψουν καλά στη Φυσική ή στα Λατινικά. Η πνευματική καλλιέργεια των παιδιών έτσι περιορίζεται και αυτή η λογική- και κατόπιν συνήθεια - τα ακολουθεί και κατά τη διάρκεια του φοιτητικού τους βίου. Δεν συμβαίνει αυτό σε όλα τα παιδιά ευτυχώς.

Τι συμβαίνει μετά την αποφοίτηση όμως;

Η αγορά εργασίας είναι ένα ρευστό και ευμετάβλητο περιβάλλον. Αυτό που θα αντικρίσει κανείς στα 25 του δεν θα έχει καμία σχέση με αυτό που αντιμετωπίσει στα 45 του.

Με την βιομηχανική επανάσταση την εξέλιξη της οικονομία της αγοράς ή αλλιώς του σύγχρονου καπιταλισμού, ήρθε και ο καταμερισμός εργασίας. Ειδικότερα τους τελευταίους δύο αιώνες, η τεχνική και παραγωγική ανάπτυξη συνέβαλε με τρόπο ώστε η εργασία να εξειδικεύεται συνεχώς ώστε να γίνεται ολοένα και περισσότερο παθητική, επαναλαμβανόμενη και αφηρημένη. Οι μεγαλύτεροι σε ηλικία που περάσαμε από πανεπιστημιακά αμφιθέατρα θυμόμαστε τη συζήτηση και τη διαμάχη πάνω στο θέμα της εξειδίκευσης και της ανάγκης των σπουδών να είναι προσανατολισμένες στην εξειδίκευση.

Η επιχειρηματολογία απλή ή μάλλον απλοϊκή. «Οι σπουδές πρέπει να είναι ευθυγραμμισμένες με την αγορά εργασίας έτσι ώστε οι απόφοιτοι να μπορούν να βρίσκουν δουλειά στο αντικείμενό τους και ειδικότερα πάνω σε αυτό που ζητά η αγορά τη συγκεκριμένη χρονική περίοδο. Με λίγα λόγια, σπουδές που θα ορίζονται με βάση το τί θέλει η αγορά. Έχει λογική, θα πει κάποιος.

Ο αντίλογος ήταν λίγο πιο περίπλοκος: Σκοπός των σπουδών είναι να διαμορφώνουν έναν επιστήμονα στον τομέα του αλλά παράλληλα έναν πολύπλευρα μορφωμένο άνθρωπο που θα μπορεί να εξελίσσεται και να προσαρμόζεται στις ανάγκες της κοινωνίας και της εργασίας. Με απλά λόγια ένας επιστήμονας που οι γνώσεις του δεν θα περιορίζονται στο τι θέλει η αγορά τη δεδομένη στιγμή ώστε να μπορεί αυτός να ακολουθεί τις εξελίξεις.

Είπαμε παραπάνω ότι η ανάπτυξη των τελευταίων δύο αιώνων οδήγησε στο η εργασία να εξειδικεύεται διαρκώς. Αυτό σημαίνει ότι ο εργαζόμενος αναπτύσσεται και εξελίσσεται στην εργασία του με όρους επιβίωσης καθορισμένους και προσαρμοσμένους σε βάρος όλων των άλλων όρων προσωπικής ανάπτυξης. Με απλά λόγια η προσωπική ανάπτυξη των ανθρώπων ακρωτηριάζεται και περιορίζεται στην κοινωνικά αναγκαία ή καλύτερα, στην εργασιακά αναγκαία. Οι γνώσεις ιστορίας, λογοτεχνίας, πολιτικής, επικοινωνίας, τέχνης, κοινωνικών επιστημών γενικότερα, θεωρούνται άχρηστες, ή χαμένος χρόνος.

Όμως ο εξειδικευμένος στην εργασία του άνθρωπος είναι και πολίτης που με τη στάση του υπερασπίζεται την κοινωνική συνοχή και τη Δημοκρατία. Χωρίς τα αναλυτικά εργαλεία των κοινωνικών επιστημών, την πνευματική καλλιέργεια, την αναζήτηση της ευχαρίστησης που μπορεί να του δώσει η τέχνη, την ερμηνευτική ικανότητα των κοινωνικών φαινομένων, ο άνθρωπος στο μέλλον θα αδυνατεί να ερμηνεύσει και να αμφισβητήσει τους μηχανισμούς της εξουσίας, να αναγνωρίσει τη χειραγώγηση, τη δημαγωγία, το λαϊκισμό και τα κατασκευασμένα καθεστώτα αλήθειας.

Ο διάλογος αντικαθίσταται από φωνές σε τηλεοπτικά παράθυρα, η αμφισβήτηση και η αντίθετη γνώμη οδηγούν εύκολα σε δολοφονία χαρακτήρα που στη συνέχεια μπορεί να γίνει επαγγελματική και όχι μόνο, δίωξη, και τέλος ο άνθρωπος οδηγείται στην απομόνωση και στη μοναξιά. Τα μηνύματα που έρχονται από το εξωτερικό και από τις ψηφιακές πλατφόρμες επιταχύνουν αυτή τη μετάβαση σε μια εποχή όπου η μαθησιακή διαδικασία μετατρέπεται σε απλό χειρισμό του chat GPT ή ανάλογης πλατφόρμας, και σε απρόσωπη επικοινωνία μέσω κάποιου κοινωνικού δικτύου.

Το αποτέλεσμα το βλέπουμε ήδη μπροστά μας και στο μέλλον αν δεν αλλάξει τίποτα θα έχουμε εξειδικευμένους επαγγελματίες, άριστους «κομπιουτεράδες», άψογους στο αντικείμενό τους, αλλά πρώτον: ευάλωτους επαγγελματικά στις τεχνολογικές μεταβολές και ευνουχισμένους πνευματικά, αδυνατώντας να κατανοήσουν και κοινωνικό και οικονομικό πλαίσιο στο οποίο ζουν και από το οποίο εξαρτώνται. Πολίτης χωρίς κριτική σκέψη οδηγείται στην μοναξιά στην κοινωνική αποσύνθεση και τελικά στην ανελευθερία, καθώς ένας άνθρωπος, μόνο στο πλαίσιο μια κοινωνίας μπορεί να είναι ελεύθερος.

Οι ανθρωπιστικές σπουδές και η διάχυσή τους μέσα στην κοινωνία αφενός μέσω των ανθρώπων που τις σπουδάζουν και στη συνέχεια γίνονται καθηγητές και δάσκαλοι των παιδιών μας, ακαδημαϊκοί αλλά και επαγγελματίες σε άλλους κλάδους, και αφετέρου μέσω της υπόλοιπης κοινωνίας που μπορεί να ακολούθησε το μονοπάτι της τεχνολογίας ή των θεωρητικών επιστημών, αλλά άνοιξε πέντε βιβλία, είχε μερικούς δασκάλους που της εμφυσήσαν το ενδιαφέρον για τη γλώσσα, την τέχνη, τις κοινωνικές επιστήμες, θωρακίζουν την δημοκρατία, την ελευθερία και την κοινωνική συνοχή.