Γιατί οι ταραχές στο Ιράν είναι διαφορετικές από άλλες φορές - Το διακύβευμα και ο παράγοντας «νέοι»

Ήδη κάποιοι μιλούν για τη μεγαλύτερη πρόκληση με την οποία βρίσκονται αντιμέτωποι οι μουλάδες από το 1979, με κάποιους να μην αποκλείουν ότι αυτή τη φορά το καθεστώς να μην μπορέσει να επιβιώσει και να καταρρεύσει. Οι νέοι, που δεν έχουν ανάμνηση από τα γεγονότα που έφεραν τον Αγιατολάχ Χομεϊνί στην εξουσία, βρίσκονται στην πρώτη γραμμή και πρωταγωνιστούν στις διαδηλώσεις και στις εξελίξεις.

Αυτή τη φορά ήταν η κατάρρευση του ριάλ, του εθνικού νομίσματος του Ιράν, που οδήγησε σε αύξηση των τιμών των προϊόντων και πυροδότησε το κύμα διαμαρτυριών, σε συνδυασμό με το γεγονός ότι κυβερνητικές παρεμβάσεις εκτίναξαν στη συνέχεια το κόστος της βενζίνης και άλλων αγαθών.

Οι μαρτυρίες για σφοδρές συγκρούσεις διαδηλωτών με τις δυνάμεις ασφαλείας και η πυρπόληση κυβερνητικών κτηρίων στην Τεχεράνη και σε άλλες πόλεις, θυμίζουν τη γενικευμένη ταραχή του 2022, που πυροδοτήθηκε από τη δολοφονία της Μαχσά Αμινί από τη θρησκευτική αστυνομία.

Αυτό που καθιστά αυτές τις διαμαρτυρίες διαφορετικές από τις προηγούμενες είναι ότι ξεκίνησαν από τους εμπόρους, τους «bazaaris» όπως ονομάζονται, μια τάξη που διαχρονικά θεωρείται πιστή στο καθεστώς.

Πρόκειται για άτομα μεγαλύτερης ηλικίας με στενούς δεσμούς με το καθεστώς των μουλάδων, που δεν αντέχουν πλέον να βλέπουν τη ζωή τους να καταστρέφεται λόγω της δεινής κατάστασης της οικονομίας.

Ιστορικά οι έμποροι διαδραμάτισαν κομβικό ρόλο στις εξελίξεις στο Ιράν, κινώντας τα νήματα στις πιο κρίσιμες καμπές της. Ηταν εκείνοι που υποστήριξαν τη θεοκρατία το 1979, παρέχοντας την απαραίτητη οικονομική στήριξη που οδήγησε στην ανατροπή του σάχη και την επαναφορά στην εξουσία του Χομεϊνί.

Την ίδια ώρα, οι διαδηλώσεις πραγματοποιούνται εν μέσω εξωτερικών παρεμβάσεων, με τον Τραμπ να προειδοποιεί ότι οι ΗΠΑ θα επέμβουν στρατιωτικά αν οι ιρανικές αρχές σκοτώσουν διαδηλωτές και ενώ το Ιράν έχει δει τον αποκαλούμενο «άξονα του κακού» να διαλύεται και να μην είναι σαφές αν θα μπορέσει να αντέξει μία ακόμα αναταραχή.

Θα αποδώσει ξανά ο φόβος της έξωθεν απειλής;

Ο 86χρονος ανώτατος ηγέτης του Ιράν Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, σε ομιλία του που μεταδόθηκε από την κρατική τηλεόραση υποστήριξε ότι «υπάρχουν κάποιοι ταραχοποιοί» που, όπως είπε, επιδιώκουν να ευχαριστήσουν τον πρόεδρο των ΗΠΑ προκαλώντας ζημιές σε δημόσιες περιουσίες.

Παράλληλα, τόνισε ότι η Ισλαμική Δημοκρατία «δεν πρόκειται να ανεχθεί μισθοφόρους που ενεργούν για λογαριασμό ξένων», στέλνοντας σαφές μήνυμα μηδενικής ανοχής απέναντι σε όσους κατηγορούνται για υπονόμευση της χώρας.

Ο Χαμενεΐ, που φοβάται ότι θα έχει την τύχη του Μπασάρ Αλ Άσαντ της Συρίας, απηύθυνε, επίσης, μήνυμα προς τον Ντόναλντ Τραμπ, καλώντας τον να επικεντρωθεί στα εσωτερικά προβλήματα των Ηνωμένων Πολιτειών και να μην παρεμβαίνει στις υποθέσεις του Ιράν.

Την ίδια ώρα, ο Ντόναλντ Τραμπ προειδοποιεί το Ιράν «με σκληρή επίθεση» αν σκοτωθούν διαδηλωτές. «Αν αρχίσουν να σκοτώνουν ανθρώπους», τότε «θα τους χτυπήσουμε πολύ σκληρά», ανέφερε χαρακτηριστικά.

Κανείς δεν ξέρει αν το χαρτί της έξωθεν απειλής σε συνδυασμό με την βίαια καταστολή θα αποδειχθεί ικανό να κλείσει το νέο κύκλο διαμαρτυριών, όπως συνέβη στο παρελθόν, ειδικά από τη στιγμή που οι ΗΠΑ δεν δίστασαν να βομβαρδίσουν το Ιράν και ο Τραμπ δηλώνει έτοιμος να το κάνει ξανά αν θεωρήσει ότι εξυπηρετεί τους σκοπούς του ή θα οδηγήσει σε νέες ανακατατάξεις τόσο στο Ιράν όσο και σε όλη τη Μέση Ανατολή.

Το ιστορικό προηγούμενο και οι προκλήσεις

Όλα τα προηγούμενα κύματα διαμαρτυριών αντιμετωπίστηκαν με καταστολή, τακτικές παραχωρήσεις και υποσχέσεις για μεταρρυθμίσεις. Και κάθε φορά, το σύστημα απορρόφησε το σοκ και παρέμεινε ουσιαστικά αμετάβλητο.

Σε αυτή την περίπτωση, το άμεσο ζήτημα δεν είναι πλέον μόνο το εισόδημα ή οι τιμές, αλλά η απώλεια της δυνατότητας σχεδιασμού, αυτό που οι τοπικοί αναλυτές περιγράφουν ως υπαρξιακή αστάθεια και διάβρωση της ελπίδας, όπως αναφέρει το Middle East Institute.

Αυτή η απελπισία έχει βαθύνει επειδή η οικονομική κακοδιαχείριση συμπίπτει πλέον με ένα στρατηγικό αδιέξοδο: για πρώτη φορά από τότε που το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν πυροδότησε την πίεση για κυρώσεις πριν από περισσότερες από δύο δεκαετίες, υπάρχει μικρή πεποίθηση στο εσωτερικό της χώρας ότι η διπλωματία προσφέρει μια αξιόπιστη διέξοδο, ιδίως υπό την κυβέρνηση Τραμπ που έχει δεσμευτεί να ασκήσει μέγιστη πίεση στην Τεχεράνη.

Ως εκ τούτου, οι διαδηλωτές δεν είναι μόνο πιο θυμωμένοι, αλλά και πιο απελπισμένοι.

Επίσης το Ιράν βιώνει μια αναμέτρηση μεταξύ γενεών.

Η πρώτη γενιά που πρωτοστάτησε στην εκδίωξη του Σάχη το 1979 και την ανάληψη της εξουσίας από τον Αγιατολάχ Χομεϊνί γερνά.

Η γλώσσα και οι προτεραιότητές του καθεστώτος δεν έχουν απήχηση σε έναν νεότερο πληθυσμό που έχει διαμορφωθεί από κυρώσεις, ψηφιακή έκθεση και ένα «παγωμένο» μέλλον.

Πολύ απλά εδώ και χρόνια, το πολιτικό σύστημα δεν έχει καταφέρει να μιλήσει τη γλώσσα τους.

«Η κατάρρευση δεν οφείλεται μόνο στο ριάλ, αλλά και στην εμπιστοσύνη», δήλωσε ο Άλεξ Βατάνκα, διευθυντής του Προγράμματος για το Ιράν στο Ινστιτούτο Μέσης Ανατολής στην Ουάσιγκτον.

«Θέλω απλώς να ζήσω μια ειρηνική, φυσιολογική ζωή... Αντ' αυτού, αυτοί (οι ηγέτες) επιμένουν σε ένα πυρηνικό πρόγραμμα, υποστηρίζοντας ένοπλες ομάδες στην περιοχή και διατηρώντας εχθρότητα προς τις Ηνωμένες Πολιτείες», δήλωσε η 25χρονη Μίνα στο Reuters τηλεφωνικά από το Κουχντάστ στη δυτική επαρχία Λορεστάν.

«Αυτές οι πολιτικές μπορεί να είχαν νόημα το 1979, αλλά όχι σήμερα. Ο κόσμος έχει αλλάξει», δήλωσε ένας άνεργος απόφοιτος πανεπιστημίου.

Στα 86 του χρόνια, ο Χαμενεΐ δεν έχει πολύ χρόνο να ηγηθεί ενός πραγματικού μετασχηματισμού και, μέχρι στιγμής, δεν δείχνει καμία διάθεση να το κάνει.

Αν δεν το κάνει, το μέλλον του καθεστώτος μπορεί να αποφασιστεί όχι από μια μόνο εξέγερση, αλλά από τη σωρευτική δύναμη επαναλαμβανόμενων κύκλων διαμαρτυρίας.

Το χρονικό των διαμαρτυριών

28 Δεκεμβρίου: Ξεσπούν διαμαρτυρίες σε δύο μεγάλες αγορές στο κέντρο της Τεχεράνης, μετά την πτώση της ισοτιμίας του ιρανικού ριάλ στο 1,42 εκατομμύριο ανά δολάριο ΗΠΑ, ένα νέο ιστορικό χαμηλό, επιδεινώνοντας τις πληθωριστικές πιέσεις και ωθώντας προς τα πάνω τις τιμές των τροφίμων και άλλων καθημερινών αγαθών. Προηγουμένως η κυβέρνηση είχε αυξήσει τις τιμές της εθνικά επιδοτούμενης βενζίνης στις αρχές Δεκεμβρίου, αυξάνοντας τη δυσαρέσκεια.

29 Δεκεμβρίου: Ο επικεφαλής της Κεντρικής Τράπεζας, Μοχάμεντ Ρεζά Φαρζίν, παραιτείται καθώς οι διαδηλώσεις στην Τεχεράνη εξαπλώνονται και σε άλλες πόλεις. Η αστυνομία κάνει χρήση δακρυγόνων για να διαλύσει τους διαδηλωτές στην πρωτεύουσα.

30 Δεκεμβρίου: Καθώς οι διαμαρτυρίες εξαπλώνονται σε πόλεις καθώς και αρκετές πανεπιστημιουπόλεις, ο Ιρανός πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν συναντάται με μια ομάδα επιχειρηματιών για να ακούσει τα αιτήματά τους και δεσμεύεται ότι η κυβέρνησή του «δεν θα φεισθεί καμίας προσπάθειας για την επίλυση προβλημάτων» που έχουν να κάνουν με την οικονομία.

31 Δεκεμβρίου: Το Ιράν διορίζει τον Αμπντολνάσερ Χεμμάτι ως νέο διοικητή της κεντρικής τράπεζας της χώρας. Αξιωματούχοι στο νότιο Ιράν αναφέρουν ότι οι διαμαρτυρίες στην πόλη Φάσα έγιναν βίαιες αφού πλήθη εισέβαλαν στο γραφείο του διοικητή και τραυμάτισαν αστυνομικούς.

1η Ιανουαρίου: Αναφέρονται επίσημα οι πρώτοι θάνατοι από τις διαδηλώσεις, με τις αρχές να αναφέρουν ότι έχουν σκοτωθεί τουλάχιστον επτά άτομα. Τα πιο βίαια περιστατικά φαίνεται να έχουν σημειωθεί στην Άζνα, μια πόλη στην επαρχία Λορεστάν του Ιράν, όπου βίντεο που δημοσιεύτηκαν στο διαδίκτυο υποτίθεται ότι δείχνουν αντικείμενα στον δρόμο να φλέγονται και πυροβολισμούς να αντηχούν καθώς οι άνθρωποι φώναζαν: «Αδιάντροποι! Αδιάντροποι!».

Το ημιεπίσημο πρακτορείο ειδήσεων Fars αναφέρει ότι σκοτώθηκαν τρία άτομα. Άλλοι διαδηλωτές αναφέρθηκαν νεκροί στις επαρχίες Μπαχτιάρι και Ισφαχάν, ενώ ένας 21χρονος εθελοντής παραστρατιωτικής δύναμης των Φρουρών της Επανάστασης σκοτώθηκε στο Λορεστάν.

2 Ιανουαρίου: Ο Ντόναλντ Τραμπ ανεβάζει τον πήχη, γράφοντας στην πλατφόρμα του Truth Social ότι εάν το Ιράν «σκοτώσει βίαια ειρηνικούς διαδηλωτές», οι Ηνωμένες Πολιτείες «θα έρθουν να τους σώσουν». Η προειδοποίηση ήρθε, λίγους μήνες αφότου οι αμερικανικές δυνάμεις βομβάρδισαν ιρανικές πυρηνικές εγκαταστάσεις και περιλαμβάνει τον ισχυρισμό, χωρίς περαιτέρω διευκρινίσεις, ότι: «Είμαστε οπλισμένοι και έτοιμοι να ξεκινήσουμε». Οι διαμαρτυρίες επεκτείνονται και φτάνουν σε περισσότερες από 100 τοποθεσίες σε 22 από τις 31 επαρχίες του Ιράν.

3 Ιανουαρίου: Ο Ανώτατος Ηγέτης του Ιράν, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, λέει ότι «οι ταραξίες πρέπει να πάρουν τη θέση τους», σε αυτό που θεωρείται ως πράσινο φως για τις δυνάμεις ασφαλείας να αρχίσουν πιο επιθετικά να καταστέλλουν τις διαδηλώσεις. Οι διαμαρτυρίες επεκτείνονται σε περισσότερες από 170 τοποθεσίες σε 25 επαρχίες, με τουλάχιστον 15 νεκρούς και 580 συλλήψεις, αναφέρει το HRANA.

6 Ιανουαρίου: Οι διαδηλωτές πραγματοποιούν καθιστική διαμαρτυρία στο Μεγάλο Παζάρι της Τεχεράνης μέχρι οι δυνάμεις ασφαλείας να τους διαλύσουν χρησιμοποιώντας δακρυγόνα. Ο αριθμός των νεκρών αυξάνεται σε 36, συμπεριλαμβανομένων δύο μελών των ιρανικών δυνάμεων ασφαλείας, σύμφωνα με το HRANA. Οι διαδηλώσεις έχουν φτάσει σε πάνω από 280 τοποθεσίες σε 27 από τις 31 επαρχίες του Ιράν.

8 έως 9 Ιανουαρίου: Μετά από κάλεσμα του εξόριστου πρίγκιπα διαδόχου του Ιράν, μια μάζα ανθρώπων φωνάζει από τα παράθυρά τους και βγαίνει στους δρόμους σε μια ολονύκτια διαμαρτυρία. Η κυβέρνηση απαντά μπλοκάροντας το διαδίκτυο και τις διεθνείς τηλεφωνικές κλήσεις, σε μια προσπάθεια να αποκόψει τη χώρα των 85 εκατομμυρίων από εξωτερική επιρροή.

10 Ιανουαρίου: Το κύμα διαδηλώσεων φουντώνει με τον αριθμό των νεκρών να αυξάνεται την ώρα που ο στρατός και οι Φρουροί της Επανάστασης πρωτοστατούν στη βίαιη καταστολή των διαδηλώσεων και απειλούν με εντατικοποίησή τους την ώρα που οι ΗΠΑ επαναλαμβάνουν τη στήριξή τους στους διαδηλωτές και στο προσκήνιο εμφανίζεται ο γιος του τελευταίου Σάχη του Ιράν, που ζήτησε από τους διαδηλωτές να βγουν στους δρόμους.

11 Ιανουαρίου: Με αμείωτη ένταση συνεχίζονται οι διαδηλώσεις που έχουν στοιχίσει τη ζωή σε τουλάχιστον 116 άτομα, αν και ανεπιβεβαίωτες πληροφορίες κάνουν λόγο για τουλάχιστον 2.000. Σε χιλιάδες ανέρχονται οι συλληφθέντες ενώ δραματική είναι η κατάσταση στα νοσοκομεία. Την ίδια στιγμή το καθεστώς εντείνει την καταστολή του κύματος διαμαρτυριών και απειλεί ανοικτά τις ΗΠΑ και το Ισραήλ με αντίποινα στην περίπτωση που υπάρξει αμερικανική στρατιωτική επέμβαση με τον Νόναλντ Τραμπ να δηλώνει ότι είναι στο πλευρό των Ιρανών.