Το «φαινόμενο της πόρτας»: Γιατί όταν μπαίνουμε σε ένα δωμάτιο ξεχνάμε γιατί μπήκαμε

Ωστόσο, επιστημονικές έρευνες δείχνουν ότι η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη. Η διέλευση από μια πόρτα δεν προκαλεί αυτομάτως λήθη. Καθοριστικό ρόλο φαίνεται ότι παίζουν η επιβάρυνση της μνήμης, η προσοχή και οι διαφορές ανάμεσα στα περιβάλλοντα στα οποία μετακινούμαστε, αναφέρει το Earth.com.

Τι είναι το «φαινόμενο της πόρτας»

Η θεωρία βασίζεται στην ιδέα ότι ο εγκέφαλος οργανώνει τις εμπειρίες μας σε ξεχωριστά επεισόδια. Όταν περνάμε από ένα περιβάλλον σε άλλο, ενδέχεται να θεωρήσει ότι μια δραστηριότητα ολοκληρώθηκε και ότι αρχίζει μια καινούργια. Έτσι, ορισμένες πληροφορίες που συγκρατούσαμε προηγουμένως γίνονται δυσκολότερα προσβάσιμες.

Οι πρώτες σχετικές έρευνες πραγματοποιήθηκαν από τον ψυχολόγο Γκάμπριελ Ραντβάνσκι και συνεργάτες του, αρχίζοντας από το 2006. Σε πειράματα που ακολούθησαν, οι συμμετέχοντες μετέφεραν εικονικά αντικείμενα ανάμεσα σε δωμάτια και καλούνταν να θυμηθούν τι κρατούσαν.

Τα αποτελέσματα έδειχναν ότι η ανάκληση πληροφοριών γινόταν δυσκολότερη μετά τη διέλευση από μια πόρτα. Το εύρημα οδήγησε στην υπόθεση ότι η αλλαγή χώρου λειτουργεί ως νοητικό όριο μεταξύ διαφορετικών γεγονότων.

Τι έδειξαν τα νεότερα πειράματα

Μια ερευνητική ομάδα με επικεφαλής τον Όλιβερ Μπάουμαν, από το Πανεπιστήμιο Μποντ της Αυστραλίας, σε μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2021 στην επιθεώρηση BMC Psychology, επιχείρησε να επαναλάβει τα προηγούμενα πειράματα, χρησιμοποιώντας διαφορετικές μεθόδους. Οι συμμετέχοντες μετακινούνταν ανάμεσα σε τρισδιάστατα δωμάτια εικονικής πραγματικότητας και προσπαθούσαν να συγκρατήσουν στη μνήμη τους αντικείμενα, όπως έναν μπλε κώνο ή έναν κίτρινο σταυρό.

Αρχικά, οι ερευνητές δεν παρατήρησαν το αναμενόμενο φαινόμενο. Οι συμμετέχοντες θυμούνταν τις πληροφορίες ακόμη και όταν περνούσαν από πόρτες. Η κατάσταση άλλαξε όταν οι επιστήμονες αύξησαν τη δυσκολία της δοκιμασίας, ζητώντας από τους συμμετέχοντες να μετρούν αντίστροφα ενώ μετακινούνταν.

Η πρόσθετη δραστηριότητα επιβάρυνε τη λεγόμενη μνήμη εργασίας, δηλαδή το σύστημα που επιτρέπει στον εγκέφαλο να συγκρατεί και να επεξεργάζεται προσωρινά πληροφορίες. Τότε άρχισαν να εμφανίζονται περισσότερα σφάλματα ανάκλησης, αν και η επίδραση παρέμεινε μικρότερη από εκείνη που είχαν καταγράψει παλαιότερες μελέτες.

Σε δύο επιπλέον πειράματα, στα οποία οι συμμετέχοντες περπατούσαν σε πραγματικούς διαδρόμους ή παρακολουθούσαν άλλους να κάνουν το ίδιο, δεν διαπιστώθηκε αντίστοιχη επίδραση.

Δεν φταίει απαραίτητα η πόρτα

Μια πιθανή εξήγηση σχετίζεται με την ομοιότητα των χώρων. Στα πειράματα του Μπάουμαν, τα δωμάτια και οι διάδρομοι έμοιαζαν αρκετά μεταξύ τους, με αποτέλεσμα ο εγκέφαλος να μην τα αντιλαμβάνεται απαραίτητα ως διαφορετικά περιβάλλοντα. Επομένως, σημασία ενδέχεται να έχει όχι η ίδια η πόρτα, αλλά το πόσο έντονη είναι η αλλαγή του σκηνικού.

Για παράδειγμα, η μετακίνηση μεταξύ δύο ορόφων ενός πολυκαταστήματος μπορεί να μην επηρεάζει τη μνήμη, ενώ η μετάβαση από το κατάστημα σε ένα εντελώς διαφορετικό περιβάλλον, όπως ένα υπόγειο πάρκινγκ, θα μπορούσε να έχει μεγαλύτερη επίδραση.

Νεότερη μελέτη, που δημοσιεύθηκε το 2023 στην επιθεώρηση Psychonomic Bulletin & Review, διαπίστωσε ότι ακόμη και η προσδοκία μιας επικείμενης αλλαγής δραστηριότητας ή περιβάλλοντος μπορεί να επηρεάσει την ανάκληση πληροφοριών, πριν πραγματοποιηθεί η ίδια η μετάβαση.

Πώς μπορούμε να αποφύγουμε τη λήθη

Οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι το «φαινόμενο της πόρτας» δεν έχει ούτε επιβεβαιωθεί οριστικά ούτε καταρριφθεί. Ορισμένες μελέτες το καταγράφουν, ενώ άλλες όχι, γεγονός που υποδηλώνει ότι εμφανίζεται υπό συγκεκριμένες συνθήκες.

Η οργάνωση των εμπειριών σε ξεχωριστά επεισόδια αποτελεί φυσιολογικό και χρήσιμο μηχανισμό του εγκεφάλου, καθώς διευκολύνει τη διαχείριση μεγάλου όγκου πληροφοριών. Η περιστασιακή δυσκολία ανάκλησης μπορεί να αποτελεί παρενέργεια αυτής της λειτουργίας και όχι ένδειξη δυσλειτουργίας.

Το πρακτικό συμπέρασμα είναι ότι η συγκέντρωση σε μία δραστηριότητα κάθε φορά περιορίζει τις πιθανότητες να ξεχάσουμε τι θέλαμε να κάνουμε. Αντίθετα, όταν προσπαθούμε να διαχειριστούμε πολλές σκέψεις ταυτόχρονα, η μνήμη εργασίας επιβαρύνεται και η ανάκληση μιας πρόσφατης πρόθεσης γίνεται δυσκολότερη. Με άλλα λόγια, όταν ξεχνάμε γιατί μπήκαμε σε ένα δωμάτιο, η αιτία μπορεί να μην είναι η πόρτα που μόλις περάσαμε, αλλά όλα όσα είχαμε στο μυαλό μας εκείνη τη στιγμή.