ΗΠΑ - Ιράν: Η σκληρή στάση της Τεχεράνης και η αβεβαιότητα για το στρατηγικό σχέδιο του Τραμπ

Οι διαπραγματεύσεις που ξεκινούν αύριο, Παρασκευή (6/2), με φόντο το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα, διεξάγονται σε περιβάλλον έντασης, ανατροπών, αβεβαιότητας και βαθιάς αμοιβαίας καχυποψίας.

Η Τεχεράνη εξέφρασε την ελπίδα πως η Ουάσινγκτον θα επιδείξει «σοβαρότητα» και «υπευθυνότητα», με φόντο τις απειλές του αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ για ενδεχόμενη ανάληψη στρατιωτικής δράσης.

«Έχουμε την ευθύνη να εκμεταλλευτούμε όλες τις διπλωματικές ευκαιρίες (…) για τη διατήρηση της ειρήνης και της σταθερότητας στην περιοχή», αναφέρει ο εκπρόσωπος του ιρανικού υπουργείου Εξωτερικών Εσμαϊλ Μπαγαΐ σε ανάρτησή του στην πλατφόρμα Χ, συμπληρώνοντας ότι ελπίζει πως «η αμερικανική πλευρά θα συμμετάσχει επίσης με υπευθυνότητα, ρεαλισμό και σοβαρότητα» στις συνομιλίες που θα διεξαχθούν στο σουλτανάτο του Ομάν.

Ανέφερε επίσης ότι η ιρανική αντιπροσωπεία, με επικεφαλής τον ΥΠΕΞ Αμπάς Αραγτσί, αναχώρησε ήδη για τη Μουσκάτ, την πρωτεύουσα του Ομάν.

Όπως αναφέρει, ωστόσο, ο Guardian, η Τεχεράνη προσέρχεται στον νέο γύρο επαφών υιοθετώντας σκληρές, μαξιμαλιστικές θέσεις, που ουσιαστικά δεν διαφοροποιούνται από εκείνες των πέντε προηγούμενων γύρων διαπραγματεύσεων πριν αυτές διακοπούν αιφνιδιαστικά από την ισραηλινή επίθεση του περασμένου Ιουνίου.

Παρά τις εξελίξεις των τελευταίων οκτώ μηνών, οι οποίες αποδυνάμωσαν σημαντικά το Ιράν, η επιμονή της Τεχεράνης στην ίδια διαπραγματευτική γραμμή προκαλεί εύλογη έκπληξη.

Το χρονικό αποδυνάμωσης του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν

Κατά τον 12ήμερο πόλεμο με το Ισραήλ αποκαλύφθηκαν σοβαρά κενά στην ιρανική αεράμυνα, αλλά και η βαθιά διείσδυση των ισραηλινών μυστικών υπηρεσιών στην πολιτική, στρατιωτική και επιστημονική ελίτ της χώρας. Περισσότεροι από 30 ανώτατοι στρατιωτικοί διοικητές σκοτώθηκαν, ενώ πραγματοποιήθηκαν 160 πλήγματα σε στρατιωτικούς στόχους.

Στις 22 Ιουνίου οι ΗΠΑ, με βομβαρδιστικά B-2 και 30 πυραύλους Tomahawk, έπληξαν τις τρεις βασικές πυρηνικές εγκαταστάσεις στο Φορντό, την Ισφαχάν και τη Νατάνζ, προκαλώντας καίριο πλήγμα στο πυρηνικό πρόγραμμα της Τεχεράνης. Τον Σεπτέμβριο επανήλθαν κυρώσεις σε επίπεδο ΟΗΕ, ενώ τον Ιανουάριο ο Τραμπ επέβαλε δασμό 25% σε προϊόντα χωρών που διατηρούν εμπορικές σχέσεις με το Ιράν.

Οι συνέπειες ήταν άμεσες: το ιρανικό νόμισμα έχει χάσει πάνω από το μισό της αξίας του έναντι του δολαρίου, ο πληθωρισμός τροφίμων κινείται προς τριψήφια επίπεδα και οι κοινωνικές πιέσεις οδήγησαν σε πανεθνικές διαδηλώσεις τον Ιανουάριο. Οι δυνάμεις ασφαλείας κατέστειλαν βίαια τις κινητοποιήσεις, ενώ η κυβέρνηση συνεχίζει να φιλτράρει το διαδίκτυο περισσότερο από έναν μήνα μετά την έναρξη της λογοκρισίας.

Με αυτοπεποίθηση στις διαπραγματεύσεις

Παρά το κλίμα πίεσης, οι Ιρανοί διπλωμάτες δεν ενεργούν σαν μια ηγεσία που βρέθηκε πρόσφατα στα πρόθυρα κατάρρευσης ή φοβάται νέα στρατιωτική σύγκρουση με τις ΗΠΑ. Αντίθετα, συμπεριφέρονται σαν να μπορούν να καθορίσουν τους όρους, τον τόπο και την ατζέντα των συνομιλιών.

Η εμπειρία της ιρανικής διαπραγματευτικής ομάδας θεωρείται καθοριστική. Η πρώην επικεφαλής διαπραγματεύτρια των ΗΠΑ για τη συμφωνία του 2013-2015, Γουέντι Σέρμαν, έχει περιγράψει τους Ιρανούς ως νομικιστές, ανθεκτικούς, άριστα προετοιμασμένους και ιδιαίτερα σκληρούς, με χαρακτηριστική την τακτική του «ένα ακόμη θέμα» στο τραπέζι.

Παρά ταύτα, εντύπωση προκαλεί η βεβαιότητα της Τεχεράνης ότι οι συνομιλίες στο Ομάν δεν θα καταρρεύσουν άμεσα ή ότι ακόμη κι αν οδηγηθούν σε αδιέξοδο, το καθεστώς θα αντέξει.

Ποντάρουν σε... μπλόφα Τραμπ για επίθεση

Μία βασική εξήγηση για τη σκληρή στάση του Ιράν είναι η εκτίμηση ότι ο Τραμπ δεν θα αναλάβει το ρίσκο στρατιωτικής επίθεσης.

Πιθανά ιρανικά αντίποινα εναντίον του Ισραήλ και αμερικανικών βάσεων θα μπορούσαν να είναι δυσανάλογα και να πυροδοτήσουν νέες εντάσεις με κράτη του Κόλπου που θα θεωρούσαν την Ουάσιγκτον υπεύθυνη για αποσταθεροποίηση της περιοχής.

Όπως σημειώνει ο Χαμιντρέζα Αζίζι, επισκέπτης ερευνητής στο Γερμανικό Ινστιτούτο Διεθνών και Ασφαλείας, στην ιρανική ελίτ ασφαλείας επικρατεί η άποψη ότι ο Τραμπ δεν επιθυμεί παρατεταμένους και δαπανηρούς πολέμους.

Συνεπώς, η Τεχεράνη επιδιώκει να καταστήσει κάθε ενδεχόμενη σύγκρουση όσο το δυνατόν πιο απρόβλεπτη και κοστοβόρα σε ανθρώπινες και οικονομικές απώλειες.

Απουσία αμερικανικής στρατηγικής αλλαγής καθεστώτος

Μια δεύτερη ερμηνεία είναι ότι το Ιράν δεν πιστεύει πως ο Τραμπ διαθέτει σαφή στρατηγική για πολιτική αλλαγή στο εσωτερικό της χώρας ούτε πρόθεση να συνδεθεί με την αντιπολίτευση εντός και εκτός συνόρων.

Ο Μάρκο Ρούμπιο παραδέχθηκε πρόσφατα στη Γερουσία ότι δεν υπάρχει ξεκάθαρη εικόνα για το τι θα ακολουθούσε ενδεχόμενη κατάρρευση του καθεστώτος, εκτιμώντας ότι μια μετάβαση στο Ιράν θα ήταν ακόμη πιο περίπλοκη από άλλες περιπτώσεις, όπως της Βενεζουέλας.

Υποστηρικτές του Ρεζά Παχλαβί θεωρούν ότι μια αμερικανική επίθεση θα μπορούσε να κινητοποιήσει μαζικές διαδηλώσεις, με τις δυνάμεις ασφαλείας να χάνουν τη βούληση για νέα αιματηρή καταστολή.

Ορισμένοι αντικαθεστωτικοί στο εσωτερικό βλέπουν επίσης θετικά μια εξωτερική παρέμβαση, ιδίως αν είχε τη στήριξη του ΟΗΕ.

Άλλες ισχυρές φωνές της αντιπολίτευσης απορρίπτουν κάθε ξένη στρατιωτική επέμβαση, προειδοποιώντας ότι θα υπονόμευε τη δημοκρατική προοπτική, θα βάθαινε τις κοινωνικές διαιρέσεις και θα απέτρεπε μια εσωτερική, δημοκρατική μετάβαση. Την ίδια στιγμή συνεχίζονται συλλήψεις αντιφρονούντων, ενώ κρατούμενοι προχωρούν ακόμη και σε απεργίες πείνας.

Προς το παρόν, ο Τραμπ εμφανίζεται να μην δίνει προτεραιότητα στους φυλακισμένους ή σε όσους επιδιώκουν ριζική πολιτική αλλαγή στο Ιράν, μια στάση που θα μπορούσε να μεταβληθεί εάν οι συνομιλίες στο Ομάν οδηγηθούν σε πλήρες αδιέξοδο.