Λαγοκέφαλοι, μέδουσα-νομάς, λεοντόψαρα: Τα ξενικά είδη των ελληνικών θαλασσών - Ποια είναι τοξικά

Είναι αυτό το μόνο είδος που έχει κάνει ένα τέτοιο ταξίδι; Όχι. Στα νερά μας διαβιούν πλέον περισσότερα από 250 ξενικά είδη, όπως αποκαλύπτει στο CNN Greece η ερευνήτρια στο Ελληνικό Κέντρο Θαλασσίων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ), Παρασκευή Καραχλέ.

«Στη χώρα μας έχουμε περισσότερα από 250 ξενικά είδη, όπως καβούρια, γαρίδες, μέδουσες, ψάρια» όπως τονίζει χαρακτηριστικά.

Μάλιστα, σύμφωνα με την ερευνήτρια, ορισμένα ξενικά είδη «μπορούμε να τα αξιοποιήσουμε, καθώς είναι βρώσιμα (π.χ. γερμανός (Siganus luridus), αγριόσαλπα (Siganus rivulatus), λεοντόψαρο (Pterois miles), σαρδελόγαυρος (Etrumeus golanii), μπλε καβούρι (Callinectes sapidus)».

Για άλλα, όμως, όπως ο λαγοκέφαλος (Lagocephalus sceleratus) η κατανάλωσή τους απαγορεύεται γιατί είναι τοξικά.

Καθώς τα θερμά νερά έχουν ενισχύσει τις μετακινήσεις της θαλάσσιας ζωής, ήδη από το 2007 το ΕΛΚΕΘΕ δημιούργησε το δίκτυο ELNAIS, με σκοπό να καταγραφεί ποια είδη «μπαινοβγαίνουν» και ποια εγκαθίστανται στα ελληνικά νερά.

Ποια είναι πιο τοξικά και επικίνδυνα;

Στο διαδίκτυο έχει καλλιεργηθεί ένα κλίμα φόβου αναφορικά με την επικινδυνότητα των ξενικών ειδών. Ποια όμως πράγματι τοξικά και επικίνδυνα.

Απαντώντας στο ερώτημα αυτό, η κα Καραχλέ επισημαίνει πως «υπάρχουν μερικά είδη τα οποία όντως μπορεί να έχουν επιπτώσεις στην ανθρώπινη υγεία». Μερικά από αυτά είναι:

• είδη που έχουν δηλητηριώδες τσίμπημα, το οποίο όμως μπορεί να αντιμετωπιστεί όπως όλα τα συναφή τσιμπήματα (π.χ. ΨΑΡΙΑ: γερμανός (Siganus luridus), αγριόσαλπα (Siganus rivulatus), λεοντόψαρο (Pterois miles), ΜΕΔΟΥΣΕΣ: Ροπιλέμα η νομαδική (Rhopilema nomadica), ΑΧΙΝΟΙ κοκκινόπυγος αχινός (Diadema setosum).
• είδη που είναι τοξικά και απαγορεύεται η κατανάλωσή τους.

Εδώ περιλαμβάνονται τα είδη της οικογένειας Tetraodontidae, δηλαδή οι λαγοκέφαλοι, με πιο γνωστό τον λαγοκέφαλο (Lagocephalus sceleratus)). Όλοι οι λαγοκέφαλοι, σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό, έχουν στη σάρκα και τα εντόσθιά τους μια νευροτοξίνη, την τετραοδοτοξίνη (ΤΤΧ). Για αυτήν την τοξίνη δεν υπάρχει μέχρι σήμερα γνωστό αντίδοτο, και αν κάποιος την καταναλώσει (σε ικανές ποσότητες) μπορεί να καταλήξει. Στη χώρα μας, μέχρι σήμερα, δεν έχουμε επισήμως καταγεγραμμένα περιστατικά κατανάλωσης λαγοκέφαλου.

• είδη τα οποία μπορεί να γίνουν επιθετικά, όπως ο λαγοκέφαλος.

«Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται σε όλη την Ανατολική Μεσόγειο αύξηση των περιστατικών επιθέσεων λαγοκέφαλου σε λουόμενους. Αυτές δεν είναι πολλές (στη χώρα μας επίσημα υπάρχει καταγεγραμμένη μόνο μία). Όμως καλό είναι να θυμόμαστε ότι σε κάθε επίσκεψή μας στη φύση, θα πρέπει να είμαστε προσεκτικοί» υπογραμμίζει η ίδια.

Πώς έχουν φτάσει μέχρι στην Ελλάδα; - Ανθρωπογενείς παρεμβάσεις η αιτία

Ένα εύλογο ερώτημα είναι το πώς ένα είδος όπως ο λαγοκέφαλος, που ζούσε στον Ινδικό και τον Ειρηνικό Ωκεανό έφτασε μέχρι την Ελλάδα. Όπως εξηγεί η ερευνήτρια ερευνήτρια, «όταν αναφερόμαστε στα ξενικά είδη, ουσιαστικά μιλάμε για είδη που έχουν εμφανιστεί σε ένα μέρος, έξω από τη φυσική εξάπλωσή τους, λόγω ανθρωπογενών παρεμβάσεων».

Για τα θαλάσσια ξενικά είδη, οι κύριες οδοί εισόδου τους στη Μεσόγειο, και στη χώρα μας, είναι:

• μέσω της διώρυγας του Σουέζ (Λεσσεψιανοί μετανάστες, από το όνομα του μηχανικού που άνοιξε τη διώρυγα, Φερντινάρ ντε Λεσσεψ),
• με τη ναυσιπλοϊα (είτε κολλημένα σε βυθισμένα μέρη των πλωτών μέσων, είτε μέσα από τα θαλασσέρματα),
• με τις υδατοκαλλιέργειες
• και με απελευθερώσεις από τον άνθρωπο (είδη ενυδρείων που δεν τα θέλουμε πια, τα λυπόμαστε να τα σκοτώσουμε, και τα «πετάμε» στη φύση).

Αξίζει να σημειωθεί ότι, «κάποια από αυτά τα ξενικά είδη, για διάφορους λόγους (π.χ. ευνοϊκό περιβάλλον, απουσία θηρευτών, αύξηση θερμοκρασίας, αφθονία τροφής, κλπ) μπορούν να εξαπλωθούν τάχιστα, να εγκατασταθούν και να δημιουργήσουν προβλήματα στο περιβάλλον και τις οικοσυστημικές υπηρεσίες (δηλ. αλιεία, τουρισμός, κλπ)».

Σύμφωνα με την κα Καραχλέ «αυτά τα ονομάζουμε χωροκατακτητικά ξενικά είδη».

Ο ρόλος της ανόδου της θερμοκρασίας της θάλασσας

Τα ξενικά, στην πλειοψηφία τους, είδη είναι θερμόφιλα, δηλαδή αγαπούν τα ζεστά νερά. «Έτσι, η αύξησή τους στη Μεσόγειο και στη χωρά μας οφείλεται κατά κύριο λόγο στην κλιματική αλλαγή» σημειώνει η ίδια.

Η άνοδος της θερμοκρασίας της θάλασσας επομένως ευνοεί την μετακίνησή τους (μέσω της διώρυγας του Σουέζ) και κυρίως την εγκατάστασή τους.

Την ίδια ώρα, όπως επισημαίνει «η αύξηση της θερμοκρασίας, σε συνδυασμό με την έλλειψη φυσικών θηρευτών (και λόγω υπεραλίευσης), αλλά και ανταγωνισμού από «ντόπια» είδη, εντείνουν το φαινόμενο. Ακόμη και η παγκοσμιοποίηση και η αύξηση στις θαλάσσιες μετακινήσεις/μεταφορές διευκολύνουν κάποια να έρθουν στη χώρα μας».

Ιχθυάλευρο από… λαγοκέφαλο, κατανάλωση των βρώσιμων και μη τοξικών

Την ώρα που τα ξεκινά είδη έρχονται να διαταράξουν τη θαλάσσια ισορροπία που είχε διαμορφωθεί στα νερά μας, τι μπορεί να αλλάξει και πόσο μεγάλη πρόκληση είναι αυτή η αλλαγή;

«Η εμφάνιση και η εξάπλωση των ξενικών ειδών στη θάλασσα δεν είναι εύκολη υπόθεση» απαντά η κα Καραχλέ.

Καθώς η θάλασσα δεν έχει σύνορα «δεν μπορούμε να τα "περιορίσουμε" σε ένα μέρος. Η μόνη οδός εισαγωγής που μπορούμε να σταματήσουμε, είναι εκείνη των απελευθερώσεων» εξηγεί και τονίζει πως «πρέπει να σταματήσουμε να πετάμε τα κατοικίδια μας στο περιβάλλον».

Αναφορικά με τα είδη που υπάρχουν ήδη στη χώρα μας, αναζητούνται βιώσιμες λύσεις.

• Για τον λαγοκέφαλο, για παράδειγμα, δημιουργήθηκε το… LAGOmeal. Με την προσπάθεια αυτοί οι επιστήμονες προσπάθησαν να απενεργοποιήσουν την τοξίνη και να μετατρέψουν το ψάρι σε ιχθυάλευρα για χρήση στις υδατοκαλλιέργειες.

Τα πρώτα αποτελέσματα (σε πιλοτικό επίπεδο) ήταν ενθαρρυντικά, αλλά χρειάζονται μεγάλες ποσότητες βιομάζας λαγοκέφαλου για να είναι το εγχείρημα βιώσιμο σε επιχειρηματικό επίπεδο.

• Παράλληλα, ενδείκνυται η κατανάλωση των ειδών εκείνων που είναι βρώσιμα.

Όπως σημειώνει η ερευνήτρια «ορισμένα ξενικά είδη είναι νόστιμα και πλούσια σε θρεπτικά συστατικά και Ω-3 λιπαρά οξέα και καταναλώνοντάς τα:

1. βοηθάμε το περιβάλλον αφού καταναλώνουμε είδη που προκαλούν προβλήματα, αλλά ταυτόχρονα μειώνεται η αλιευτική πίεση σε άλλα «ντόπια» που υπεραλιεύονται,
2. βοηθάμε τους αλιείς να αυξήσουν το εισόδημά τους.

Τέλος, απευθύνει έκκληση από τους πολίτες να συνδράμουν στο έργο των επιστημόνων.

«Αναφορικά με την αντιμετώπιση των ξενικών ειδών είναι πολύ σημαντικά ο έγκαιρος εντοπισμός και η παρακολούθησή τους. Ο καθένας από εμάς μπορεί να γίνει ένας «πολίτης-επιστήμονας», επικοινωνώντας τις καταγραφές του. Στο ΕΛΚΕΘΕ, αυτό γίνεται κυρίως μέσα από το δίκτυο ELNAIS του ΕΛΚΕΘΕ, όπου μπορεί κάποιος να μας στείλει τις παρατηρήσεις του» καταλήγει.