Ο νέος ανώτατος ηγέτης του Ιράν δεν έχει εμφανιστεί ακόμα και ίσως να μην χρειάζεται να το κάνει

Οι Ιρανοί απέκτησαν μια πρώτη εικόνα για τις απόψεις του την Πέμπτη, όταν μια μακροσκελής δήλωση που αποδόθηκε σε αυτόν διαβάστηκε στην κρατική τηλεόραση. Η επόμενη μέρα ήταν τόσο η πρώτη του Παρασκευή ως ηγέτης όσο και η Ημέρα της Αλ Κουντς, περιστάσεις κατά τις οποίες ο ανώτατος ηγέτης του Ιράν εμφανίζεται συνήθως δημόσια. Ο Μοτζτάμπα, όμως, δεν εμφανίστηκε.

Έχουν περάσει έξι ημέρες από τότε που ορίστηκε ανώτατος ηγέτης, και ο ιρανικός λαός δεν τον έχει δει ούτε έχει ακούσει τη φωνή του.

Πηγή με γνώση της κατάστασης είπε στο CNNi ότι ο Μοτζτάμπα υπέστη κάταγμα στο πόδι, μώλωπα στο αριστερό μάτι και ελαφρές εκδορές στο πρόσωπο την πρώτη ημέρα της εκστρατείας βομβαρδισμών από τις ΗΠΑ και το Ισραήλ πριν από σχεδόν δύο εβδομάδες, την ίδια σειρά επιθέσεων που σκότωσε τον πατέρα του και τους κορυφαίους στρατιωτικούς διοικητές του Ιράν.

Ο γιος του Ιρανού Προέδρου Μασούντ Πεζέσκιαν, σύμβουλος της κυβέρνησης, έγραψε αργότερα ότι ο Μοτζτάμπα τραυματίστηκε, αλλά βρίσκεται σε ασφαλές μέρος και είναι καλά, σύμφωνα με αναφορές από άτομα που γνωρίζουν την κατάσταση. Ο Αμερικανός Υπουργός Άμυνας Πιτ Χέγκσεθ δήλωσε ότι είναι «πιθανό να έχει παραμορφωθεί», χωρίς να προσκομίσει καμία απόδειξη, ενώ το Ισραήλ είχε προηγουμένως δηλώσει ότι οποιοσδήποτε νέος ανώτατος ηγέτης θα αποτελούσε στόχο.

Η απουσία του δεν έχει καταφέρει να μειώσει τον ενθουσιασμό των πιστών στο καθεστώς, χιλιάδες από τους οποίους βγήκαν στους δρόμους για να δηλώσουν την πίστη τους. Η δέσμευση αυτή έχει γίνει σύνθημα, καθώς το καθεστώς επιδιώκει να εδραιώσει την υποστήριξή του μέσω μαζικών διαδηλώσεων, ιδιαίτερα στις τελευταίες ημέρες του ιερού μήνα του Ραμαζανιού.

Ποιος κυβερνά πραγματικά την χώρα εν μέσω πολέμου;

Ωστόσο, η συνεχιζόμενη απουσία του νέου ηγέτη του Ιράν θέτει ένα βαθύτερο ερώτημα: Ποιος πραγματικά κυβερνά τη χώρα σε καιρό πολέμου;

Για σχεδόν τέσσερις δεκαετίες, ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ δρούσε κυρίως πίσω από τα παρασκήνια κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησης του πατέρα του, ασκώντας επιρροή αλλά εμφανιζόμενος σπάνια δημόσια. Τώρα που έχει αναλάβει την πιο ισχυρή θέση στο Ιράν εν μέσω μιας στρατιωτικής αντιπαράθεσης με τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, η συνεχιζόμενη απουσία του υπογραμμίζει τη μεταβαλλόμενη φύση της εξουσίας στην Ισλαμική Δημοκρατία – όπου οι θεσμοί και οι υπηρεσίες ασφαλείας μπορεί να έχουν μεγαλύτερη σημασία από το άτομο που βρίσκεται στην κορυφή.

Ένας ηγέτης στη σκιά

Κληρικοί που υποστηρίζονται από το κράτος έχουν χρησιμοποιήσει τα άμβωνά τους για να παροτρύνουν τους οπαδούς να δηλώσουν την υποταγή τους, με τον επιφανή κληρικό Μαχμούντ Καρίμι να φτάνει στο σημείο να δηλώσει ότι «το γεγονός ότι κανείς δεν τον έχει δει ποτέ λέει αρκετά για τον χαρακτήρα του», παρουσιάζοντας την αόρατη φύση του Χαμενεΐ όχι ως ευπάθεια, αλλά ως αρετή.

Μεταξύ των επικριτών του καθεστώτος, η απουσία του νέου ηγέτη –τόσο κυριολεκτική όσο και μεταφορική– έχει προκαλέσει γελοιοποίηση.

Παραποιημένες εικόνες του Μοτζτάμπα Χαμενεΐ ως χαρτονένια φιγούρα που κάθεται στη θέση της εξουσίας έχουν κυκλοφορήσει ευρέως στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, μαζί με βίντεο που χλευάζουν το μυστήριο που περιβάλλει την τύχη του.

Υπάρχουν τόσο λίγα επαληθευμένα βίντεο του νέου ηγέτη, που τα κρατικά μέσα ενημέρωσης και τα υποστηριζόμενα από το κράτος κανάλια κοινωνικών μέσων έχουν καταφύγει στη διάδοση βίντεο του που έχουν δημιουργηθεί με τεχνητή νοημοσύνη, προκειμένου να συγκεντρώσουν υποστήριξη.

Τα βίντεο απεικονίζουν τον νέο ηγέτη να εκφωνεί ομιλίες σε μεγάλα πλήθη και να στέκεται δίπλα στον πατέρα του σε κρίσιμες στιγμές – σκηνές που στην πραγματικότητα δεν συνέβησαν ποτέ. Άλλες εικόνες που δημιουργήθηκαν με τεχνητή νοημοσύνη δείχνουν τον πρεσβύτερο Χαμενεΐ να παραδίδει το σκήπτρο της επανάστασης στον γιο του, ή τον Μοτζτάμπα Χαμενεΐ να αγκαλιάζει τον δολοφονημένο Ιρανό στρατηγό Κασέμ Σολεϊμανί.

«Τον αποκαλούν τον ανώτατο ηγέτη της τεχνητής νοημοσύνης», είπε ειρωνικά ένας άνδρας στην Τεχεράνη.

Μια πολιτική κουλτούρα διαμορφωμένη από μύθους και ιστορία

Ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ έχει περάσει χρόνια πίσω από τα παρασκήνια του τεράστιου πολιτικού και ασφαλείας μηχανισμού του Ιράν, σπάνια εμφανιζόμενος ή ακούγοντας κατά τη διάρκεια των σχεδόν τεσσάρων δεκαετιών της διακυβέρνησης του πατέρα του.

Η ξαφνική του άνοδος κατά τη διάρκεια του πολέμου, σε συνδυασμό με την αβεβαιότητα σχετικά με την τύχη του, φέρνει στο νου εικόνες βαθιά ριζωμένες στη μυθολογία της Ισλαμικής Δημοκρατίας και στη σιιτική θεολογία στην οποία αυτή βασίζεται.

Ο ιστορικός Αράς Αζίζι λέει ότι η «εμβληματική δολοφονία» του εκλιπόντος Χαμενεΐ έχει δημιουργήσει χρήσιμες σιιτικές εικόνες για το καθεστώς.

«Φυσικά θα προσπαθήσουν να χρησιμοποιήσουν τα ίδια θέματα γύρω από τον Μοτζτάμπα, του οποίου η ιδιότητα ως γιου ενός «μάρτυρα ιμάμη» που τραυματίστηκε ο ίδιος είναι παρόμοια με εκείνη των σιιτικών αγίων από τη Μάχη της Καρμπάλα», είπε ο Αζίζι, ο οποίος είναι λέκτορας και ιστορικός στο Πανεπιστήμιο Γέιλ.

Η πολιτική κουλτούρα του Ιράν έχει επίσης διαμορφωθεί από δεκαετίες πολέμου και κρίσεων. Μόλις ένα χρόνο μετά την ίδρυση της Ισλαμικής Δημοκρατίας το 1979, ο ιρακινός ηγέτης Σαντάμ Χουσεΐν εισέβαλε στο Ιράν, ξεκινώντας μια βίαιη σύγκρουση οκτώ ετών που στοίχισε τη ζωή σε εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους και αναδιαμόρφωσε την πολιτική σκηνή της χώρας.

Μέχρι στιγμής, οι υποστηρικτές του καθεστώτος δεν έχουν δείξει δημοσίως ιδιαίτερη ανησυχία για την απουσία του νέου ηγέτη, φαινόμενοι ικανοποιημένοι να περιμένουν την τελική του εμφάνιση.

Αυτή η εμπειρία έχει κάνει πολλούς υποστηρικτές του καθεστώτος να κατανοούν τους περιορισμούς που επιβάλλει ο πόλεμος.

Το σύστημα πίσω από το θρόνο

Το καθεστώς μπορεί να αντέξει για ένα χρονικό διάστημα χωρίς δημόσιες εμφανίσεις, δήλωσε η Σανάμ Βακίλ, διευθύντρια του προγράμματος για τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική στο think tank Chatham House του Λονδίνου.

«Η απουσία από τη δημόσια σκηνή δεν υπονομεύει απαραίτητα τη νομιμότητα βραχυπρόθεσμα, ειδικά αν οι βασικοί θεσμοί συνεχίζουν να λειτουργούν και οι αποφάσεις φαίνονται συντονισμένες», είπε.

Ορισμένοι αναλυτές υποστηρίζουν ότι αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία στην Τεχεράνη αυτή τη στιγμή δεν είναι η παρουσία του ανώτατου ηγέτη, αλλά η συνοχή των θεσμών που βρίσκονται κάτω από αυτόν. Ισχυροί φορείς ασφαλείας, όπως το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC), πιθανότατα κατευθύνουν τη στρατηγική σε καιρό πολέμου, ανεξάρτητα από την παρουσία του Μοτζτάμπα.

Ο διορισμός του στην κορυφή της πολιτικής ιεραρχίας ενδέχεται να αρκεί για να προσφέρει την πολιτική νομιμοποίηση που απαιτείται, ώστε να δοθεί στη στρατιωτική ηγεσία, με επικεφαλής το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC), η πολιτική κάλυψη που χρειάζεται για να συνεχίσει τον «Πόλεμο του Ραμαζανιού», όπως τον αποκαλεί το καθεστώς, σύμφωνα με τα σχέδια που έχουν ήδη τεθεί σε εφαρμογή.

«Αυτά τα στοιχεία είναι πιθανό να κατέχουν την πραγματική εξουσία στο Ιράν, όχι το πρόσωπο του Μοτζτάμπα, ακόμα κι αν τελικά εμφανιστεί δημόσια και αναρρώσει από τα τραύματά του», λέει ο ιστορικός Αζίζι.

Προς το παρόν, δεν υπάρχει ιδιαίτερη ανάγκη να παρουσιαστεί ο νέος ηγέτης μπροστά στις κάμερες. Ήδη εξυπηρετεί τους σκοπούς που το καθεστώς απαιτεί από αυτόν.

Αυτό που μένει να δούμε είναι τι θα συμβεί μετά το τέλος του πολέμου.

«Μετά τον πόλεμο, ωστόσο – ή υπό πιο δύσκολες συνθήκες – η πολιτική ελίτ, και όχι μόνο το κοινό, θα χρειαστεί σαφέστερα μηνύματα ότι είναι σε θέση να ασκήσει εξουσία», είπε η Βακίλ.

Προς το παρόν, η τοποθεσία του παραμένει μυστική. Και λίγοι από τους οπαδούς του ρωτούν γιατί. Ο νέος ηγέτης έχει ένα στόχο στην πλάτη του.

Πηγή: Iran’s new supreme leader has yet to appear, and the system may not need him. Analysis by Leila Gharagozlou