Η ελληνική πρωτοβουλία για την ενεργοποίηση της ρήτρας αμοιβαίας συνδρομής στην ΕΕ

Η παρέμβασή του συνδέεται άμεσα με τις εξελίξεις στη Μέση Ανατολή και τις ευρύτερες επιπτώσεις στην παγκόσμια ασφάλεια.

Ο Πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης υπογράμμισε ότι η τρέχουσα διεθνής κρίση ανέδειξε με τον πιο σαφή τρόπο την ανάγκη για ουσιαστική και πραγματική ενεργοποίηση της ρήτρας αμοιβαίας συνδρομής της Ευρωπαϊκή Ένωση, κάνοντας ειδική αναφορά στο άρθρο 42 παράγραφος 7. Όπως τόνισε, η Ελλάδα υπήρξε η πρώτη ευρωπαϊκή χώρα που έσπευσε να στηρίξει την Κύπρο όταν δέχθηκε επίθεση, ενώ στη συνέχεια ακολούθησαν και άλλα κράτη - μέλη, επιβεβαιώνοντας στην πράξη το πνεύμα της ευρωπαϊκής αλληλεγγύης.

Παρά ταύτα, η μέχρι σήμερα εφαρμογή της ρήτρας παραμένει ουσιαστικά άτυπη και στερείται σαφούς θεσμικού πλαισίου. Για τον λόγο αυτό, ο πρωθυπουργός ζήτησε τη διαμόρφωση ενός συγκεκριμένου και δεσμευτικού οδικού χάρτη. Στόχος, όπως ανέφερε, είναι η μετατροπή της σε μία θεσμικά στέρεη επιλογή, την οποία θα έχουν οι ευρωπαϊκές χώρες σε περίπτωση που δεχθούν εκ νέου κάποια επίθεση.

Τι προβλέπει το άρθρο 42.7 της Συνθήκης

Το άρθρο 42 παράγραφος 7 για την Ευρωπαϊκή Ένωση (ΣΕΕ), το οποίο εισήχθη με τη Συνθήκη της Λισαβόνας, αποτελεί τη λεγόμενη «ρήτρα αμοιβαίας συνδρομής».

Σύμφωνα με αυτό εάν ένα κράτος-μέλος δεχθεί ένοπλη επίθεση στο έδαφός του, τα υπόλοιπα κράτη-μέλη οφείλουν να του παράσχουν βοήθεια και συνδρομή με όλα τα διαθέσιμα μέσα.

Η συγκεκριμένη ρήτρα αυτή προσομοιάζει κατά κάποιον τρόπο με το άρθρο 5 της Συνθήκης της Βορειοατλαντικής Συμμαχίας, ωστόσο υπάρχουν αποκλίσεις. Θεωρείται ασθενέστερη. Υπενθυμίζεται πώς τα περισσότερα μέλη της ΕΕ είναι και μέλη της Βορειοατλαντικής Συμμαχίας.

Το Άρθρο 5 της Συνθήκης του ΝΑΤΟ προβλέπει ότι «τα μέρη συμφωνούν ότι ένοπλη επίθεση (armed attack) εναντίον ενός ή περισσότερων εξ αυτών στην Ευρώπη ή στη Βόρεια Αμερική θα θεωρηθεί επίθεση εναντίον όλων και ότι, σε περίπτωση τέτοιας επίθεσης, κάθε μέρος θα συνδράμει το μέρος ή τα μέρη που δέχθηκαν την επίθεση, λαμβάνοντας αμέσως, ατομικά και σε συνεννόηση με τα άλλα μέρη, τη δράση που κρίνει αναγκαία, συμπεριλαμβανομένης της χρήσης ένοπλης βίας.»

Το Άρθρο 42.7 ορίζει συγκεκριμένα πώς «Εάν ένα κράτος μέλος δεχθεί ένοπλη επίθεση (armed aggression) στο έδαφός του, τα άλλα κράτη μέλη οφείλουν να του παράσχουν βοήθεια και συνδρομή με όλα τα μέσα που έχουν στη διάθεσή τους, σύμφωνα με το άρθρο 51 του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών.Αυτό δεν θα πρέπει να θίγει τον ειδικό χαρακτήρα της πολιτικής ασφάλειας και άμυνας ορισμένων κρατών-μελών. Οι δεσμεύσεις και η συνεργασία σε αυτό τον τομέα θα πρέπει να είναι σύμφωνες με τις δεσμεύσεις απέναντι στο ΝΑΤΟ, το οποίο, για εκείνα τα κράτη που είναι μέλη του, παραμένει το θεμέλιο της συλλογικής άμυνας και το όργανο της εφαρμογής της».

Η καθιέρωση της ρήτρας αμοιβαίας συνδρομής αποτέλεσε μια ουσιαστική τομή στην εξέλιξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Για πρώτη φορά, η Ένωση υιοθέτησε μια λογική στρατιωτικής αλληλεγγύης που μέχρι τότε χαρακτήριζε κυρίως παραδοσιακές αμυντικές συμμαχίες.

Η διάταξη συμπληρώνεται με τη ρήτρα αλληλεγγύης (άρθρο 222 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης) που προβλέπει την υποχρέωση των κρατών μελών να ενεργούν από κοινού εάν ένα εξ αυτών δεχθεί τρομοκρατική επίθεση ή πληγεί από φυσική ή ανθρωπογενή καταστροφή.

Η πρώτη φορά που ενεργοποιήθηκε

Η ρήτρα ενεργοποιήθηκε για πρώτη φορά μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις στο Παρίσι τον Νοέμβριο του 2015. Τότε, η Γαλλία ζήτησε στήριξη από τα υπόλοιπα κράτη-μέλη.

Η ανταπόκριση υπήρξε θετική, αλλά όχι μέσω ενός ενιαίου ευρωπαϊκού μηχανισμού. Αυτό ανέδειξε ένα βασικό πρόβλημα, την έλλειψη θεσμικής δομής για την εφαρμογή της ρήτρας αποδεικνύοντας πως η πρακτική εφαρμογή εξαρτάται από την πολιτική βούληση και τις δυνατότητες κάθε κράτους.

Δεν υπάρχει σαφές πλαίσιο για το πώς ενεργοποιείται η ρήτρα.

Η παρέμβαση του Κυριάκου Μητσοτάκη εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο της συζήτησης για τη στρατηγική αυτονομία της Ευρώπης. Η ενίσχυση της ρήτρας αμοιβαίας συνδρομής θα μπορούσε να αποτελέσει βασικό πυλώνα μιας πιο αυτόνομης ευρωπαϊκής άμυνας.

Η ανάγκη γίνεται πιο επιτακτική σε ένα περιβάλλον όπου οι γεωπολιτικές ισορροπίες αλλάζουν και η Ευρώπη καλείται να αναλάβει μεγαλύτερη ευθύνη για την ασφάλειά της.

Η ρήτρα αμοιβαίας συνδρομής του άρθρου 42.7 αποτελεί ένα ισχυρό εργαλείο, το οποίο όμως δεν αξιοποιείται επαρκώς. Η πρωτοβουλία της Ελλάδας να τεθεί το θέμα σε ανώτατο πολιτικό επίπεδο αναδεικνύει την ανάγκη μετάβασης από τη θεωρητική πρόβλεψη στην πρακτική εφαρμογή.

Η δημιουργία ενός σαφούς και λειτουργικού πλαισίου ενεργοποίησης θα μπορούσε να ενισχύσει την αξιοπιστία της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως παράγοντα ασφάλειας και να διασφαλίσει ότι κανένα κράτος-μέλος δεν θα αντιμετωπίσει μόνο του μια κρίση.