ΙΕΜΚ: Η μουσική κληρονομιά στη νέα εποχή της ψηφιοποίησης και της τεχνητής νοημοσύνης

Πίσω από κάθε σύνθεση, χειρόγραφο, ηχογράφηση ή μαρτυρία κρύβεται ένα πολύτιμο κομμάτι της ιστορίας, που δεν αφορά μόνο στους ερευνητές ή στους ανθρώπους της μουσικής αλλά στην κοινωνία συνολικά. Σήμερα, όμως, ο τρόπος με τον οποίο προσεγγίζουμε τη μουσική κληρονομιά αλλάζει. Η πρόκληση δεν περιορίζεται πλέον στη διατήρηση των τεκμηρίων, αλλά επεκτείνεται στον τρόπο με τον οποίο αυτά μπορούν να γίνουν πιο προσβάσιμα, να αξιοποιηθούν δημιουργικά και να αποκτήσουν νέο νόημα στην εποχή των διαρκών τεχνολογικών εξελίξεων.

Η τεχνητή νοημοσύνη και τα σύγχρονα ψηφιακά εργαλεία δημιουργούν νέες δυνατότητες, μετατρέποντας το μουσικό αρχείο από ένα μέσο διαφύλαξης του παρελθόντος σε ένα δυναμικό πεδίο έρευνας, συνεργασίας και πολιτιστικής εμπειρίας. Σε αυτό το πλαίσιο, η μουσική μνήμη δεν αντιμετωπίζεται ως κάτι στατικό, αλλά ως μια ζωντανή διαδικασία που συνεχίζει να εξελίσσεται και να συνομιλεί με το παρόν.

Η μετάβαση αυτή βρέθηκε στο επίκεντρο του παγκόσμιου συνεδρίου της International Association of Music Libraries, Archives and Documentation Centres (IAML 2026), που πραγματοποιήθηκε για πρώτη φορά στην Ελλάδα, στη Θεσσαλονίκη, από τις 28 Ιουνίου έως τις 3 Ιουλίου. Αξίζει να σημειωθεί πως είχε έναν έντονα επετειακό χαρακτήρα καθώς συνέπεσε με τα 75 χρόνια της IAML, τα 10 χρόνια του Ελληνικού Παραρτήματος της IAML, αλλά και τα 40 χρόνια του Τμήματος Μουσικών Σπουδών του ΑΠΘ, το οποίο μέσω της βιβλιοθήκης του αποτέλεσε βασικό διοργανωτή.

Το συνέδριο συγκέντρωσε περισσότερους από 300 συμμετέχοντες από 42 χώρες, προερχόμενους από την Ευρώπη, την Αμερική, την Ασία, την Αφρική και την Ωκεανία, και επικεντρώθηκε σε ζητήματα που αφορούν στη διαχείριση μουσικών αρχείων, την ψηφιοποίηση, τη μουσική έρευνα και τη σχέση πολιτιστικής κληρονομιάς και νέων τεχνολογιών. Σε αυτόν τον διεθνή διάλογο συμμετείχε ως μέγας υποστηρικτής το Ινστιτούτο Ελληνικής Μουσικής Κληρονομιάς (ΙΕΜΚ), το οποίο ιδρύθηκε από τον Όμιλο Qualco και το Qualco Foundation, αναδεικνύοντας μια διαφορετική προσέγγιση γύρω από το τι σημαίνει σήμερα να διαφυλάσσουμε τη μουσική μνήμη.

Από το αρχείο στη ζωντανή πολιτιστική εμπειρία

Για χρόνια, η έννοια του μουσικού αρχείου ήταν συνυφασμένη με τη διατήρηση και την προστασία πολύτιμων τεκμηρίων. Το ζητούμενο, όμως, πλέον δεν είναι μόνο να σωθεί το υλικό από τη φθορά του χρόνου, αλλά να ενεργοποιηθεί εκ νέου η πολιτιστική μνήμη μέσα από την έρευνα, τη δημόσια πρόσβαση και τη δημιουργική αξιοποίησή του. Τα μουσικά αρχεία εξελίσσονται σε ζωντανά οικοσυστήματα γνώσης, που συνδέουν το παρελθόν με το παρόν και δημιουργούν νέες ευκαιρίες για εκπαίδευση, πολιτισμό και επιστημονική συνεργασία.

«Το γεγονός ότι επιλέχθηκε φέτος η Ελλάδα για τη διεξαγωγή του Παγκόσμιου Συνεδρίου της IAML υποδηλώνει την αναγνώριση του πλούσιου μουσικού και τεκμηριωτικού υλικού που υπάρχει στη χώρα, όπως και την ενεργό δράση των Μουσικών Βιβλιοθηκών και άλλων φορέων διαχείρισής του», επισημαίνει η Ρενάτα Δαλιανούδη, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια του Ιονίου Πανεπιστημίου και Επιστημονική Διευθύντρια του ΙΕΜΚ, η ομιλία της οποίας στο εν λόγω συνέδριο επικεντρώθηκε στην επιτελεστικότητα των αρχείων σε περιβάλλοντα εκτός βιβλιοθηκών, όπως μουσεία και συναυλιακούς χώρους. Όπως σημειώνει, η παρουσία εκατοντάδων ειδικών από όλο τον κόσμο στη Θεσσαλονίκη δημιούργησε ένα σημαντικό πεδίο ανταλλαγής γνώσης και εμπειρίας για το μέλλον της μουσικής τεκμηρίωσης.

«Ήδη από τον πρώτο χρόνο λειτουργίας του, το ΙΕΜΚ συμμετέχει ενεργά σε συνέδρια και δίκτυα που αφορούν στη μουσικολογία, τη μουσική βιβλιοθηκονομία, την αρχειονομία και τις ψηφιακές ανθρωπιστικές σπουδές, ενώ κεντρικός του στόχος είναι η συστηματική καταγραφή και τεκμηρίωση μουσικών αρχείων και φορέων. Η προοπτική είναι να δημιουργηθεί ένα Ψηφιακό Μητρώο Μουσικών Αρχείων ελεύθερης πρόσβασης για όλη την ακαδημαϊκή κι ερευνητική κοινότητα, καθώς και για κάθε ενδιαφερόμενο», εξηγεί η κα Δαλιανούδη.

Πέρα από την καταγραφή, το ΙΕΜΚ επιδιώκει να επαναφέρει το μουσικό αρχείο στον δημόσιο χώρο. «Μέσα από τις συνέργειες του ΙΕΜΚ με μουσεία και Μέγαρα Μουσικής (διοργάνωση εκθέσεων, παραστάσεων, διαλέξεων, ραδιοφωνικών εκπομπών) τα ίδια τα αρχεία/τεκμήρια της μουσικής επανοηματοδοτούνται μέσα από μία πιο επιτελεστική διάσταση, ενώ διασφαλίζεται καλύτερα το μουσικό τους περιεχόμενο», σημειώνει η κα Δαλιανούδη περιγράφοντας μια προσέγγιση που αντιμετωπίζει τη μουσική κληρονομιά όχι ως ένα κλειστό αρχείο αλλά ως μια εμπειρία που μπορεί να μοιραστεί με το ευρύ κοινό.

Η μουσική κληρονομιά στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης

Η ψηφιοποίηση και η τεχνητή νοημοσύνη αποτελούν πολύτιμα εργαλεία για την τεκμηρίωση, την έρευνα και την ανάδειξη του μουσικού αποθέματος, γι’ αυτό και ήταν μια από τις σύγχρονες θεματικές του Παγκόσμιου Συνεδρίου της IAML. Συμβάλλουν στη μελέτη υλικού που μέχρι πρόσφατα παρέμενε δύσκολα προσβάσιμο και δημιουργούν νέους τρόπους με τους οποίους το κοινό μπορεί να γνωρίσει την πολιτιστική κληρονομιά.

«Σε συνδυασμό με την ψηφιοποίηση και τη δεοντολογία που συνάδει με τις αρχές της επιστημονικής έρευνας, τα σύγχρονα τεχνολογικά εργαλεία είναι καταλυτικοί σύμμαχοι για τη διάσωση ακόμη και την αναβίωση της μουσικής κληρονομιάς, ιδιαίτερα παλαιότερων περιόδων, οπότε δεν υπήρχε τρόπος ηχητικής αποτύπωσης και καταγραφής, όπως και πιο πρόσφατων μουσικών παραδόσεων που στηρίζονται στην προφορικότητα», τονίζει η Ρενάτα Δαλιανούδη, και προσθέτει ότι «το ΙΕΜΚ αξιοποιεί ήδη τεχνολογίες μικτής και επαυξημένης πραγματικότητας σε δράσεις όπως η έκθεση “Νομίζω ήρθε η ώρα ν' ακούσουμε” στην Πινακοθήκη Γκίκα του Μουσείου Μπενάκη».

Η διάσωση και η ενεργοποίηση της πολιτιστικής κληρονομιάς βρίσκονται ακριβώς στον πυρήνα της αποστολής του ΙΕΜΚ. «Ο πολιτισμός και η εθνική παρακαταθήκη είναι απο τους βασικούς πυλώνες δράσης του Qualco Foundation, στο οποίο ανήκει το ΙΕΜΚ», υπογραμμίζει η κα Δαλιανούδη. Όπως επισημαίνει, ο Όμιλος Qualco και το Qualco Foundation υποστηρίζουν σταθερά το έργο του Ινστιτούτου, εντάσσοντας το εγχείρημα αυτό σε «μία συνολική προσπάθεια διαχείρισης της εθνικής παρακαταθήκης, με ιδιαίτερη ευαισθησία στην προαγωγή της έρευνας και στην ανάδειξη της μουσικής μας κληρονομιάς». Άλλωστε, η μουσική κληρονομιά δεν αφορά μόνο στην προστασία του παρελθόντος, αλλά και στη δυνατότητα να παραμένει ζωντανή και προσβάσιμη στις επόμενες γενιές.