Η μαύρη αγορά των θαλασσών: Πώς το Ιράν συνεχίζει να διακινεί πετρέλαιο και να βγάζει δισεκατομμύρια

Με δεξαμενόπλοια-«φαντάσματα», μυστικές μεταφορές φορτίων στη μέση της θάλασσας, αλλαγές σημαιών και offshore δίκτυα εταιρειών, η Τεχεράνη συνεχίζει να διοχετεύει εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου στην Κίνα, εξασφαλίζοντας δισεκατομμύρια δολάρια σε έσοδα, την ώρα που η Ουάσιγκτον επιχειρεί να λυγίσει οικονομικά το καθεστώς.

Την ίδια στιγμή, αναλυτές εκτιμούν ότι, παρά τη σφοδρή πίεση, το Ιράν εξακολουθεί να διαθέτει κρίσιμα περιθώρια αντοχής, αξιοποιώντας τόσο τον «σκιώδη στόλο» όσο και εναλλακτικές διαδρομές μεταφοράς μέσω Κεντρικής Ασίας.

Ρεπορτάζ της Wall Street Journal, αναλύσεις ενεργειακών εταιρειών και στοιχεία παρακολούθησης δεξαμενόπλοιων αποκαλύπτουν το εύρος ενός παγκόσμιου παράλληλου δικτύου μεταφοράς πετρελαίου, το οποίο επιτρέπει στο Ιράν να συνεχίζει τις εξαγωγές του ακόμη και υπό καθεστώς σκληρών αμερικανικών κυρώσεων.

Στην «καρδιά» αυτής της υπόγειας οικονομίας βρίσκεται η περιοχή Eastern Outer Port Limits (EOPL), περίπου 45 μίλια από τις ακτές της Μαλαισίας, όπου δεκάδες τάνκερ πραγματοποιούν μυστικές μεταφορές ιρανικού πετρελαίου με τελικό προορισμό την Κίνα.

Η «γκρίζα ζώνη» της Μαλαισίας

Η περιοχή EOPL έχει εξελιχθεί σε κομβικό σημείο για το παγκόσμιο λαθρεμπόριο πετρελαίου. Βρίσκεται εντός της αποκλειστικής οικονομικής ζώνης της Μαλαισίας αλλά εκτός των χωρικών της υδάτων, δημιουργώντας ένα νομικό κενό που δυσκολεύει τις παρεμβάσεις.

Σύμφωνα με στοιχεία της οργάνωσης United Against Nuclear Iran (UANI), οι καταγεγραμμένες μεταφορές ship-to-ship στην περιοχή υπερδιπλασιάστηκαν μεταξύ 2023 και 2025, από 280 σε 679.

Στην περιοχή έχει δημιουργηθεί ολόκληρο παράλληλο οικοσύστημα υποστήριξης των πλοίων: σκάφη ανεφοδιασμού, κινητά συνεργεία επισκευών, ακόμη και μικρές βάρκες που πωλούν τρόφιμα, τσιγάρα και ποτά στα πληρώματα.

Αναλυτές χαρακτηρίζουν την περιοχή «επίκεντρο θαλάσσιας ανομίας», καθώς τα πλοία αλλάζουν συνεχώς σημαίες, ονόματα και εταιρείες διαχείρισης για να αποφεύγουν τις κυρώσεις.

Τα μυστικά ραντεβού των τάνκερ στη θάλασσα

Οι μεταφορές πραγματοποιούνται μέσω της πρακτικής ship-to-ship transfer. Δύο πλοία πλησιάζουν το ένα το άλλο, δένονται με ειδικά σχοινιά σε απόσταση λίγων μέτρων και συνδέονται με τεράστιους σωλήνες μέσω των οποίων μεταφέρονται έως και πάνω από ένα εκατομμύριο βαρέλια πετρελαίου κάθε φορά.

Τα πληρώματα καλύπτουν ονόματα και αριθμούς αναγνώρισης με μαύρη μπογιά ή μουσαμάδες, ενώ συχνά απενεργοποιούν τους πομπούς εντοπισμού για να εξαφανιστούν από τα συστήματα παρακολούθησης.

Δημοσιογράφοι της Wall Street Journal παρακολούθησαν στις 8 Μαΐου το δεξαμενόπλοιο Catalina 7 —πλοίο που έχει τεθεί υπό αμερικανικές κυρώσεις— να μεταφέρει πετρέλαιο σε άλλο πλοίο με καλυμμένο όνομα, χρησιμοποιώντας ειδικούς αποσβεστήρες ώστε τα δύο σκάφη να μη συγκρουστούν από τον κυματισμό.

Το Catalina 7 αποτελεί ένα μόνο κομμάτι ενός γιγαντιαίου «σκιώδους στόλου» περίπου 1.500 πλοίων, που μεταφέρουν πετρέλαιο από χώρες υπό κυρώσεις όπως το Ιράν, η Ρωσία και η Βενεζουέλα.

Πώς το Ιράν συνεχίζει να εισπράττει δισ. από το πετρέλαιο

Παρά τις αμερικανικές κυρώσεις, η Τεχεράνη εξακολουθεί να εξάγει τεράστιες ποσότητες πετρελαίου προς την Κίνα. Σύμφωνα με την Επιτροπή Επισκόπησης Οικονομικών και Ασφαλείας ΗΠΑ-Κίνας, μόνο το 2025 το Ιράν αποκόμισε περίπου 31 δισεκατομμύρια δολάρια από πωλήσεις πετρελαίου στην Κίνα.

Τα έσοδα αυτά αντιστοιχούσαν περίπου στο 90% των εξαγωγών πετρελαίου του Ιράν και σχεδόν στο 45% του κρατικού προϋπολογισμού της χώρας.

Πριν από την έναρξη του αμερικανικού αποκλεισμού, η Κίνα αγόραζε περίπου 1,4 εκατομμύρια βαρέλια ιρανικού πετρελαίου ημερησίως, ποσότητα που αντιστοιχούσε περίπου στο 12% των συνολικών κινεζικών εισαγωγών πετρελαίου.

Το μεγαλύτερο μέρος του φορτίου κατευθύνεται σε ιδιωτικά κινεζικά διυλιστήρια, γνωστά ως «teapot refineries», στις επαρχίες Σαντόνγκ και Λιαονίνγκ. Επειδή τα διυλιστήρια αυτά λειτουργούν κυρίως με κινεζικές τράπεζες και δεν εξαρτώνται από το αμερικανικό χρηματοπιστωτικό σύστημα, θεωρούνται ουσιαστικά απρόσβλητα από τις αμερικανικές κυρώσεις.

Ο ρόλος της Κίνας και η «ασπίδα» απέναντι στις κυρώσεις

Η Κίνα έχει εξελιχθεί στη βασική οικονομική σανίδα σωτηρίας της Τεχεράνης, σύμφωνα με το Reuters. Πολλές εταιρείες που εμφανίζονται ως ιδιοκτήτες των πλοίων είναι καταχωρημένες σε κινεζικές πόλεις, ενώ μεγάλο μέρος των πληρωμάτων προέρχεται επίσης από την Κίνα.

Το Πεκίνο έχει καταστήσει σαφές ότι δεν αναγνωρίζει τις μονομερείς αμερικανικές κυρώσεις.

Μάλιστα, κινεζικές αρχές ενεργοποίησαν πρόσφατα για πρώτη φορά τον λεγόμενο «κανόνα αποκλεισμού» του 2021, ζητώντας από εγχώριες εταιρείες να μη συμμορφώνονται με αμερικανικές κυρώσεις εις βάρος κινεζικών διυλιστηρίων.

Παράλληλα, επισήμως η Κίνα δεν καταγράφει εισαγωγές ιρανικού πετρελαίου από το 2022. Ωστόσο, τα τελωνειακά στοιχεία δείχνουν τεράστιες εισαγωγές πετρελαίου από τη Μαλαισία και την Ινδονησία —ποσότητες που υπερβαίνουν κατά πολύ την παραγωγική δυνατότητα των δύο χωρών— γεγονός που οι αναλυτές θεωρούν έμμεση καταγραφή ιρανικών φορτίων.

Τα όρια των αμερικανικών κυρώσεων

Οι ΗΠΑ έχουν εντείνει δραματικά τις επιχειρήσεις κατά του ιρανικού πετρελαίου, επιβάλλοντας νέες κυρώσεις σε δεξαμενόπλοια, κινεζικές υποδομές και εταιρείες που συνδέονται με το εμπόριο.

Αμερικανικές ειδικές δυνάμεις πραγματοποίησαν ακόμη και επιχειρήσεις ρεσάλτου σε δεξαμενόπλοια στον Ινδικό Ωκεανό, ενώ αμερικανικές αρχές προχώρησαν και σε κατάσχεση πλοίου που συνδεόταν με ιρανικό πετρέλαιο μετά από στάση κοντά στη Μαλαισία.

Ωστόσο, ειδικοί εκτιμούν ότι για να περιοριστεί πραγματικά ο «σκιώδης στόλος», η Ουάσιγκτον θα πρέπει να διατηρήσει επ’ αόριστον σχεδόν πολεμικού τύπου επιχειρήσεις επιτήρησης, αποκλεισμού και καταδίωξης.

Όπως σημειώνουν αναλυτές, αν χαλαρώσει η πίεση, οι ροές πετρελαίου πιθανότατα θα επανέλθουν γρήγορα στα προηγούμενα επίπεδα.

Πόσο μπορεί να αντέξει οικονομικά το Ιράν

Το μεγάλο ερώτημα πλέον είναι πόσο ακόμη μπορεί να αντέξει η ιρανική οικονομία υπό καθεστώς αποκλεισμού.

Οι αμερικανικές αρχές εκτιμούν ότι όταν εξαντληθούν οι δυνατότητες αποθήκευσης πετρελαίου, η Τεχεράνη θα αναγκαστεί να περιορίσει την παραγωγή της, αυξάνοντας την πίεση προς το καθεστώς.

Ωστόσο, οι εκτιμήσεις για τα αποθέματα διαφέρουν σημαντικά. Η S&P Global Energy υπολογίζει ότι οι ιρανικές δεξαμενές είναι γεμάτες κατά περίπου 57%, ενώ η JPMorgan εκτιμά το ποσοστό στο 64%. Στον αντίποδα, η εταιρεία Kpler ανεβάζει την πληρότητα στο 90%, εκτιμώντας ότι το Ιράν θα μπορούσε να εξαντλήσει τους αποθηκευτικούς χώρους μέσα σε λίγες ημέρες εάν συνεχιστεί ο αποκλεισμός.

Η αβεβαιότητα οφείλεται στην αδιαφάνεια του ιρανικού συστήματος αποθήκευσης, καθώς μεγάλο μέρος των εκτιμήσεων βασίζεται σε δορυφορικές εικόνες και μετρήσεις των σκιών στις οροφές των δεξαμενών.

Το μόνο βέβαιο είναι ότι η Τεχεράνη αναζητά συνεχώς νέους τρόπους αποθήκευσης, μετατρέποντας ακόμη και εγκλωβισμένα δεξαμενόπλοια σε πλωτές αποθήκες πετρελαίου.

Οι χερσαίες διαδρομές μέσω Κεντρικής Ασίας

Μπροστά στις δυσκολίες στη θαλάσσια μεταφορά, το Ιράν επιχειρεί να αναπτύξει και εναλλακτικές χερσαίες οδούς προς την Κίνα μέσω Κεντρικής Ασίας, σύμφωνα με το The Diplomat.

Από τον Μάιο του 2025 λειτουργεί σιδηροδρομικός διάδρομος 10.400 χιλιομέτρων που συνδέει την κινεζική πόλη Σιάν με την Τεχεράνη μέσω Καζακστάν, Κιργιστάν, Ουζμπεκιστάν και Τουρκμενιστάν.

Οι διαδρομές αυτές μειώνουν σημαντικά τον χρόνο μεταφοράς, από περίπου έναν μήνα διά θαλάσσης σε περίπου 15 ημέρες.

Ωστόσο, αναλυτές επισημαίνουν ότι το σιδηροδρομικό δίκτυο δεν μπορεί να αντικαταστήσει τις θαλάσσιες εξαγωγές. Ένα τρένο μπορεί να μεταφέρει περίπου 60.000 έως 70.000 βαρέλια πετρελαίου, όταν ένα μεγάλο δεξαμενόπλοιο μεταφέρει πάνω από 600.000 βαρέλια και ένα VLCC περισσότερα από δύο εκατομμύρια.

Ακόμη και με εντατικοποίηση των δρομολογίων, τα έσοδα που θα μπορούσε να αποκομίσει η Τεχεράνη μέσω σιδηροδρομικών αποστολών παραμένουν πολύ χαμηλότερα από τα δισεκατομμύρια που αποφέρει το θαλάσσιο εμπόριο πετρελαίου.

Το στοίχημα της φθοράς

Παρά την ασφυκτική πίεση, η ιρανική οικονομία δεν έχει καταρρεύσει. Αντίθετα, το καθεστώς φαίνεται να κερδίζει χρόνο, αξιοποιώντας το δίκτυο του «σκιώδους στόλου», τις κινεζικές αγορές και τις εναλλακτικές διαδρομές μεταφοράς.

Η Ουάσιγκτον ποντάρει ότι η εξάντληση των αποθηκευτικών δυνατοτήτων και η απώλεια εσόδων θα αναγκάσουν τελικά την Τεχεράνη σε υποχωρήσεις.

Ωστόσο, ειδικοί επισημαίνουν ότι το Ιράν έχει αποδείξει επανειλημμένα πως διαθέτει υψηλή αντοχή στις οικονομικές πιέσεις και ότι η σύγκρουση εξελίσσεται πλέον σε έναν παρατεταμένο οικονομικό πόλεμο φθοράς, με αβέβαιη έκβαση.