Τι γνωρίζουμε για τα «διαστημικά όπλα» που οι ΗΠΑ έχουν σε τροχιά – Ο ανταγωνισμός και οι κίνδυνοι

Ο υπουργός Πολεμικής Αεροπορίας των ΗΠΑ Τρόι Μέινκ επιβεβαίωσε ότι τα λεγόμενα «όπλα ελέγχου του διαστήματος» μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την προστασία των αμερικανικών ενόπλων δυνάμεων. Η ανακοίνωση παρουσιάστηκε παράλληλα ως μήνυμα προς την Κίνα και τη Ρωσία, δύο χώρες τις οποίες η Ουάσινγκτον θεωρεί βασικούς ανταγωνιστές της στον συγκεκριμένο τομέα.

Η εξέλιξη εντείνει τις ανησυχίες ότι η γήινη τροχιά μετατρέπεται όλο και περισσότερο σε πεδίο στρατιωτικού ανταγωνισμού. Μια σύγκρουση στο διάστημα θα μπορούσε να περιλαμβάνει επιθέσεις σε δορυφόρους που παρέχουν κρίσιμες υπηρεσίες, από GPS και επικοινωνίες μέχρι πληροφορίες για στρατιωτικές επιχειρήσεις, ενώ στη λειτουργία τους βασίζεται και μεγάλο μέρος των πολιτικών υποδομών.

Τι γνωρίζουμε, όμως, για τα αμερικανικά όπλα που βρίσκονται ήδη σε τροχιά και ποιες άλλες χώρες διαθέτουν ή αναπτύσσουν παρόμοιες δυνατότητες;

Τι γνωρίζουμε για αυτά τα διαστημικά όπλα;

Ελάχιστα, είναι η αλήθεια. Ο Τρόι Μέινκ δήλωσε ότι οι ΗΠΑ έχουν τοποθετήσει «όπλα» σε γήινη τροχιά, χωρίς να αποκαλύψει πότε αναπτύχθηκαν, πόσα είναι, πού ακριβώς βρίσκονται ή ποια αποστολή έχουν. «Οι Ηνωμένες Πολιτείες διαθέτουν πλέον όπλα ελέγχου του διαστήματος σε τροχιά, ικανά να υπερασπιστούν τις κοινές δυνάμεις απέναντι σε εχθρική δράση», ανέφερε στη Διάσκεψη για τον Αέρα, το Διάστημα και τον Κυβερνοχώρο.

Ιδιαίτερη σημασία έχει, σύμφωνα με τους ειδικούς, η χρήση της ίδιας της λέξης «όπλα». Στο παρελθόν οι αμερικανικές αρχές προτιμούσαν περισσότερο ασαφείς διατυπώσεις, όπως «συστήματα με συγκεκριμένες δυνατότητες». Ο Μέινκ περιέγραψε τον έλεγχο του διαστήματος ως σύνολο αποστολών που επιτρέπουν σε μια χώρα να αμφισβητήσει και να ελέγξει το διαστημικό περιβάλλον, χρησιμοποιώντας τόσο κινητικά όσο και μη κινητικά μέσα, τα οποία μπορούν να εξυπηρετούν επιθετικούς ή αμυντικούς σκοπούς.

«Αυτή είναι η πρώτη φορά που κάποιος αξιωματούχος παραδέχεται τόσο σαφώς ότι ένα σύστημα σχεδιασμένο ως όπλο έχει τοποθετηθεί στο διάστημα», αναφέρει στο Al Jazeera η Βικτόρια Σάμσον, επικεφαλής διευθύντρια Διαστημικής Ασφάλειας και Σταθερότητας στο Secure World Foundation, έναν ιδιωτικό μη κερδοσκοπικό οργανισμό που επικεντρώνεται σε θέματα στρατιωτικού διαστήματος και ασφάλειας.

Οι ειδικοί θεωρούν πιθανότερο τα συστήματα αυτά να είναι ηλεκτρονικού πολέμου, όπως παρεμβολείς επικοινωνιών, παρά κινητικά όπλα που καταστρέφουν φυσικά έναν δορυφόρο.

Ο Μπλέντιν Μπόουεν, αναπληρωτής καθηγητής αστροπολιτικής στο Πανεπιστήμιο του Ντάραμ στο Ηνωμένο Βασίλειο, δήλωσε στην εκπομπή Radio 4 Today του BBC ότι θα μπορούσε να πρόκειται για πλατφόρμα ηλεκτρονικού πολέμου ή παρεμβολών ραδιοσυχνοτήτων. Τέτοια μέσα μπορούν να παρεμβαίνουν στη λειτουργία ενός δορυφόρου χωρίς να τον καταστρέφουν.

Λιγότερο πιθανό θεωρεί ένα κινητικό όπλο, όπως έναν δορυφόρο ή βλήμα που θα προσέκρουε σε εχθρικό διαστημικό σκάφος. Μια τέτοια επίθεση θα δημιουργούσε μεγάλες ποσότητες διαστημικών συντριμμιών, που θα κινούνταν με τεράστιες ταχύτητες και θα μπορούσαν να απειλήσουν πλήθος άλλων δορυφόρων.

Τι είναι η αμερικανική Space Force;

Η US Space Force (Διαστημική Δύναμη των ΗΠΑ) είναι ο νεότερος κλάδος των αμερικανικών ενόπλων δυνάμεων. Δημιουργήθηκε τον Δεκέμβριο του 2019, κατά την πρώτη προεδρική θητεία του Ντόναλντ Τραμπ, και έχει ως αποστολή την οργάνωση και εκτέλεση στρατιωτικών επιχειρήσεων των ΗΠΑ στο διάστημα και μέσω αυτού.

Σε αντίθεση με τη NASA, η οποία είναι πολιτική υπηρεσία και επικεντρώνεται στην εξερεύνηση και την επιστημονική έρευνα, η Space Force είναι στρατιωτικός οργανισμός. Αποτελεί μέρος της Πολεμικής Αεροπορίας των ΗΠΑ και υπάγεται στη Διαστημική Διοίκηση των ΗΠΑ, η οποία έχει την έδρα της στο Πεντάγωνο.

Οι αρμοδιότητές της περιλαμβάνουν τη λειτουργία και προστασία στρατιωτικών δορυφόρων, τις δορυφορικές επικοινωνίες και υπηρεσίες εντοπισμού θέσης, την παρακολούθηση αντικειμένων σε τροχιά και πιθανών απειλών, καθώς και την υποστήριξη αμερικανικών στρατιωτικών επιχειρήσεων στη Γη.

«Η Κίνα και η Ρωσία αναπτύσσουν νέα διαστημικά συστήματα για να ενισχύσουν τη στρατιωτική τους αποτελεσματικότητα και να τερματίσουν κάθε εξάρτηση από τις διαστημικές υπηρεσίες των ΗΠΑ», αναφέρει ο ιστότοπος της Space Force. «Η Κίνα και η Ρωσία δοκιμάζουν και θέτουν σε λειτουργία εξελιγμένες αντιδιαστημικές δυνατότητες με σκοπό να διαταράξουν και να υποβαθμίσουν τις διαστημικές δυνατότητες των ΗΠΑ.»

Δεν υπάρχουν συνθήκες για τον περιορισμό όπλων στο διάστημα;

Υπάρχουν, αλλά καμία δεν επιβάλλει συνολική απαγόρευση όλων των όπλων σε τροχιά. Η βασική συμφωνία είναι η Συνθήκη για το Διάστημα του 1967. Η συμφωνία απαγορεύει την τοποθέτηση πυρηνικών όπλων ή άλλων όπλων μαζικής καταστροφής σε τροχιά και την εγκατάστασή τους στο διάστημα. Απαγορεύει επίσης στρατιωτικές βάσεις, ασκήσεις και δοκιμές όπλων στη Σελήνη και σε άλλα ουράνια σώματα.

Δεν απαγορεύει όμως ρητά τα συμβατικά όπλα σε τροχιά γύρω από τη Γη. Έτσι, συστήματα ηλεκτρονικού πολέμου, συμβατικά αντιδορυφορικά όπλα και άλλες τεχνολογίες αντιμετώπισης διαστημικών συστημάτων δεν θεωρούνται αυτομάτως παράνομα.

Αυτό το κενό αποτελεί εδώ και χρόνια βασικό σημείο των διεθνών συζητήσεων για νέους κανόνες που θα μπορούσαν να περιορίσουν τον στρατιωτικό ανταγωνισμό στο διάστημα.

Πώς αντέδρασαν Ρωσία και Κίνα στην αμερικανική ανακοίνωση;

Η Κίνα αντέδρασε αρνητικά, προειδοποιώντας για την «οπλοποίηση του διαστήματος», τη μετατροπή του σε πεδίο μάχης και την έναρξη μιας νέας κούρσας εξοπλισμών. Ο εκπρόσωπος του κινεζικού υπουργείου Εξωτερικών Γκουό Τζιακούν κάλεσε τις ΗΠΑ να σταματήσουν την επέκταση των στρατιωτικών δυνατοτήτων τους και την «προετοιμασία για πόλεμο στο διάστημα».

Η Ρωσία ζήτησε ο διαστημικός χώρος να παραμείνει «απαλλαγμένος από οποιαδήποτε όπλα». «Βασιζόμαστε σε μια ευρεία διεθνή συμμαχία για να συνεχίσουμε να εργαζόμαστε προς την κατεύθυνση της πλήρους αποστρατιωτικοποίησης του διαστήματος», δήλωσε ο εκπρόσωπος του Κρεμλίνου, Ντμίτρι Πεσκόφ.

Αναπτύσσουν και η Ρωσία με την Κίνα διαστημικά όπλα;

Ανεξάρτητες εκθέσεις ερευνητικών οργανισμών και think tanks καταγράφουν εδώ και χρόνια ότι και οι δύο χώρες αναπτύσσουν ευρύ φάσμα αντιδιαστημικών δυνατοτήτων, με στόχο την παρεμβολή, την εξουδετέρωση ή ακόμη και την καταστροφή δορυφορικών συστημάτων.

Το Κέντρο Στρατηγικών και Διεθνών Μελετών (CSIS) έχει καταγράψει τόσο κινητικά όσο και μη κινητικά διαστημικά όπλα. Σε έκθεση του 2025 αναφέρει ότι Μόσχα και Πεκίνο διαθέτουν ή αναπτύσσουν αντιδορυφορικά όπλα (ASAT) άμεσης ανόδου, καθώς και δυνατότητες παρεμβολών, παραποίησης σημάτων και κυβερνοεπιθέσεων.

Παράλληλα, την τελευταία δεκαετία έχουν καταγραφεί όλο και περισσότερες επιχειρήσεις προσέγγισης δορυφόρων σε τροχιά. Ρωσικά και κινεζικά διαστημικά σκάφη έχουν πλησιάσει δυτικούς δορυφόρους, πραγματοποιώντας επιθεωρήσεις ή φωτογραφήσεις.

Σύμφωνα με τον Μπόουεν, η Κίνα έχει επίσης επιδείξει τεχνολογία «διαστημικού ρυμουλκού»: ένα όχημα που μπορεί να προσεγγίσει έναν δορυφόρο, να τον πιάσει και να τον μετακινήσει σε διαφορετική τροχιά. Η μέχρι σήμερα γνωστή εφαρμογή της έγινε σε παλαιό κινεζικό δορυφόρο.

Τι ισχύει για άλλες χώρες;

Ο ανταγωνισμός δεν περιορίζεται στις τρεις μεγάλες διαστημικές δυνάμεις. Η Ινδία έχει ήδη επιδείξει αντιδορυφορική ικανότητα και αναπτύσσει τεχνολογίες που θα επιτρέπουν σε διαστημικά οχήματα να επιχειρούν κοντά σε άλλους δορυφόρους. Η Γαλλία φέρεται επίσης να αναπτύσσει συστήματα που μπορούν να κινούνται σε ίδια ή παρόμοια τροχιά με άλλα διαστημικά σκάφη, ενώ η Βρετανία έχει πραγματοποιήσει συνεργατικές επιχειρήσεις σε τροχιά με τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Έκθεση του 2026 από το Secure World Foundation επισημαίνει και τη λιγότερο ορατή πλευρά της διαστημικής αντιπαράθεσης. Το Ιράν, για παράδειγμα, φαίνεται να βασίζεται όλο και περισσότερο σε παρεμβολές και αλλοίωση δορυφορικών σημάτων.

Το Ισραήλ διαθέτει σημαντικές στρατιωτικές διαστημικές και ηλεκτρονικές δυνατότητες, χωρίς ωστόσο να υπάρχει δημόσιο ιστορικό δοκιμής αντιδορυφορικού όπλου που να δημιουργεί συντρίμμια. Παράλληλα, η Βόρεια και η Νότια Κορέα αναπτύσσουν ολοένα πιο προηγμένες διαστημικές τεχνολογίες, ενισχύοντας τον ήδη πολυσύνθετο ανταγωνισμό.

Είναι το διάστημα το επόμενο πολεμικό μέτωπο;

Για τη Βικτόρια Σάμσον του Secure World Foundation, η αμερικανική ανακοίνωση δεν αλλάζει απαραίτητα τις τεχνολογικές ισορροπίες όσο αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζεται πολιτικά η χρήση όπλων στο Διάστημα.

«Αυτό που κάνει είναι να κανονικοποιεί τη μετατροπή του διαστήματος σε πεδίο μάχης», υποστηρίζει. «Το διάστημα ήταν πάντα ένας τομέας με το δυναμικό να αποτελέσει εστία σύγκρουσης· αυτό απλώς ανεβάζει την ένταση».

Εκπρόσωπος της Space Force δήλωσε στο ABC News ότι οι αμερικανικές δυνατότητες «μπορούν να χρησιμοποιηθούν τόσο επιθετικά όσο και αμυντικά, κατόπιν εντολής των στρατιωτικών διοικήσεων». Σημείωσε ότι η Ουάσιγκτον «έχει προειδοποιήσει για τις δοκιμές και την επιχειρησιακή αξιοποίηση όπλων από τη Ρωσία και την Κίνα από το 2007». Κατά την αμερικανική πλευρά, η μεγαλύτερη διαφάνεια μπορεί να ενισχύσει την αποτροπή και να μειώσει τον κίνδυνο λανθασμένων υπολογισμών.

Η Σάμσον, ωστόσο, προειδοποιεί για το αντίθετο αποτέλεσμα. Η δημόσια παραδοχή της Ουάσινγκτον, εκτιμά, μπορεί να ενθαρρύνει τη Ρωσία και την Κίνα να προχωρήσουν σε αντίστοιχες δηλώσεις ή να ωθήσει ακόμη και συμμάχους των ΗΠΑ να τοποθετήσουν δικά τους όπλα σε τροχιά. «Οι αντιδιαστημικές δυνατότητες έχουν ήδη πολλαπλασιαστεί – αυτό επιταχύνει την τάση αυτή», είπε, προσθέτοντας ότι αυτό «είναι εξαιρετικά αποσταθεροποιητικό και θα λειτουργήσει ενάντια στους στόχους εθνικής ασφάλειας των ΗΠΑ».

«Κάθε άνθρωπος σε αυτόν τον πλανήτη χρησιμοποιεί δεδομένα και υπηρεσίες που βασίζονται στο διάστημα με κάποιον τρόπο. Οποιαδήποτε παρέμβαση στην πρόσβαση ή τη χρήση του διαστήματος θα επηρεάσει όλους, όχι μόνο τις διαστημικές δυνάμεις», κατέληξε.

Ποιος είναι ο μεγαλύτερος κίνδυνος;

Ο μεγαλύτερος κίνδυνος από τα διαστημικά όπλα προέρχεται από πυραύλους και άλλα κινητικά συστήματα που μπορούν να καταστρέψουν δορυφόρους, δημιουργώντας σύννεφα συντριμμιών σε τροχιά. Τα θραύσματα αυτά απειλούν και άλλους δορυφόρους, καθώς ακόμη και πολύ μικρά αντικείμενα μπορούν, λόγω της τεράστιας ταχύτητάς τους, να προκαλέσουν σοβαρές ζημιές, επισημαίνει το Time.

Σήμερα βρίσκονται σε τροχιά σχεδόν 15.000 ενεργοί δορυφόροι και έως 10.000 ανενεργοί. Η NASA εκτιμά επίσης ότι υπάρχουν περίπου 500.000 αντικείμενα μεγέθους 1 έως 10 εκατοστών και περίπου 100 εκατομμύρια ακόμη μικρότερα, της τάξης του ενός χιλιοστού.

Η μεγαλύτερη ανησυχία αφορά το λεγόμενο «φαινόμενο Κέσλερ»: μια αλυσιδωτή αντίδραση κατά την οποία μια σύγκρουση παράγει συντρίμμια που χτυπούν άλλους δορυφόρους, δημιουργώντας ακόμη περισσότερα θραύσματα και νέες συγκρούσεις. Σε ακραία περίπτωση, μια ολόκληρη τροχιακή ζώνη θα μπορούσε να καταστεί πρακτικά μη χρησιμοποιήσιμη. Η Κίνα, σε δοκιμή αντιδορυφορικού όπλου το 2007, δημιούργησε περισσότερα από 3.000 θραύσματα, ενώ αντίστοιχη ρωσική δοκιμή το 2021 παρήγαγε περίπου 1.500. Το ότι τέτοιες ενέργειες δεν έχουν προκαλέσει ανεξέλεγκτη αλυσιδωτή σύγκρουση, είναι περισσότερο θέμα τύχης παρά οτιδήποτε άλλο.