Γιατί τα παιδιά πρέπει να μάθουν να «διαβάζουν» τον πλανήτη

Είναι μέρος της πραγματικότητας μέσα στην οποία μεγαλώνει η νέα γενιά. Και αυτό δημιουργεί ένα κρίσιμο ερώτημα για το σύγχρονο σχολείο: αρκεί να μαθαίνουμε στα παιδιά τι συμβαίνει στον πλανήτη ή πρέπει να τους δίνουμε και τα εργαλεία για να κατανοήσουν γιατί συμβαίνει και τι μπορούν να κάνουν γι' αυτό;

Για πολλές δεκαετίες η περιβαλλοντική εκπαίδευση αντιμετωπιζόταν συχνά ως κάτι συμπληρωματικό στη σχολική ζωή. Μια δράση ανακύκλωσης, μια δενδροφύτευση, μια επίσκεψη σε ένα δάσος, μια εργασία για τα απειλούμενα είδη ή μια αφίσα για την προστασία της θάλασσας ήταν αρκετές για να θεωρηθεί ότι τα παιδιά είχαν έρθει σε επαφή με το περιβάλλον.

Όλες αυτές οι δράσεις έχουν αξία, όμως σήμερα το διακύβευμα είναι πολύ μεγαλύτερο. Τα παιδιά που βρίσκονται αυτή τη στιγμή στις σχολικές αίθουσες θα ενηλικιωθούν σε έναν κόσμο στον οποίο η κλιματική αλλαγή, η διαχείριση του νερού, η ενεργειακή μετάβαση, η επισιτιστική ασφάλεια, η προστασία της βιοποικιλότητας και η σχέση των κοινωνιών με τους φυσικούς πόρους θα επηρεάζουν όλο και περισσότερο την καθημερινότητα, την οικονομία και τις πολιτικές αποφάσεις. Η περιβαλλοντική εκπαίδευση επομένως δεν αφορά μόνο το πώς θα προστατεύσουμε τη φύση. Αφορά το πώς προετοιμάζουμε τους αυριανούς πολίτες να κατανοήσουν έναν κόσμο που αλλάζει.

Το σημαντικότερο ίσως είναι ότι ένα παιδί δεν χρειάζεται απλώς να ακούσει ότι «πρέπει να προστατεύουμε το περιβάλλον». Χρειάζεται να καταλάβει πώς λειτουργεί. Γιατί ένα οικοσύστημα μπορεί να αλλάξει όταν εξαφανιστεί ένα είδος; Πού καταλήγει ένα πλαστικό αντικείμενο όταν φύγει από τα χέρια μας; Πώς συνδέεται η κατανάλωση ενέργειας με τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου; Γιατί η άνοδος της θερμοκρασίας μπορεί να επηρεάσει από τη γεωργία μέχρι τη θάλασσα και από τα αποθέματα νερού μέχρι την ανθρώπινη υγεία; Όταν η περιβαλλοντική εκπαίδευση απαντά σε τέτοιου είδους ερωτήματα, παύει να είναι ένα σύνολο από συμβουλές καλής συμπεριφοράς και μετατρέπεται σε πραγματική γνώση. Το παιδί αρχίζει να αντιλαμβάνεται ότι το περιβάλλον δεν βρίσκεται κάπου μακριά, σε ένα δάσος ή σε έναν ωκεανό που βλέπει σε ένα ντοκιμαντέρ. Είναι το νερό που πίνει, ο αέρας που αναπνέει, το φαγητό που καταναλώνει, η θερμοκρασία της πόλης του και το φυσικό σύστημα από το οποίο εξαρτάται η ίδια του η καθημερινότητα.

Η μεγάλη δύναμη της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης βρίσκεται ακριβώς στο γεγονός ότι μπορεί να μετατρέψει τη γνώση σε εμπειρία. Ένα παιδί μπορεί να διαβάσει σε ένα βιβλίο τι σημαίνει βιοποικιλότητα, αλλά θα κατανοήσει πολύ διαφορετικά την έννοια αν βγει στην αυλή του σχολείου και προσπαθήσει να καταγράψει τα φυτά, τα έντομα και τα πουλιά που υπάρχουν γύρω του.

Μπορεί να μάθει τον ορισμό της ρύπανσης των υδάτων, αλλά η εικόνα αποκτά διαφορετική σημασία όταν εξετάσει ένα τοπικό ρέμα, μια ακτή ή ακόμη και τον τρόπο με τον οποίο τα απορρίμματα της γειτονιάς μπορούν να φτάσουν στη θάλασσα. Η παρατήρηση, το πείραμα, η καταγραφή και η επαφή με τη φύση επιτρέπουν στο παιδί να συνδέσει τη θεωρία με έναν πραγματικό κόσμο που μπορεί να αγγίξει και να εξερευνήσει.

Αυτή η διαδικασία καλλιεργεί παράλληλα κάτι εξίσου σημαντικό με την περιβαλλοντική συνείδηση: την επιστημονική σκέψη. Ένα παιδί που παρατηρεί ένα περιβαλλοντικό πρόβλημα, θέτει ερωτήματα, συλλέγει δεδομένα, συγκρίνει πληροφορίες και προσπαθεί να εξηγήσει αυτό που βλέπει μαθαίνει ουσιαστικά πώς λειτουργεί η επιστήμη. Σε μια εποχή όπου οι πολίτες βομβαρδίζονται καθημερινά από πληροφορίες, ισχυρισμούς και συχνά παραπληροφόρηση γύρω από την κλιματική αλλαγή και το περιβάλλον, αυτή η ικανότητα αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Ο στόχος δεν είναι να πούμε στα παιδιά τι πρέπει να σκέφτονται, αλλά να τους μάθουμε πώς να εξετάζουν τα στοιχεία πριν σχηματίσουν άποψη.

Για να έχει πραγματική αξία, η σύγχρονη περιβαλλοντική εκπαίδευση χρειάζεται να ξεπεράσει την αντίληψη ότι η προστασία του περιβάλλοντος περιορίζεται σε μερικές ατομικές πράξεις. Η ανακύκλωση, η εξοικονόμηση νερού και η μείωση της σπατάλης είναι σημαντικές συνήθειες, αλλά από μόνες τους δεν αρκούν για να εξηγήσουν στα παιδιά το μέγεθος και την πολυπλοκότητα των περιβαλλοντικών προκλήσεων. Ένας μαθητής χρειάζεται σταδιακά να μπορεί να αντιληφθεί πώς συνδέονται η παραγωγή, η κατανάλωση, οι μεταφορές, η ενέργεια, οι πόλεις, η γεωργία και τα οικοσυστήματα. Χρειάζεται επίσης να καταλάβει ότι οι λύσεις δεν εξαρτώνται αποκλειστικά από τις επιλογές του κάθε ανθρώπου, αλλά και από την επιστήμη, την τεχνολογία, τις επιχειρήσεις, τις δημόσιες πολιτικές και τις συλλογικές αποφάσεις μιας κοινωνίας.

Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό ώστε η περιβαλλοντική εκπαίδευση να μη μετατρέπεται σε ένα μάθημα ενοχής. Ένα παιδί δεν χρειάζεται να μεγαλώνει πιστεύοντας ότι στους ώμους του βρίσκεται η ευθύνη να «σώσει τον πλανήτη». Χρειάζεται να μεγαλώνει γνωρίζοντας ότι αποτελεί μέρος μιας κοινωνίας που μπορεί να παίρνει καλύτερες αποφάσεις όταν διαθέτει γνώση. Η ουσιαστική περιβαλλοντική εκπαίδευση δεν καλλιεργεί φόβο απέναντι στο μέλλον. Καλλιεργεί ικανότητα κατανόησης, συμμετοχής και δράσης.

Το ίδιο το σχολείο μπορεί να αποτελέσει το καλύτερο πεδίο εφαρμογής αυτής της γνώσης. Οι μαθητές μπορούν να εξετάσουν πόσο νερό καταναλώνει το κτίριό τους, πόση ενέργεια χρησιμοποιείται, πόσα απορρίμματα παράγονται καθημερινά, πόσο πράσινο υπάρχει στον προαύλιο χώρο ή πώς μετακινούνται οι ίδιοι από και προς το σχολείο.

Μέσα από πραγματικά δεδομένα μπορούν να προτείνουν αλλαγές, να μετρήσουν αποτελέσματα και να δουν στην πράξη ότι η περιβαλλοντική διαχείριση δεν είναι μια αφηρημένη έννοια. Είναι μια διαδικασία παρατήρησης ενός προβλήματος, αναζήτησης λύσεων και αξιολόγησης του αποτελέσματος.

Ένα τέτοιο μοντέλο μπορεί επίσης να ενώσει μαθήματα που συχνά τα παιδιά αντιλαμβάνονται ως εντελώς διαφορετικούς κόσμους. Η κλιματική αλλαγή μπορεί να συνδεθεί με τη φυσική και τη χημεία, η βιοποικιλότητα με τη βιολογία, η κατανάλωση νερού με τα μαθηματικά και τη στατιστική, οι φυσικές καταστροφές με τη γεωγραφία, ενώ η συζήτηση για τις κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις των περιβαλλοντικών αλλαγών μπορεί να περάσει στην ιστορία, την οικονομία και την κοινωνική αγωγή. Το περιβάλλον έχει ακριβώς αυτή τη μοναδική εκπαιδευτική δύναμη. Δείχνει στα παιδιά ότι η πραγματικότητα δεν είναι χωρισμένη σε σχολικά μαθήματα, αλλά αποτελεί ένα δίκτυο αλληλεξαρτώμενων συστημάτων.

Υπάρχει τέλος και μια απλή πραγματικότητα που δύσκολα μπορεί να αγνοηθεί. Οι σημερινοί μαθητές είναι η γενιά που θα ζήσει για περισσότερες δεκαετίες με τις συνέπειες των περιβαλλοντικών αποφάσεων που λαμβάνονται σήμερα. Θα είναι οι επιστήμονες, οι εκπαιδευτικοί, οι μηχανικοί, οι επιχειρηματίες, οι πολιτικοί και οι πολίτες που θα κληθούν να διαχειριστούν έναν πλανήτη στον οποίο οι πιέσεις στο κλίμα και στα οικοσυστήματα θα αποτελούν ολοένα σημαντικότερο μέρος της πραγματικότητας. Το σχολείο δεν μπορεί να γνωρίζει ακριβώς πώς θα είναι αυτός ο κόσμος σε τριάντα ή σαράντα χρόνια. Μπορεί όμως να δώσει στα παιδιά κάτι ίσως σημαντικότερο: την ικανότητα να τον παρατηρούν, να τον κατανοούν και να προσαρμόζονται στις αλλαγές του χωρίς να χάνουν την πίστη τους στη δυνατότητα της επιστήμης και της κοινωνίας να βρίσκουν λύσεις.

Η περιβαλλοντική εκπαίδευση επομένως δεν είναι ένα ακόμη κεφάλαιο που πρέπει να χωρέσει στο ήδη φορτωμένο σχολικό πρόγραμμα. Είναι ένας διαφορετικός τρόπος να κοιτάξει το παιδί τον κόσμο γύρω του.

Να καταλάβει ότι η θάλασσα, το δάσος, η πόλη, το νερό, η ενέργεια, το κλίμα και η ανθρώπινη κοινωνία δεν λειτουργούν ανεξάρτητα αλλά αποτελούν κομμάτια του ίδιου συστήματος. Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη αξία της. Γιατί το σχολείο δεν καλείται μόνο να προετοιμάσει τα παιδιά για τις εξετάσεις ή για ένα μελλοντικό επάγγελμα. Καλείται να τα προετοιμάσει για τον κόσμο στον οποίο θα ζήσουν. Και αυτός ο κόσμος θα απαιτήσει πολίτες που δεν γνωρίζουν απλώς ότι το περιβάλλον πρέπει να προστατευτεί, αλλά καταλαβαίνουν γιατί, πώς και με ποιες επιλογές μπορεί αυτό πραγματικά να γίνει.